DALAWAMPU’T DALAWANG TAON AKONG LAGING PINAGPAPARAYA SA MGA KAPATID KO. PERO NANG BIGYAN AKO NG BUONG SCHOLARSHIP SA IBANG BANSA, MAY ISANG TANONG ANG VISA OFFICER NA TULUYANG NAGPABAGO SA BUHAY KO.
PART 1 – ANG ANAK NA WALANG SARILING KUWARTO
Dalawampu’t dalawang taon akong nabuhay sa iisang pamilya, pero ni minsan ay hindi ako nagkaroon ng bagay na masasabi kong tunay na para sa akin.
Palaging may nauuna sa akin.
At sa tuwing nagtatanong ako kung bakit, iisa lang ang sagot ng mga magulang ko: “Ikaw ang panganay. Dapat marunong kang magparaya.”
Taon-taon, nagtatrabaho sa malayong probinsya ang tatay kong si Roberto. Tuwing Pasko at Bagong Taon lamang siya umuuwi, dala ang mga pasalubong para sa aming pamilya.
Noong unang taon, dalawang laruan ang inilabas niya mula sa malaking bag.
Isang laruang kotse para sa nakababata kong kapatid na si Marco, at isang magandang manika para sa kapatid kong si Angela.
Tahimik akong nakaupo sa tabi ng nanay kong si Lourdes, hinihintay na tawagin din ang pangalan ko.
Pero nang maubos ang laman ng bag, saka lang nagsalita si Mama.
“Clara, ikaw ang ate. Matuto kang magparaya. Bata pa ang mga kapatid mo.”
Ngumiti ako at tumango.
Noong ikalawang taon, tatlong bagong damit naman ang pasalubong ni Papa. Para sa kanya, kay Mama, at kay Angela.
Si Marco ay may bagong damit din dahil binilhan siya ni Mama noong nakaraang linggo.
Ako? Suot ko pa rin ang lumang makapal na jacket na minana ko sa pinsan ko.
Noong ikatlong taon, apat na cellphone ang iniuwi ni Papa.
Isa para kay Mama, isa para kay Angela, isa para kay Marco, at isa para sa sarili niya.
Hindi ko na napigilang magtanong.
“Pa, wala po ba akong cellphone?”
Hindi man lang siya tumingala mula sa hawak niyang telepono.
“Mag-aral ka na lang nang mabuti. Ano bang gagawin mo sa cellphone? Hindi ka naman palaging lumalabas.”
Hindi na ako umimik.
Sa ikaapat na taon, mas lumaki ang kinikita ni Papa. Nagpasya siyang ilipat kaming lahat sa isang bagong condominium sa Quezon City.
Apat na kuwarto at dalawang sala ang unit.
Masayang-masaya ako noon. Akala ko, sa wakas, magkakaroon na rin ako ng sariling kuwarto.
Naglabas si Papa ng apat na susi.
Ang pinakamalaking kuwarto ay para sa kanilang mag-asawa. Ang maluwang na kuwarto ay para kay Marco. Ang kuwartong may kulay rosas na kurtina ay para kay Angela.
Ang huling susi ay itinago niya sa bulsa.
“Maganda ang sikat ng araw sa kuwartong ito. Gawin na lang nating reading room.”
Napatingin ako sa kanya.
“Pa, saan naman po ako matutulog?”
Bigla siyang napahampas sa noo.
“Naku! Nakalimutan ko palang may panganay nga pala ako!”
Tumawa si Marco.
“Ayoko siyang ka-kuwarto. Maingay siya kapag gabi.”
Sumimangot naman si Angela.
“Ayoko rin. Ang dami niyang lumang damit. Baka bumaho ang kuwarto ko.”
Sa huli, isang lumang folding bed na kinakalawang ang inilabas ni Papa mula sa storage room.
Inilagay iyon sa balkonahe.
“Dito ka muna. Ikaw naman ang pinakamatanda. Dapat mas marunong kang umunawa.”
