ANG MATANDANG BABAE SA LIKOD NG NAKA-PADLOCK NA PINTO: Akala Ko’y Multo Lamang ang Umaawit Tuwing Gabi sa Silid ng Aking Anak, Hanggang Sa Matuklasan Kong Buhay Pa Pala ang Inilibing Nang Palihim ng Sarili Niyang Anak!

ANG MATANDANG BABAE SA LIKOD NG NAKA-PADLOCK NA PINTO: Akala Ko’y Multo Lamang ang Umaawit Tuwing Gabi sa Silid ng Aking Anak, Hanggang Sa Matuklasan Kong Buhay Pa Pala ang Inilibing Nang Palihim ng Sarili Niyang Anak!

Tatlong beses kumatok ang isang tao mula sa kisame ng kuwarto ng anak ko.

 

Pero nang buksan ko ang nakakandadong pinto sa attic, hindi multo ang nakita ko.

 

Isang matandang babae ang nakaupo sa maruming kutson, nanginginig sa takot at halos hindi na makapagsalita.

 

At ang unang sinabi niya sa akin ay isang bagay na hinding-hindi ko malilimutan:

 

“Pakiusap… huwag mong sabihin sa anak ko na nakita mo ako. Sinabi na niya sa lahat na patay na ako.”

 

Ako si Maricel Dela Cruz, tatlumpu’t isang taong gulang, isang single mother at mekaniko ng mga sasakyan ng paaralan sa isang maliit na bayan sa Laguna.

 

Matapos kaming maghiwalay ng asawa ko, ako na lang ang bumubuhay sa anim na taong gulang kong anak na si Amara.

 

Noong nakaraang Agosto, lumipat kami sa isang lumang bahay na kulay asul sa gilid ng bayan. Napakamura ng upa—tatlong libong piso lamang kada buwan.

 

Alam kong kahina-hinala iyon para sa isang bahay na may dalawang palapag, maluwang na kusina at maliit na bakuran.

 

Pero wala akong ibang mapagpipilian.

 

Ang may-ari ay isang lalaking nagngangalang Gregorio Salcedo, nasa singkuwenta anyos, laging plantsado ang damit, at may malaking gintong relong suot sa kaliwang kamay.

 

Sa kabilang kalsada siya nakatira, sa isang bagong tayong mansyon.

 

Noong araw ng paglipat namin, siya mismo ang naglibot sa amin.

 

“Ito ang kusina. Nariyan ang banyo. Dalawang kuwarto sa itaas,” paliwanag niya.

 

Pagdating namin sa dulo ng pasilyo, napansin ko ang isang makitid na pintong may makapal na kandado.

 

“Ano po ang nasa likod niyan?”

 

“Attic. Mga lumang gamit ng pamilya ko. Hindi kasama sa inuupahan mo. Wala kang dahilan para buksan iyan.”

 

Ngumiti siya, pero hindi sumabay ang mga mata niya.

 

Tumango na lang ako.

 

Agad na nagustuhan ni Amara ang kuwarto niya. May pahilis itong kisame at isang maliit na bilog na bintana kung saan tanaw ang mga puno sa likod ng bahay.

 

Dalawang linggo matapos kaming lumipat, may kakaiba siyang sinabi habang nag-aalmusal.

 

“Mommy, kumanta na naman kagabi iyong lola sa kisame.”

 

Napatawa ako.

 

“Anong lola? Wala namang tao sa kisame, anak.”

 

“Meron po. Mahina lang siyang kumanta. Tungkol sa ibong kulay asul.”

 

Inakala kong panaginip lamang iyon. Malawak ang imahinasyon ni Amara at mahilig siyang magkuwento tungkol sa mga bagay na naiisip niya.

Pero hindi doon natapos ang kuwento.

Ilang araw pagkatapos, sinabi niyang:

“Mommy, tinanong niya ang pangalan ko.”

