Limang taon kaming paulit-ulit na naghiwalay at nagbalikan ni Adrian Sy—siya ang laging nagsasabing tapos na kami, at ako ang laging nagmamakaawang ayusin namin. Ngunit nang bumalik ang babaeng hindi niya kailanman nakalimutan, HINDI NA AKO NAKIUSAP. Iniwan ko ang pares naming singsing, inimpake ang lahat ng gamit ko at umuwi sa probinsiya, ngunit hindi niya inakalang darating ang araw na siya naman ang tatawag at magmamakaawang bumalik ako./86

Limang taon kaming paulit-ulit na naghiwalay at nagbalikan ni Adrian Sy—siya ang laging nagsasabing tapos na kami, at ako ang laging nagmamakaawang ayusin namin. Ngunit nang bumalik ang babaeng hindi niya kailanman nakalimutan, HINDI NA AKO NAKIUSAP. Iniwan ko ang pares naming singsing, inimpake ang lahat ng gamit ko at umuwi sa probinsiya, ngunit hindi niya inakalang darating ang araw na siya naman ang tatawag at magmamakaawang bumalik ako.

BAHAGI 2

Ilang segundo ang lumipas bago muling nagsalita si Adrian.

“Anong sinabi mo?”

Nakasandal si Mateo sa kitchen counter habang hawak ang telepono ko. Nakabukas ang speaker, kaya narinig ng kaibigan naming si Bianca ang paglamig ng boses ng lalaki sa kabilang linya.

“Malinaw naman siguro ang sinabi ko,” sagot ni Mateo. “Tapos na kayo at may ibang lalaking kasama siya. Huwag mo nang guluhin.”

“Ako ang gustong makausap ni Lara.”

“Kung gusto ka niyang kausapin, sasagutin niya ang tawag mo.”

“Nasaan kayo?”

“Hindi na responsibilidad ni Lara na i-report sa iyo ang bawat galaw niya.”

Eksaktong mga salitang madalas sabihin ni Adrian sa akin.

Bago pa siya makasagot, ibinaba ni Mateo ang tawag at inilagay ang telepono ko sa mesa.

Paglabas ko ng banyo, agad kong napansin ang kakaibang ngiti niya.

“Sino ang tumawag?”

“Ang dati mong panginoon.”

“Mateo.”

“Sinagot ko lang. Tatlong beses nang tumatawag habang naliligo ka.”

Kinuha ko ang telepono at nakita ang missed calls ni Adrian. May isang maikling mensahe rin.

“Sino ang lalaking sumagot?”

Hindi niya tinanong kung ligtas ba akong nakauwi, kung nasaan ang mga gamit ko o kung seryoso ba talaga akong makipaghiwalay.

Ang una niyang gustong malaman ay kung sino ang lalaking kasama ko.

“Anong sinabi mo sa kaniya?” tanong ko kay Mateo.

“Sinabi kong may boyfriend ka na.”

Napatingin ako sa kaniya.

“Bakit?”

“Para malaman niyang hindi siya ang sentro ng mundo. Pero kung ayaw mo, magso-sorry ako.”

Natawa si Bianca.

“Hindi ka magsosorry. Mukha ka ngang masayang-masaya.”

Hindi ako nagalit. Sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, natawa rin ako nang walang takot na baka isipin ni Adrian na masyado akong maingay o wala sa lugar.

Nagkakilala kami ni Mateo mula pa pagkabata. Magkapitbahay ang mga lola namin at sabay kaming lumaki sa Iloilo. Nang lumipat ako sa Manila para mag-aral at magtrabaho, nanatili siyang kaibigan kahit bihira kaming magkita.

May sarili siyang boutique hotel at heritage café na malapit sa lumang distrito. Siya rin ang tumulong sa akin na makahanap ng pansamantalang titirhan—isang maliit na guesthouse sa likod ng property ng pamilya niya.

Hindi siya boyfriend ko.

Ngunit hindi ko rin minadaling itama si Adrian.

Binuksan ko ang chat at sumagot:

“Wala ka nang karapatang magtanong.”

Mabilis siyang tumawag muli.

Tinanggihan ko ang tawag at hinarangan ang numero niya.

Sa Manila, nakatayo si Adrian sa gitna ng bakanteng villa habang paulit-ulit na sinusubukang tawagan ako. Nang hindi na pumasok ang tawag, saka niya naunawaang hinarangan ko siya.