Sa likod ng salaming pinto, masaya silang nag-uusap tungkol sa bagong sofa, telebisyon, at mga gamit na bibilhin para sa bagong bahay.
Ako naman ay nakaupo sa lumang higaan.
Binuksan ko ang cellphone ko at tiningnan ang email mula sa isang unibersidad sa Australia.
Ilang buwan na nila akong hinihikayat na tanggapin ang kanilang admission offer.
Full scholarship.
Walang babayarang tuition fee.
Libre ang dormitoryo.
May buwanang allowance pa para sa pagkain at personal na pangangailangan.
Dati, nag-aalinlangan akong umalis dahil ayaw kong iwan ang pamilya ko.
Pero nang gabing iyon, pinindot ko ang salitang ACCEPT.
Kinabukasan, nagpadala ang unibersidad ng kumpirmasyon. Nag-ayos din sila ng airport pickup at binigyan ako ng single dormitory room.
Nang makita ko ang litrato ng kuwarto, matagal ko iyong tinitigan.
Hindi iyon marangya. May maliit na kama, study table, aparador, at sariling banyo.
Pero may isang bagay na halos ikaiyak ko.
May pangalan ko sa pintuan.
CLARA SANTOS.
Sa unang pagkakataon, may isang lugar sa mundong ito na talagang nakalaan para sa akin.
Hindi ko sinabi kahit kanino.
Nang makita ni Mama ang cellphone ko, inakala niyang naghahanap ako ng trabaho sa ibang lungsod.
“Maganda rin kung makakalayo ka. Mas malaki ang sahod sa ibang lugar. Basta huwag kang babalik dito kapag nahirapan ka.”
Tumango lang ako.
Hindi niya tinanong kung saan ako pupunta.
Sa hapunan, pinag-usapan nila ang bagong gaming monitor ni Marco at ang vanity mirror ni Angela.
“Bilhin natin lahat,” masayang sabi ni Mama. “Matagal nating pinaghirapan ang bagong bahay. Dapat komportable tayong lahat.”
Tahimik akong kumain ng sabaw.
Sa loob ng dalawampu’t dalawang taon, hindi ko maalalang may nagsabing dapat din akong maging komportable.
Nang bumalik ako sa mesa para kunin ang pagkain, ang upuan ko ay okupado na ng bagong handbag ni Angela.
“Doon ka na lang sa maliit na bangko,” sabi ni Mama.
Wala akong sinabi.
Nang gabing iyon, itinago ko ang litrato ng dormitoryo sa isang album na may password.
Pagkatapos, sinimulan kong ihanda ang mga dokumento para sa student visa.
Wala akong sariling ipon. Mabuti na lamang at sapat ang scholarship certificate para hindi na kailanganin ang financial sponsorship ng mga magulang ko.
Kinabukasan, ibinigay sa akin ni Mama ang resibo ng isang tindahan ng furniture.
“Pumunta ka sa mall at kunin ang gaming chair ni Marco. Nasa trabaho ang tatay mo, at may lakad ang kapatid mo.”
Tiningnan ko ang oras.
May appointment ako sa visa application center nang alas-diyes y medya.
“May pupuntahan po ako ngayong umaga.”
“Anong pupuntahan? Wala ka namang trabaho!”
“May interview po ako.”
Agad siyang lumambot.
“Sige, pero pagkatapos niyan, kunin mo ang upuan. At bilhan mo rin si Marco ng milk tea. Maraming pearls.”
Tumango ako at umalis.
Pagdating ko sa visa application center, mahaba ang pila. Mahigpit na sinuri ng empleyado ang aking mga dokumento.
Tinanong niya kung sino ang sasagot sa aking gastusin.
Ipinakita ko ang scholarship certificate.
Pagkatapos ay sinuri niya ang admission letter at ang kumpirmasyon ng dormitoryo.
Sa huli, tumingala siya at seryosong nagtanong:
“Miss Santos, alam ba ng pamilya mo na aalis ka ng Pilipinas para mag-aral sa Australia?”
Natahimik ako.