Kinabukasan naman:

“Mommy, gutom daw siya.”

At isang gabi, habang sinusuklay ko ang buhok niya, bigla siyang bumulong.

“Sabi niya, huwag ko raw sasabihin kay Kuya Gregorio.”

Napahinto ako.

“Bakit naman?”

“Kasi galit daw po siya kapag nalaman niyang nag-uusap kami.”

Nanginig ang kamay ko.

Hindi pa kailanman nakikita ni Amara si Gregorio. Noong araw ng paglipat, nasa bahay ng nanay ko ang bata dahil ayaw kong mapagod siya sa pagbubuhat ng mga gamit.

Paano niya nalaman ang tungkol sa gintong relo nito?

Kinahapunan, umakyat ako at nilapitan ang pinto ng attic. Idinikit ko ang tenga ko sa kahoy.

Walang tunog.

Pero may napansin akong maliit na supot sa tabi ng pinto.

Nang buksan ko iyon, may ilang mumo ng tinapay at isang ginamit na straw ng juice box.

May nagdadala ng pagkain sa attic.

Kinabukasan, biglang dumating si Gregorio nang hindi nagpapaalam.

“Susuriin ko lang ang bentilasyon at kisame,” sabi niya.

Diretso siyang umakyat.

Narinig kong binuksan niya ang kandado. Pagkaraan ng sampung minuto, bumaba siya na may dalang isang balde.

“Nag-aalis lang ako ng mga daga,” paliwanag niya.

“May naririnig po kasing kumakanta ang anak ko sa attic. Baka may taong—”

Biglang nagbago ang mukha niya.

“Imahinasyon lang ng bata.”

“Pero babae raw po.”

Lumapit siya sa akin hanggang halos magkadikit na ang aming mga mukha.

“Makinig ka. Hindi kasama sa kontrata mo ang attic. Kapag nalaman kong pinakialaman mo iyan, palalayasin kita. Hindi mo na rin makukuha ang deposito mo. Marami akong kakilala rito.”

Pagkatapos, padabog siyang umalis.

Hindi ako sumagot.

Pero mekaniko ako. Sanay akong maghanap ng problemang hindi nakikita sa unang tingin.

Nang gabing iyon, habang gumagawa ng takdang-aralin si Amara, hinanap ko ang impormasyon tungkol sa bahay sa website ng munisipyo.

Hindi Gregorio Salcedo ang nakarehistrong may-ari.

Isang babae ang pangalan sa titulo: Doña Esperanza Salcedo.

Nang hanapin ko siya sa internet, lumabas ang isang lumang anunsiyo ng pagkamatay.

“Esperanza Salcedo, 82, pumanaw nang mapayapa sa sariling tahanan. Iniwan ang nag-iisang anak na si Gregorio Salcedo.”

Dalawang taon na ang nakalipas.

Pero walang nakasaad na lugar ng libing. Wala ring impormasyon tungkol sa burol.

Parang bigla akong nawalan ng hangin.

Alas-onse kuwenta ng gabing iyon nang marinig ko ang isang mahinang tinig mula sa kisame.

Isang matandang babae.

Umaawit tungkol sa ibong kulay asul.

Pagkatapos ay biglang tumigil ang kanta.

Tatlong katok ang narinig ko.

Kumatok ako pabalik, ngunit walang sumagot.

Kinuha ko ang pamutol ng kadena mula sa sasakyan ko at umakyat sa hagdan.

Hindi ko na kayang magkunwaring walang nangyayari.

Pinutol ko ang kandado.

Dahan-dahang bumukas ang pinto. May makitid na hagdanan sa likod nito. Amoy lumang kumot, gamot at kulob na hangin ang sumalubong sa akin.

Sa dulo ng hagdan, nakita ko ang isang maliit na matandang babae na nakaupo sa kutson. Maputi ang buhok, nangingitim ang ilalim ng mga mata at yakap-yakap ang isang lumang kumot.