Binuksan niya ang wardrobe, drawers at cabinets. Wala nang anumang gamit na magpapatunay na may babaeng nanirahan doon nang limang taon.

Nawala ang mga damit ko, skincare products, mga librong nakasalansan sa bedside table at maliliit na halaman sa balcony. Maging ang mug na palagi kong ginagamit ay dinala ko.

Sa coffee table, tanging ang singsing na iniwan ko ang natitirang bagay na may kaugnayan sa amin.

Ipinadala niya kay Leo ang litrato nito.

“Alam mo ba kung nasaan siya?”

Tumawag agad si Leo.

“Hindi ba nasa Iloilo?”

“May lalaking sumagot sa telepono niya.”

“Baka kapatid o kaibigan.”

“Sinabing boyfriend niya.”

Tumahimik si Leo bago tumawa nang alanganin.

“Hindi naman siguro. Tatlong araw pa lang kayong hiwalay.”

Hindi sumagot si Adrian.

Ang ideyang kaya kong magkaroon agad ng ibang lalaki ay hindi tumutugma sa babaeng nakilala niya. Limang taon akong nakasunod sa kaniya, laging handang makipagbalikan kahit gaano kabigat ang salitang ibinabato niya.

Sigurado siyang mananatili ako.

Doon nagmula ang tapang niyang paulit-ulit akong itaboy.

Kinabukasan, tumawag siya kay Hannah, ang kaibigan sa grupo na pinakamalapit sa akin.

“May alam ka ba tungkol sa lalaking kasama ni Lara?”

“Bakit mo ako tinatanong?”

“Hindi niya sinasagot ang tawag ko.”

“Hiwalay na kayo, hindi ba?”

“Hindi pa namin napag-uusapan nang maayos.”

“Sinabi mong maghiwalay kayo.”

“Galit lang siya.”

Huminga nang malalim si Hannah.

“Adrian, sa loob ng limang taon, ilang beses mo na siyang hiniwalayan?”

Hindi siya sumagot.

“Hindi ko na mabilang,” patuloy niya. “Sa tuwing may ayaw kang pag-usapan, sinasabi mong umalis siya. Pagkatapos hinihintay mong siya ang bumalik at humingi ng tawad. Siguro ngayon, napagod na talaga.”

“Hindi niya ako kayang iwan nang ganoon kadali.”

Nasa business trip ang asawa ko nang bumulong ang pitong taong gulang naming anak habang pinaliliguan ko siya: “Mama, gabi-gabi nagtatago si Papa sa ilalim ng kama ninyo.” Akala ko ay panaginip lamang iyon, hanggang makita ko sa security footage ang asawa kong gumagapang papasok sa kuwarto habang may hawak na isang maliit na itim na kahon. Ngunit nang yumuko ako upang tingnan ang ilalim ng kama, may natanggap akong litrato ng sarili ko—KINUHA NANG MGA SANDALING IYON.

Alas-dos disisiyete ng madaling-araw, mag-isa akong naghihintay sa labas ng emergency room habang nakikipaglaban para mabuhay ang aking ina nang tawagan ako ng asawa ko. Hindi niya tinanong kung nasaan ako—ang gusto niya ay iligtas ko agad sa iskandalo ang babaeng nagmaneho nang l/asing at B/UMANGGA SA AKING INA. Sa gabing iyon, hindi lamang ako tumangging linisin ang pangalan ng babae; isinara ko rin ang sistemang limang taon kong ginamit upang protektahan ang buong imperyo ng asawa ko.

Silid ng panganganak ang lugar kung saan ako iniwan ng aking asawa sa oras na pinaka-kailangan ko siya. Isang tawag lamang ang kailangan para piliin niya ang IBANG BABAE kaysa sa akin at sa aming anak. Hindi ko siya pinigilan, ngunit may isang bagay akong binago bago siya umalis. Sa sandaling iyon, naunawaan ko na ang araw ng pagsilang ng aking anak ay araw din ng pagtatapos ng aming pagsasama.

“Hindi madali ang limang taong paghihintay na piliin mo siya.”

Ibinaba ni Hannah ang tawag.

Samantala, sinimulan kong ayusin ang buhay ko sa Iloilo. May maliit akong online design business noong nasa Manila pa ako. Ako ang gumagawa ng branding, illustrations at packaging concepts para sa maliliit na kumpanya, ngunit hindi ko iyon napalago dahil kadalasang inuuna ko ang schedule ni Adrian.