Sa unang pagkakataon, may isang estranghero na nagtanong kung may nakakaalam ba sa pinakamalaking desisyon ng buhay ko.
At bago pa ako makasagot, idinagdag niya ang isang tanong na hindi ko kailanman inasahang maririnig:
“Kung hindi nila alam, sigurado ka bang ligtas kang umalis nang hindi nila nalalaman?”

PART 2 – SA UNANG PAGKAKATAON, PINILI KO NAMAN ANG SARILI KO
Advertisement
Napatingin ako sa visa officer.
Hindi ko agad nasagot ang tanong niya.
“Miss Santos, may problema ba sa pamilya mo?”
Umiling ako.
“Wala naman po. Hindi lang po nila alam na nag-apply ako sa scholarship.”
“Bakit?”
Napayuko ako at pinaglaruan ang gilid ng aking mga dokumento.
“Dahil baka hindi nila ako payagang umalis.”
Hindi na siya nagtanong nang mas malalim. Ipinaliwanag niya ang mga susunod na hakbang sa aking visa application at pinayuhan akong tiyaking nasa akin ang lahat ng mahahalagang dokumento.
Advertisement
Pagkatapos ng appointment, lumabas ako sa gusali.
Sa unang pagkakataon, pakiramdam ko ay nakahinga ako nang maluwag.
May isang bagay akong ginawa para sa sarili ko nang hindi humihingi ng pahintulot sa sinuman.
Pag-uwi ko, sinalubong agad ako ni Mama.
“Nakuha mo na ba ang gaming chair?”
“Opo.”
“Inilagay mo na ba sa kuwarto ni Marco?”
“Opo.”
“Nasaan ang milk tea?”
Iniabot ko ang binili kong inumin.
Kinuha iyon ni Marco at agad na nagreklamo.
“Bakit regular lang? Sabi ko large!”
“Pasensya na. Hindi ko napansin.”
Napairap siya.
“Wala ka talagang alam.”
Hindi ako sumagot.
Nang gabing iyon, habang naghuhugas ako ng mga pinggan, narinig kong pinag-uusapan nila ang susunod na pagbili para sa bagong bahay.
“Sa susunod na buwan, palitan natin ang washing machine,” sabi ni Papa.
“Gusto ko rin ng bagong tablet,” singit ni Angela.
“Bilhan natin,” sagot niya.
Nasa lababo ako, nakayuko, at tahimik na pinipigilan ang luha.
Kinabukasan, dumating ang email mula sa unibersidad.
Approved na ang lahat ng aking student accommodation arrangements. Nakareserba na ang dormitoryo ko, at may nakatalaga nang taong susundo sa akin sa airport.
May nakasaad ding petsa kung kailan ako kailangang makarating sa Australia.
Tatlong linggo na lamang.
Sinimulan kong tipunin ang aking mga dokumento. Ang passport ko, birth certificate, school records, visa application papers, at scholarship certificate ay inilagay ko sa isang maliit na folder.
Ang mga damit ko naman ay kasya lamang sa isang maleta.
Hindi naman kasi marami ang damit ko.
Karamihan ay mga lumang damit na ipinasa sa akin ng mga pinsan at kamag-anak.
Isang hapon, habang nag-aayos ako, pumasok si Angela sa balkonahe.
“Ate, bakit ka naglalagay ng damit sa maleta?”
“May inaasikaso lang ako.”
“Lilipat ka ba?”
“Posible.”
Tumawa siya.
“Saan ka naman pupunta? Wala ka ngang pera.”
Hindi ako sumagot.
Kinuha niya ang isang lumang blusa mula sa maleta ko.
“Hindi mo na ba ito gagamitin? Panglinis na lang siguro ng sahig.”
Bago ko pa makuha ang damit, itinapon niya iyon sa isang supot ng basahan.
Pinulot ko iyon at maingat na itinupi.
Hindi ko alam kung bakit, pero sa sandaling iyon, bigla kong naisip na kahit ang mga lumang damit ko ay wala silang pakialam kung mawala.