Nang itapat ko ang flashlight sa kanya, napaatras siya.

“Pakiusap… huwag kang maingay.”

Lumuhod ako sa harap niya.

“Nay, sino po kayo?”

Nagsimulang tumulo ang luha niya.

“Ako si Esperanza. Ako ang may-ari ng bahay na ito.”

Hindi ako makapagsalita.

Hinawakan niya ang aking kamay at halos hindi marinig ang sumunod niyang sinabi.

“Dalawang taon na akong nakakulong dito. Sinabi ng anak kong patay na ako… at bukas, may balak siyang gawin sa akin na hindi ko na makakayanan.”

Pagkatapos, bigla niyang hinila ang manggas ko at ipinakita ang isang pasa sa kanyang braso.

“Anak, kailangan mong tulungan ako. Dahil bukas ng umaga…”

Bigla kaming nakarinig ng malakas na kalabog mula sa ibaba.

May nagbukas ng pangunahing pinto.

At narinig ko ang pamilyar na boses ng lalaking may gintong relo.

“GREGORIO AKO! ALAM KONG NASA TAAS KA!”

PART 2 – FULL STORY PARA SA WEBSITE

“GREGORIO AKO! ALAM KONG NASA TAAS KA!”

Nanigas ang buong katawan ko.

Mahigpit na hinawakan ni Doña Esperanza ang aking kamay. Halos hindi siya makahinga sa sobrang takot.

“Pakiusap, huwag mo akong ibigay sa kanya,” bulong niya.

Agad kong pinatay ang flashlight.

Advertisement

“May ibang daan po ba palabas dito?”

Umiling siya.

“Wala. Iisa lang ang hagdan.”

Nasa ibaba na si Gregorio. Naririnig ko ang bawat hakbang niya habang umaakyat.

“Maricel! Alam kong naririnig mo ako!”

Tumingin ako sa matanda. Nanginginig ang kanyang mga labi.

Mabilis akong nag-isip.

Hindi ko kayang makipaglaban sa isang lalaking mas malaki sa akin habang nasa loob kami ng isang makitid na silid. Pero hindi ko rin kayang iwan ang matandang ito.

May nakita akong lumang aparador sa sulok. Binuksan ko iyon at maingat na pinasok si Doña Esperanza sa likod ng mga nakasalansang kumot.

Advertisement

“Manahimik po muna kayo. Huwag kayong lalabas hangga’t hindi ko sinasabi.”

Tumango siya.

Ilang segundo lamang ang lumipas nang bumukas ang pinto.

Nakatayo roon si Gregorio.

Nasa kamay niya ang gintong relo na ilang beses ko nang nakita. Ngunit ngayon, mas malinaw kong napansin ang galit sa kanyang mukha.

Tumingin siya sa naputol na kandado.

“Ano ang ginawa mo?”

“May narinig akong umiiyak.”

“Sinabi ko nang walang tao rito!”

“Kung ganoon, bakit may kutson? Bakit may gamot? Bakit may pagkain?”

Hindi siya sumagot.

Sa halip, lumapit siya sa akin at hinawakan ang braso ko.

“Bumaba ka. Ngayon na.”

“Nasaan si Doña Esperanza?”

Saglit siyang natigilan.

Pagkatapos, ngumisi siya.

“Wala kang alam sa pinapasok mo.”

“Kung patay na siya, bakit may mga gamit niya rito?”

Nawala ang kanyang ngiti.

“Sinungaling ka. Hindi mo siya nakita.”

Doon ko natiyak na natatakot siyang malaman ng ibang tao ang katotohanan.

“May tumawag na ako sa barangay,” pagsisinungaling ko.

Hindi ko pa talaga nagagawa iyon. Ngunit kailangan kong makakuha ng oras.

Bigla niyang binitawan ang braso ko.