Kapag may dinner ang pamilya niya, kinakansela ko ang client meeting. Kapag may business event siya, ako ang sumasama. Kapag nag-aaway kami, ilang araw akong hindi makapagtrabaho dahil abala akong pag-isipan kung paano siya susuyuin.

Ngayong wala na akong kailangang hintayin, tinanggap ko ang proposal ni Mateo na i-redesign ang branding at interiors ng bagong wing ng boutique hotel niya.

“Bayad ito,” sabi niya habang inilalapag sa harap ko ang kontrata.

“Kaibigan mo ako.”

“Eksakto. Ayokong gamitin ang friendship natin para makakuha ng libreng trabaho.”

Binasa ko ang kontrata. Malinaw ang project scope, bayad at ownership ng designs.

“Hindi ba masyadong mataas ang fee?”

“Hindi. Matagal ka lamang sinanay na maliitin ang trabaho mo.”

Tinanggap ko ang project.

Sa unang linggo, abala ako sa pagkuha ng litrato ng lumang bahay, pagpili ng kulay at pakikipag-usap sa local artisans. Sa gabi, pagod akong natutulog nang hindi iniisip kung saan naroon si Adrian o kung sino ang kasama niya.

Dumating ang unang package mula sa Manila makalipas ang sampung araw. Nasa loob ang designer watch na ibinigay ni Adrian sa birthday ko at isang note.

“Iniwan mo ito. Tawagan mo ako.”

Hindi ko iyon iniwan nang hindi sinasadya. Ayaw ko lamang dalhin ang anumang bagay na maaari niyang gamiting dahilan upang sabihing may utang ako sa kaniya.

Ibinalik ko ang package.

Sumunod na dumating ang mga bulaklak, bagong telepono at plane ticket pabalik sa Manila.

Ibinalik ko rin ang lahat.

Hindi ko siya kinausap.

Sa kabilang banda, patuloy na lumalabas si Celeste kasama ang barkada. Nag-post si Leo ng mga litrato ng dinner, museum visit at weekend trip sa Tagaytay.

Sa isang larawan, magkatabi sina Adrian at Celeste sa balcony. Maraming nag-comment na bagay pa rin sila.

Dati, mapupuyat ako sa kakatingin sa litrato at maghahanap ng dahilan upang tawagan siya. Ngayon, isinara ko lamang ang app at ipinagpatuloy ang pagguhit.

Hindi ibig sabihin noon wala na akong nararamdaman. May mga gabing hinahanap ng katawan ko ang pamilyar na init niya. May mga umagang muntik ko nang i-message kung nakatulog ba siya nang maayos matapos uminom.

Ngunit ang pangungulila ay hindi sapat na dahilan upang bumalik sa taong paulit-ulit akong itinaboy.

Pagkaraan ng dalawang linggo, tumawag si Celeste gamit ang numerong hindi ko kilala.

“Lara?”

Nakilala ko agad ang boses niya.

“Ako si Celeste.”

“Ano’ng kailangan mo?”

“Gusto ko lang linawin na wala akong intensiyong sirain ang relasyon ninyo ni Adrian. Hindi ko alam na maghihiwalay kayo dahil bumalik ako.”

“Hindi ikaw ang dahilan.”

“Pero tungkol sa akin ang pinagtalunan ninyo.”

“Ang dahilan ay ang paraan ng pagtrato niya sa akin sa loob ng limang taon.”

Tahimik siya nang ilang segundo.

“Adrian says you always come back.”

“Hindi na ngayon.”

“Galit lang siya. Hindi niya talaga ibig sabihin kapag sinasabi niyang maghiwalay kayo.”

“Ang salitang paulit-ulit mong ginagamit bilang panakot ay nagiging totoo balang araw.”

“Baka dapat ka pa ring makipag-usap sa kaniya.”

“Bakit? Nahihirapan ka bang tanggapin na ako ang hinahanap niya ngayong malaya na siyang piliin ka?”

Hindi siya agad nakasagot.

Doon ko naunawaan na hindi siya tumawag upang tulungan kami. Nais niyang malaman kung bakit hindi masaya si Adrian ngayong bumalik na ang babaeng minsan niyang minahal.

“Hindi ko siya hinihingi sa iyo,” sabi ko. “Kung gusto ninyo ang isa’t isa, wala nang pumipigil.”