Pati ako, parang ganoon din.
Makalipas ang ilang araw, dumating ang student visa approval ko.
Binasa ko ang email nang paulit-ulit.
APPROVED.
Napaupo ako sa gilid ng folding bed.
Walang sigawan. Walang palakpakan. Walang yakap mula sa mga magulang.
Ako lang, ang maliit kong cellphone, at ang luha na hindi ko na napigilang tumulo.
Mayroon na akong tiket sa pag-alis.
Ngunit bago ang araw na iyon, kailangan ko pa ring sabihin sa pamilya ko.
Hindi ko gustong tumakas na parang may ginawa akong masama.
Kaya isang gabi, habang magkakasama kaming kumakain, inilapag ko ang kutsara at tinidor.
“May sasabihin po ako.”
Hindi man lang tumingin si Marco.
“Bilis, Ate. Gutom na ako.”
Huminga ako nang malalim.
“May scholarship po akong nakuha sa Australia.”
Biglang tumahimik ang mesa.
Napatingin sa akin si Mama.
“Anong scholarship?”
“Full scholarship po. Libre ang tuition, dormitoryo, at may allowance.”
“Paano ka nakakuha niyan?”
“Matagal na po akong nag-apply.”
“Bakit hindi mo sinabi?”
Hindi ko alam kung paano sasagot.
“Dahil gusto ko po sanang makasiguro muna.”
Sumandal si Papa sa upuan.
“Kailan ka aalis?”
“Sa loob ng dalawang linggo.”
Agad na nagbago ang mukha niya.
“Hindi puwede.”
Napatingin ako sa kanya.
“Bakit po?”
“Sino ang tutulong sa bahay? Sino ang mag-aasikaso sa mga kapatid mo kapag wala ang nanay mo?”
“Malalaki na po sila.”
“Hindi iyan ang punto!” mariing sagot niya.
Sumingit si Mama.
“Clara, paano naman ang pamilya mo? Alam mong maraming kailangang gawin dito. Hindi mo ba naiisip ang mga kapatid mo?”
Napatingin ako kay Marco.
“May sariling kuwarto ka, bagong computer, at bagong gaming chair. Ano pa ang kailangan mong tulong mula sa akin?”
Namula ang mukha niya.
“Bakit mo isinasali ang mga gamit ko?”
“Dahil sa loob ng maraming taon, palagi akong kailangang magparaya para sa iyo.”
“Clara!” sigaw ni Papa.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako natakot.
“Pa, ilang taon na akong naghihintay na maalala ninyo rin ako. Noong binilhan ninyo sila ng laruan, damit, cellphone, at kuwarto, hindi naman ako nagreklamo. Pero kahit isang kama, hindi ninyo naisip na ibigay sa akin.”
“Panganay ka. Dapat naiintindihan mo ang sitwasyon natin.”
“Panganay ako, pero anak din ninyo ako.”
Walang sumagot.
Si Angela ang unang nagsalita.
“Kung aalis ka, kanino ko ipapagawa ang mga school project ko?”
Napatingin ako sa kanya.
“May sarili kang mga kamay, Angela.”
Tumayo ako at bumalik sa balkonahe.
Sa likod ko, narinig kong sinabi ni Mama:
“Mag-isip ka muna. Huwag kang magpadalos-dalos.”
Pero matagal na akong nag-isip.
Dalawampu’t dalawang taon.
At sapat na iyon.
Sa mga sumunod na araw, hindi nila ako kinakausap maliban kung may ipapagawa sila.
Pinaglalaba pa rin ako ni Mama. Pinaghuhugas pa rin ng pinggan. Pinapakuha pa rin ng mga order ni Marco.
Ngunit hindi na ako tumatanggi dahil gusto kong patunayan na mabuti akong anak.
Ginagawa ko na lamang ang kaya ko.
At tuwing may oras ako, inaasikaso ko ang pag-alis ko.
Tatlong araw bago ang flight, biglang kinausap ako ni Papa.