“Kapag nagsumbong ka, sisiguraduhin kong mawawalan ka ng trabaho. Wala kang pera. Wala kang asawa. Isang salita ko lang, hindi ka na makakakuha ng mauupahang bahay dito.”

“Hindi ako ang dapat mong takutin.”

Bago pa siya makasagot, may narinig kaming mahinang ubo mula sa aparador.

Napalingon siya.

At sa isang iglap, hinila niya ang pinto nito.

Nakita niya si Doña Esperanza.

“Lumabas ka riyan!” sigaw niya.

Niyakap ng matanda ang kanyang kumot.

“Gregorio, anak… tama na. Pagod na ako.”

“Tumahimik ka!”

Naramdaman kong may kumukulo sa dibdib ko.

Hindi iyon simpleng pagtatalo ng mag-ina. Isang matandang babaeng halos hindi na makalakad ang kinukulong ng sarili niyang anak.

Tumayo ako sa pagitan nila.

“Huwag mo siyang hawakan.”

“Hindi mo siya ina!”

“Pero tao siya. At hindi siya bilanggo.”

Biglang tumawa si Gregorio.

“Hindi mo naiintindihan. Kung alam mo lang kung gaano kahirap alagaan ang isang matandang may sakit, hindi ka makikialam.”

“Kung inaalagaan mo siya, bakit mo siya ikinulong?”

Hindi siya nakasagot.

Sa pagkakataong iyon, tumunog ang telepono ko.

Si Aling Nena, ang kapitbahay naming matagal nang nakatira sa lugar.

“Maricel, nasaan ka? May naririnig akong sigawan sa bahay ninyo.”

“Aling Nena, pakitawagan po ang barangay. Pati pulis. Nasa attic po kami.”

Narinig ni Gregorio ang sinabi ko.

Agad niyang sinubukang agawin ang telepono ko, pero naitulak ko ang kamay niya.

“Wala kang karapatang gawin iyan!” sigaw niya.

“May karapatan akong iligtas ang nanay ko!”

Napahinto siya.

Hindi niya inaasahan ang sagot ko.

Makalipas ang ilang minuto, may mga yabag na kaming narinig sa labas.

Dumating ang mga tanod at ilang pulis.

Nang makita nilang may matandang babae sa attic, agad silang humingi ng tulong medikal.

Samantala, pilit na ipinapaliwanag ni Gregorio na may sakit sa pag-iisip ang kanyang ina at kusa raw itong nagtatago.

Ngunit hindi na sapat ang kanyang mga salita.

Dahil sa loob ng maliit na silid na iyon, may isang bagay na magpapabagsak sa lahat ng kasinungalingan niya.

Isang kahon ng mga dokumento.

Nang mailabas si Doña Esperanza, agad siyang dinala sa pinakamalapit na ospital.

Sumama ako sa ambulansiya.

Habang nasa biyahe, mahigpit niyang hawak ang kamay ko.

“Akala ko wala nang makakahanap sa akin,” mahina niyang sabi.

“Hindi na po kayo babalik doon, Nay.”

Tumingin siya sa akin.

“Paano ang anak mo?”

“Nasa kuwarto po niya. Ligtas siya. Pagbalik ko, ipapakilala ko kayo sa kanya.”

Bigla siyang napaiyak.

“May bata pala sa bahay ko. Naririnig ko ang boses niya tuwing umaga. Siya ba ang kumakanta kasama ko?”

“Opo. Si Amara.”

Napangiti siya sa unang pagkakataon.

“Siya ang dahilan kung bakit hindi ako tuluyang nawalan ng pag-asa.”

Doon ko nalaman na hindi pala nagkataon lamang ang mga awit na naririnig ni Amara.

Sa unang mga linggo namin sa bahay, napansin pala ni Doña Esperanza ang maliit na batang madalas umaawit habang naglalaro sa kuwarto nito.

Mula sa attic, naririnig niya ang bawat halakhak at kuwento ng bata.