Ibinaba ko ang tawag.

Sa Manila, sinubukan ni Celeste na ibalik ang dating closeness nila ni Adrian. Pinuntahan niya ang office nito, nagpadala ng pagkain at niyaya siyang dalawin ang mga lugar na paborito nila noong kabataan.

Sumama si Adrian sa una.

Ngunit sa lumang café na dati nilang pinupuntahan, napansin niyang hindi na pareho ang kanilang mga pinag-uusapan. Si Celeste ay may buhay sa New York, dating fiancé at planong bumuo ng consultancy firm. Si Adrian naman ay hindi na ang binatang handang talikuran ang lahat para sa kaniya.

Nostalgia ang nagdala sa kanila sa parehong mesa.

Hindi pag-ibig ang nagpanatili roon.

“Hindi ka nakikinig,” sabi ni Celeste habang nagkukuwento tungkol sa bagong kumpanya niya.

“Sorry. May iniisip lang ako.”

“Si Lara?”

Hindi siya sumagot.

“Bakit hindi mo siya sundan sa Iloilo?”

“Babalik din siya.”

“Sigurado ka?”

Tumingin si Adrian sa telepono. Dalawang linggo na akong hindi tumatawag.

Sa unang pagkakataon, hindi na siya sigurado.

Lumipas ang isang buwan.

Natapos ko ang initial design proposal para sa hotel ni Mateo. Ipinresenta namin iyon sa investors at local heritage council. Tinanggap ang konsepto nang walang malalaking pagbabago.

Pagkatapos ng meeting, nagpunta kami sa maliit na restaurant malapit sa ilog upang magdiwang.

Nag-post si Bianca ng group picture. Nasa gitna ako, hawak ang presentation folder, samantalang nakatayo sa tabi ko si Mateo. Nasa balikat ko ang kamay niya.

Ilang minuto matapos ma-post ang larawan, tumawag si Adrian gamit ang numero ng assistant niya. Hindi ko alam na siya iyon kaya nasagot ko.

“Hello?”

“Lara.”

Agad kong nakilala ang boses.

“Ano’ng kailangan mo?”

“Sino iyong lalaking nasa litrato?”

“Hindi mo negosyo.”

“Siya ba ang sumagot sa telepono mo?”

“Oo.”

“Boyfriend mo ba talaga?”

Tumingin ako kay Mateo na abala sa pakikipag-usap sa waiter.

“Bakit mahalaga sa iyo?”

“Dahil isang buwan pa lang tayong hiwalay.”

“Limang taon tayong magkasama, pero ilang taon kang nakatingin sa ibang babae?”

“Huwag mong ilihis ang usapan.”

“Wala na tayong usapang kailangang ayusin.”

“Uuwi ka ba sa Manila?”

“Hindi.”

“Kailan?”

“Hindi mo ba narinig? Hindi na ako babalik.”

Tumahimik siya.

Sa unang pagkakataon, narinig kong humina ang boses niya.

“Lara, kailan ka uuwi?”

Pareho iyon sa pangungusap na matagal kong hinihintay. Noon, kahit isang tawag lamang mula sa kaniya ay sapat upang sumakay ako ng eroplano at bumalik.

Ngayon, wala na iyong kapangyarihan sa akin.

“Hindi na ako uuwi sa iyo.”

Ibinaba ko ang tawag.

Makalipas ang dalawang araw, dumating si Adrian sa Iloilo.

Hindi ko alam kung paano niya nahanap ang guesthouse, ngunit nakita ko siyang nakatayo sa labas ng gate habang umuulan nang bahagya. Wala siyang driver o assistant. May maliit na maleta lamang siya.

Lumabas si Mateo mula sa main house.

“May kailangan ka?”

“Ako si Adrian Sy.”

“Alam ko.”

“Gusto kong makausap si Lara.”

“Kung gusto ka niyang kausapin, lalabas siya.”

“Hindi ikaw ang magpapasya para sa kaniya.”

“Tama. Kaya maghihintay ka rito hanggang siya mismo ang magdesisyon.”

Nakita ko sila mula sa bintana.

Hindi ako lumabas agad.

Sa loob ng limang taon, ako ang laging pumupunta sa kaniya kahit gaano katagal niya akong pinaghihintay. Sa pagkakataong iyon, hinayaan kong siya ang maghintay.