“Clara, dito ka muna.”
Nasa sala siya kasama si Mama.
May hawak siyang ilang papel.
“Pinag-isipan namin ng nanay mo ang tungkol sa scholarship mo.”
Tahimik akong nakinig.
“Hindi naman masama ang mag-aral sa ibang bansa. Pero kung aalis ka, kailangan mong magbigay ng pera sa bahay kapag nagsimula ka nang magtrabaho.”
Napatitig ako sa kanya.
“Hindi pa po ako nagsisimulang mag-aral.”
“Hindi naman kailangang ngayon. Basta huwag mong kalimutan ang pamilya mo.”
Sumingit si Mama.
“At kung may matatanggap kang allowance, magpadala ka rin para makatulong sa mga kapatid mo.”
Doon ko naunawaan.
Kahit sa pagkakataong ito, kahit sa pinakamalaking oportunidad na dumating sa buhay ko, ang unang iniisip pa rin nila ay kung paano sila makikinabang.
“Scholarship allowance ko po iyon para sa pagkain at pangangailangan ko.”
Kumunot ang noo ni Papa.
“Pamilya mo kami.”
“Opo. Pero hindi po ba dapat pamilya rin ako ninyo?”
Natahimik siya.
Hindi na nila ako pinigilan.
Marahil dahil inakala nilang babalik din ako kapag nahirapan.
Marahil dahil hindi nila kayang paniwalaang kaya kong mabuhay nang wala sila.
Dumating ang araw ng aking pag-alis.
Maaga akong gumising. Tahimik kong isinara ang maleta at huling tiningnan ang maliit na folding bed sa balkonahe.
Hindi ko alam kung bakit, pero hindi ako nalungkot.
Doon ko ginugol ang maraming gabing umiiyak nang palihim.
Doon ko rin unang natutunang mangarap ng buhay na hindi umiikot sa pangangailangan ng ibang tao.
Bago ako lumabas, dumaan ako sa sala.
Nandoon si Mama, naghahanda ng almusal.
“Ma, aalis na po ako.”
Hindi siya tumingin.
“May pasalubong ka bang dala para sa mga kapatid mo?”
Napangiti ako nang mapait.
“Wala po.”
“Clara!”
“Pasensya na po. Wala akong perang pangpasalubong.”
Kinuha ko ang maleta at lumabas.
Walang sumama sa akin.
Walang naghatid.
Walang yumakap.
Pero sa airport, may isang lalaking may hawak na karatulang may pangalan ko.
Isa siyang kinatawan ng unibersidad.
“Miss Clara Santos?”
“Opo.”
“Welcome to your new home. We have been expecting you.”
Sa simpleng pangungusap na iyon, bigla akong napaluha.
May mga taong naghihintay pala sa akin.
May lugar palang handang tumanggap sa akin.
At sa unang pagkakataon, hindi ko kailangang magparaya para lamang magkaroon ng puwang.
Lumipas ang anim na buwan.
Naging abala ako sa pag-aaral. Unti-unti akong nasanay sa malamig na panahon, sa bagong kapaligiran, at sa pamumuhay nang mag-isa.
May sarili akong kuwarto.
May sarili akong mesa.
May sarili akong oras.
At higit sa lahat, hindi ko kailangang maghintay na matapos munang gamitin ng ibang tao ang mga bagay bago ako magkaroon ng pagkakataong gamitin ang mga iyon.
Sa unibersidad, naging isa ako sa mga nangungunang estudyante sa aming programa.
Dahil sa magandang academic performance ko, inalok ako ng karagdagang research scholarship.
Hindi ko ipinagmayabang iyon sa pamilya ko.
Hindi rin ako nagpadala ng pera.
Ngunit isang araw, nakatanggap ako ng sunod-sunod na tawag mula kay Mama.
Noong una, hindi ko sinagot.
Hanggang sa nagpadala siya ng mensahe.
Clara, tawagan mo kami. Kailangan ka namin.
Tumawag ako kinagabihan.