Minsan, kinakantahan niya ito ng lumang oyayi tungkol sa ibong kulay asul.

Hindi niya alam kung may nakakarinig sa kanya.

Hanggang sa isang gabi, narinig niyang sumagot si Amara.

“Ang ganda po ng kanta ninyo, Lola!”

Mula noon, naging bahagi na ng gabi nila ang munting pag-uusap.

Ngunit may dahilan kung bakit hindi siya makalabas.

At mas malala iyon kaysa sa inaakala ko.

Kinabukasan, pumunta ako sa ospital upang dalawin si Doña Esperanza.

Mas maayos na ang kanyang kalagayan. Binigyan siya ng pagkain, gamot at malinis na damit.

May mga pasa siya sa magkabilang braso at malubha ang kanyang panghihina dahil sa matagal na pagkakakulong.

Nang maupo ako sa tabi ng kanyang kama, hinawakan niya ang aking kamay.

“Maricel, kailangan kong sabihin sa iyo ang buong katotohanan.”

Tumango ako.

“Bakit ka ikinulong ng anak mo?”

Matagal siyang nanahimik.

Pagkatapos ay nagsimula siyang magkuwento.

Bago pumanaw ang asawa niya, nagmamay-ari sila ng malawak na lupain sa bayan. May lumang bahay, ilang taniman at maliit na paupahang mga tindahan.

Ang lahat ng ari-arian ay nakapangalan sa kanya.

Nang mamatay ang kanyang asawa, si Gregorio ang naging katuwang niya sa pamamahala ng mga negosyo.

Noong una, mabait pa ito.

Dinadalhan siya ng pagkain, sinasamahan sa doktor at tumutulong sa mga bayarin.

Ngunit nang magsimulang lumaki ang halaga ng lupa, nagbago ang lahat.

“Gusto niyang ibenta ang mga ari-arian namin. Sinasabi niyang ako na raw ang magpahinga at siya na ang bahala sa lahat.”

Pumayag si Doña Esperanza na ipagkatiwala rito ang ilang transaksiyon.

Ngunit nang humingi siya ng mga papeles, napansin niyang may mga dokumentong hindi niya pinirmahan.

May mga paglilipat ng pagmamay-ari na ginawa nang hindi niya nalalaman.

Nang komprontahin niya ang anak, nagalit ito.

“Sinabi niyang matanda na ako. Wala na raw akong kakayahang magdesisyon.”

Hindi nagtagal, ikinulong siya nito sa attic.

Una, sinabi nitong ilang araw lamang iyon habang inaayos ang kanyang mga papeles.

Pagkatapos, binigyan siya ng gamot na nagpapahina sa kanyang katawan.

Kinuha ang kanyang telepono at mga dokumento.

At isang araw, tuluyan na siyang hindi pinayagang bumaba.

“Sinabi niyang kapag may nakakita sa akin, ipapadala niya ako sa isang institusyon at sasabihin niyang hindi na ako matino.”

“Pero bakit niya ipinakalat na patay ka na?”

Napapikit si Doña Esperanza.

“Dahil gusto niyang mawala ako sa lahat ng legal na usapin.”

Nalaman kong nakapaglabas si Gregorio ng mga dokumentong nagsasabing namatay na ang kanyang ina.

May mga taong naniwalang totoo iyon dahil wala namang naganap na pampublikong burol.

Sa likod ng lahat, patuloy niyang pinakikilos ang mga negosyo at sinusubukang ibenta ang lupa.

Ngunit may isang bagay siyang hindi alam.

Hindi kailanman naibigay ni Doña Esperanza sa kanya ang orihinal na mga titulo ng lupa.

Nasa loob ang mga iyon ng lumang kahon na nakita namin sa attic.

Makalipas ang dalawang araw, dumating ang mga pulis at kinatawan ng barangay upang siyasatin ang bahay.