“Anong nangyari?”
Hindi agad sumagot si Mama.
Pagkatapos, narinig ko ang boses ni Papa.
“Anak, may problema tayo.”
Napaupo ako.
“Ano po iyon?”
“Hindi na namin kayang bayaran ang lahat ng gastusin sa bahay. Malaki ang monthly amortization ng condominium, pati mga bagong gamit.”
Hindi ako nagsalita.
“Gusto sana naming umuwi ka muna at maghanap ng trabaho rito. Tutulungan mo kami habang naghahanap ng paraan.”
Tiningnan ko ang maliit na silid na inuupuan ko noon.
Ang study table na ibinigay ng unibersidad.
Ang kama na hindi ko kailangang makipag-agawan.
Ang mga librong nabibili ko gamit ang aking scholarship allowance.
“Pa, may trabaho na po akong part-time sa campus. Pero hindi po sapat ang kinikita ko para sagutin ang gastusin ninyo.”
“Pamilya mo kami!”
Napapikit ako.
“Iyan din po ang sinabi ninyo noong una akong magtanong kung bakit wala akong kuwarto.”
Walang sumagot.
Pagkaraan ng ilang sandali, narinig ko ang mahinang boses ni Mama.
“Clara, hindi ka ba naaawa sa amin?”
Matagal akong natahimik.
“Ma, naaawa po ako. Pero hindi ko na kayang isakripisyo ang kinabukasan ko para lamang mapanatiling komportable ang lahat.”
“Paano naman ang mga kapatid mo?”
“May mga magulang sila. May bahay sila. May sariling kuwarto sila. May pagkakataon silang matutong tumayo sa sarili nilang mga paa.”
Hindi na ako nakipagtalo.
Sinabi kong tatawagan ko sila sa ibang araw at ibinaba ang telepono.
Kinagabihan, umiyak ako.
Hindi dahil gusto kong bumalik.
Kundi dahil kahit malayo na ako, may bahagi pa rin sa aking umaasang balang araw ay maririnig ko mula sa kanila ang mga salitang matagal kong hinintay.
Anak, kumusta ka? Masaya ka ba?
Isang taon ang lumipas.
Natapos ko ang unang taon sa unibersidad nang may pinakamataas na marka sa aming klase.
Sa seremonya ng pagkilala, nakatayo ako sa harap ng entablado habang tinatawag ang aking pangalan.
“Clara Santos, recipient of the International Academic Excellence Award.”
Malakas ang palakpakan.
May litrato akong kuha ng isang kaklase habang hawak ko ang sertipiko.
Ipinost ko iyon sa aking social media account.
Ilang oras lamang ang lumipas, sunod-sunod ang mensahe mula sa Pilipinas.
Si Mama.
Si Papa.
Si Marco.
Pati si Angela.
Hindi ko agad binuksan ang mga mensahe.
Kinabukasan, saka ko nakita ang isang mahabang text mula kay Mama.
Anak, nakita namin ang achievement mo. Proud na proud kami sa iyo. Sana umuwi ka sa susunod na bakasyon. Miss ka na namin.
Napangiti ako nang bahagya.
Ngunit kasunod niyon ay may isa pang mensahe.
May gusto sana kaming ipakiusap. Gusto ni Marco ng bagong laptop para sa college. Baka puwede mo siyang tulungan.
Napahawak ako sa noo.
Kahit ngayon, ganoon pa rin.
Hindi ko alam kung matatawa ako o malulungkot.
Sa halip na sumagot, binuksan ko ang litrato ng aking dormitoryo na itinago ko noon sa isang password-protected album.
Nandoon pa rin ang unang kuwartong naging akin.
Ang maliit na kama.
Ang study table.
Ang aparador.
At ang pangalan ko sa pintuan.
CLARA SANTOS.
Matagal ko iyong tinitigan bago ko isinara ang album.
Hindi ko kinamumuhian ang pamilya ko.
Hindi ko rin hinihiling na maranasan nila ang mga sakit na pinagdaanan ko.