Kasama nila ang mga tauhan na namamahala sa pagkuha ng mga ebidensiya.

Binuksan nila ang kahon.

Naroon ang mga orihinal na titulo ng lupa, mga lumang litrato, resibo ng gamot at isang maliit na kuwaderno.

Sa bawat pahina ng kuwaderno, nakasulat ang mga petsa at oras ng mga pangyayari.

Kailan siya pinakain.

Kailan siya binigyan ng gamot.

Kailan siya pinagbantaan.

At kung ilang araw siyang hindi pinayagang makalabas.

Mayroon ding mga kopya ng dokumentong nagpapakitang may mga pagtatangkang ilipat ang pagmamay-ari ng mga ari-arian.

Ang pinakamahalagang ebidensiya ay isang sulat-kamay na pahina.

Nakasulat doon:

“Kung may makakita man sa akin, gusto kong malaman nilang hindi ako kusang nagtago. Buhay ako. Hindi ko ibinigay ang pahintulot kong ibenta ang aming tahanan. Hindi ko ibinigay ang pahintulot kong kunin ng anak ko ang lahat.”

Nang mabasa iyon ng pulis, agad nilang isinama ang mga dokumento sa imbestigasyon.

Hindi na nakapagtago si Gregorio sa kanyang mga palusot.

Sa sumunod na mga araw, siniyasat ang kanyang mga transaksiyon at mga dokumentong ginamit niya upang palabasing patay na ang kanyang ina.

Napatunayan ding may mga taong niloko siya upang makakuha ng pirma at kontrol sa mga ari-arian.

Hindi agad natapos ang kaso. Dumaan ito sa mahabang proseso ng imbestigasyon at legal na paglilitis.

Ngunit ang mahalaga, nailigtas na si Doña Esperanza.

At hindi na siya muling maikukulong ng anak niya.

Makalipas ang isang linggo, bumalik ako sa lumang asul na bahay kasama si Amara.

Hindi na namin kailangang magtago.

Sa katunayan, si Doña Esperanza mismo ang humiling na makita ang batang nakarinig sa kanyang mga kanta.

Pagdating namin sa ospital, agad tumakbo si Amara papunta sa kanyang kama.

“Lola! Ikaw po ba iyong kumakanta sa kisame?”

Napatawa ang matanda habang umiiyak.

“Oo, apo. Ako iyon.”

“Bakit po hindi kayo bumababa?”

Hindi agad nakasagot si Doña Esperanza.

Lumuhod siya upang mapantayan ang bata at hinawakan ang magkabilang kamay nito.

“Dahil may taong ayaw akong makalabas.”

Niyakap siya ni Amara.

“Hindi na po kayo mag-iisa. Puwede na kayong kumanta sa kuwarto ko.”

Tuluyan nang napaiyak ang matanda.

Ako man ay hindi nakapigil sa pagpatak ng luha.

Sa loob ng dalawang taon, hindi siya nagkaroon ng pagkakataong makayakap ng ibang tao.

At ang unang taong nagbigay sa kanya ng simpleng pagmamahal ay isang batang hindi man lang alam ang buong nangyayari.

Habang tumatagal, unti-unting bumuti ang kalagayan ni Doña Esperanza.

Nagkaroon siya ng sariling kuwarto sa isang maliit na tahanang malapit sa ospital habang inaasikaso ang mga legal na usapin.

Minsan, dinadalaw namin siya ni Amara pagkatapos ng trabaho.

Dinadalhan siya ng pagkain, prutas at maliliit na bulaklak.

Sa bawat pagbisita, mas nagiging masigla siya.

Isang araw, tinanong niya ako:

“Maricel, bakit mo ako tinulungan? Hindi mo naman ako kamag-anak.”

Napangiti ako.

“Dahil kung ako po ang nasa kalagayan ninyo, gusto ko ring may isang taong hindi matatakot na tumulong.”

Matagal niya akong tinitigan.