Pero natutuhan kong hindi obligasyon ng isang anak na habambuhay magbayad para sa pagmamahal na hindi naman niya natanggap nang pantay.
Makalipas ang ilang araw, sumagot ako kay Mama.
Ma, salamat po sa pagbati. Mahal ko kayo. Pero hindi ko kayang bilhan si Marco ng laptop. May sarili rin po akong mga pangarap at responsibilidad na kailangang unahin.
Hindi ako nagdagdag ng mahabang paliwanag.
Hindi na rin ako humingi ng paumanhin.
Dahil sa unang pagkakataon, hindi ako nakokonsensiyang unahin ang sarili ko.
Noong sumunod na Pasko, hindi ako umuwi sa Pilipinas.
Sa halip, ipinagdiwang ko ang holiday kasama ang ilang kaibigan sa unibersidad.
Naghanda kami ng simpleng hapunan. May maliit na Christmas tree sa sulok ng aming common room.
Habang nakaupo ako sa tabi ng bintana, tumawag si Mama.
Sinagot ko iyon.
“Clara, Merry Christmas.”
“Merry Christmas din po, Ma.”
“Anak, kumusta ka?”
Napangiti ako.
“Maayos po ako. Masaya.”
May ilang segundong katahimikan.
Pagkatapos, mahinang sinabi ni Mama:
“Alam mo, noong una, akala namin babalik ka rin agad. Hindi namin inisip na talagang kaya mong umalis.”
Hindi ako sumagot.
“Baka masyado ka naming nasanay na ikaw ang laging umiintindi.”
Napatingin ako sa labas.
Hindi ko alam kung tunay na nauunawaan na niya ang lahat o nagsisimula pa lamang siyang makita ang mga pagkakamali nila.
“Ma, hindi ko po kayo hinihingan ng bagong kuwarto ngayon. Hindi ko rin hinihingi na ibalik ninyo ang mga taong lumipas.”
“Kung ganoon, ano ang gusto mo?”
Huminga ako nang malalim.
“Gusto ko lang po na kapag naaalala ninyo ako, hindi dahil may kailangan kayong ipagawa o hingin sa akin. Gusto ko pong maalala ninyo na anak ninyo rin ako.”
Hindi umimik si Mama.
At sa pagkakataong iyon, hindi ko na pinilit na punan ang katahimikan.
Pagkatapos ng tawag, bumalik ako sa hapag-kainan.
May isang bakanteng upuan sa tabi ng aking mga kaibigan.
“Clara, dito ka!” tawag nila.
Lumapit ako at umupo.
Walang nagsabi sa akin na dapat akong magparaya.
Walang kumuha ng upuan ko.
Walang nagtanong kung bakit ako naroon.
At nang iabot nila sa akin ang isang maliit na regalo, hindi ko kinailangang maghintay na maubos muna ang mga regalo ng iba bago ako magkaroon ng akin.
Napangiti ako.
Sa loob ng dalawampu’t dalawang taon, akala ko ang pagiging mabuting anak ay nangangahulugang palaging pagbibigay sa iba kahit wala nang matira sa akin.
Ngayon, alam ko nang hindi iyon totoo.
Hindi ako umalis dahil hindi ko mahal ang pamilya ko.
Umalis ako dahil gusto ko ring magkaroon ng pagkakataong mahalin ang sarili ko.
May mga ibong lumilipad palayo sa pugad hindi dahil nakalimutan nila kung saan sila nanggaling.
Kundi dahil kailangan din nilang makahanap ng lugar kung saan maaari silang magpahinga, lumaki, at mabuhay nang hindi kailangang makipag-agawan sa puwang.
At sa wakas, natagpuan ko na ang lugar na iyon.
Sa unang pagkakataon, hindi na ako ang anak na laging kailangang magparaya.
Ako na ang babaeng may sariling pintuan, sariling susi, at sariling tahanan.
At sa pintuang iyon, iisa lamang ang pangalang nakasulat.
CLARA SANTOS.