Pagkatapos ay sinabi niya ang isang bagay na hindi ko inaasahan.

“Alam mo, anak, matagal ko nang gustong makakita ng taong may mabuting puso. Akala ko wala na akong makikilala.”

Hindi ko alam ang isasagot.

Ngunit makalipas ang ilang buwan, matapos maayos ang mga dokumento at makumpirma ang kanyang karapatan sa mga ari-arian, ipinatawag niya ako.

May hawak siyang isang sobre.

“Hindi ito bayad sa pagtulong mo sa akin,” sabi niya. “Hindi ko kayang bayaran ang ginawa mo.”

Binuksan ko ang sobre.

Nasa loob ang isang dokumento tungkol sa maliit na bahay at lupang pag-aari niya sa kabilang bahagi ng bayan.

“Gusto kong ibigay ito sa iyo at kay Amara. Hindi bilang utang na loob, kundi dahil gusto kong magkaroon kayo ng tahanang hindi ninyo kailangang katakutan na mawala.”

Agad akong umiling.

“Nay, hindi ko po matatanggap iyan.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Hindi mo ako tinulungan para magkaroon ng bahay. Alam ko iyon. Pero buong buhay ko, natutunan kong ang tunay na yaman ay hindi ang dami ng lupang pag-aari mo. Nasa mga taong pinipili mong mahalin at pagkatiwalaan.”

Nang gabing iyon, umuwi akong mabigat ang dibdib.

Hindi dahil sa halaga ng ibinigay niya.

Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang aking diborsiyo, may isang taong nagparamdam sa akin na hindi ako nag-iisa.

Makalipas ang anim na buwan, nagkaroon ng maliit na salu-salo sa bagong tahanan ni Doña Esperanza.

Nandoon kami ni Amara.

Masaya siyang nakaupo sa terasa habang nakikinig sa mga ibon sa puno.

Nang dumating ang gabi, hiniling ni Amara na kantahan siya nito.

Kaya sinimulan ni Doña Esperanza ang lumang oyayi.

Ang awit tungkol sa ibong kulay asul.

Habang nakikinig ako, naalala ko ang unang gabing narinig ko ang kantang iyon sa kisame.

Noon, akala ko may kakaibang nilalang na nakatira sa bahay.

Akala ko may multong gumagala sa attic.

Hindi ko kailanman naisip na ang naririnig pala ng anak ko ay ang tinig ng isang inang humihingi ng tulong.

Isang inang itinuring na patay ng sarili niyang anak.

Isang inang hindi humihingi ng kayamanan, kundi kalayaan.

Nang matapos ang kanta, niyakap ni Amara ang matanda.

“Lola, puwede po bang kantahin ninyo ulit bukas?”

Napangiti si Doña Esperanza.

“Hangga’t gusto mo, apo.”

Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.

“Maricel, alam mo ba kung bakit hindi ako tumigil sa pagkanta noon?”

Umiling ako.

“Dahil umaasa akong may isang taong makaririnig sa akin. Kahit isang tao lang.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“At dumating kayo.”

Doon ko naintindihan ang isang bagay.

Minsan, ang pinakamalaking trahedya ay hindi ang mawalan ng tahanan, pera o pamilya.

Kundi ang mabuhay sa mundong puno ng tao, pero walang sinumang nakaririnig sa iyong paghingi ng tulong.

At kung hindi dahil sa maliit na batang nakarinig sa isang awit tungkol sa ibong kulay asul, maaaring nanatiling nakakulong si Doña Esperanza hanggang sa huli niyang hininga.

Simula noon, tuwing gabi, bukas na ang bintana ng kanyang kuwarto.

Wala nang kandado.

Wala nang takot.

At wala nang kailangang magtago.

Dahil sa wakas, ang matandang babaeng dating umaawit mula sa likod ng kisame ay malaya nang umaawit sa ilalim ng bukas na kalangitan.