Makalipas ang halos isang oras, lumabas ako dala ang payong.

“Ano’ng ginagawa mo rito?”

“Hindi mo sinasagot ang tawag ko.”

“Iyon na ang sagot.”

“Hindi sapat iyon.”

“Para sa iyo, hindi. Para sa akin, malinaw.”

Tumingin siya sa guesthouse.

“Dito ka nakatira kasama niya?”

“Sa likod na guesthouse ako nakatira. Hindi ko kailangang ipaliwanag ang arrangement ko.”

“May relasyon ba kayo?”

“Wala.”

Bahagyang lumuwag ang mukha niya.

“Pero maaaring magkaroon,” dagdag ko.

Muli siyang nanigas.

“Sinadya mong pagselosin ako?”

“Hindi umiikot sa iyo ang bawat desisyon ko.”

“Limang taon tayo, Lara. Hindi mo puwedeng itapon iyon dahil sa isang dinner.”

“Hindi dinner ang dahilan. Iyon lamang ang gabing napagod akong magpanggap na hindi ko nakikita ang katotohanan.”

“Wala kaming nangyari ni Celeste.”

“Hindi ko sinasabing may nangyari.”

“Kung ganoon, bakit mo ako iniwan?”

“Dahil sa bawat away, ginagamit mo ang breakup upang patahimikin ako. Dahil itinago mo ang mga litrato at regalo niya habang hinihingi mong huwag akong magselos. Dahil noong bumalik siya, nagsinungaling ka tungkol sa meeting para sunduin siya. At dahil pagkatapos ng limang taon, hindi mo pa rin kayang sabihin kung may puwang ba ako sa puso mo.”

Lumapit siya nang isang hakbang.

“May puwang ka.”

“Anong klaseng puwang? Iyong babalikan mo kapag wala si Celeste? Iyong maghihintay habang hindi ka sigurado kung sino ang gusto mo?”

“Hiniwalayan ko ba si Celeste para sa iyo?”

“Hindi mo siya hiniwalayan. Siya ang umalis.”

Nawala ang sagot niya.

“Lara, umuwi tayo.”

“Hindi ako uuwi.”

“Aayusin natin.”

“Paano?”

“Itatapon ko ang mga litrato. Hindi ko na siya kakausapin.”

“Kung kailangan mo akong mawala bago mo magawa ang mga bagay na hinihiling ko sa loob ng limang taon, hindi na iyon pagmamahal. Takot lamang iyon na mawalan ng taong palaging naghihintay.”

Namula ang kaniyang mga mata.

“Hindi ko alam kung paano ka mamahalin sa paraang gusto mo.”

“Hindi ko na hinihinging matutuhan mo.”

Tumigil ang ulan. Isinara ko ang payong.

“Bumalik ka na sa Manila.”

“Hindi ako aalis hangga’t hindi tayo nagkakaayos.”

“Kung ganoon, mahaba ang magiging bakasyon mo.”

Tinalikuran ko siya at pumasok sa gate.

Hindi ako pinigilan ni Mateo. Hindi rin niya hinarap si Adrian upang ipakitang siya ang mas mabuting lalaki. Isinara lamang niya ang gate nang makapasok ako.

Nanatili si Adrian sa isang hotel sa Iloilo sa loob ng apat na araw. Araw-araw siyang nagpapadala ng pagkain, bulaklak at mensahe.

Ibinalik ko ang mga regalo. Sa mga mensahe, isang beses lamang ako sumagot.

“Hindi mo kailangang bayaran ang bawat araw na hindi mo ako pinili.”

Sa ikalimang araw, bumalik siya sa Manila.

Hindi siya natalo ni Mateo.

Hindi rin siya natalo ni Celeste.

Natalo siya ng sarili niyang paniniwalang habambuhay akong mananatili kahit ilang beses niya akong itaboy.

Pagbalik niya, naghihintay si Celeste sa villa. May dala itong isang kahon ng lumang litrato at mga sulat nila.

“Kung ayaw mong itapon, ako na ang magtatago,” sabi nito.

Tiningnan ni Adrian ang mga lumang alaala. Dati, inakala niyang sapat ang mga iyon upang patunayang si Celeste ang pinakadakilang pag-ibig sa buhay niya. Ngunit sa bawat litrato, nakita lamang niya ang dalawang taong hindi na umiiral.

“Iuwi mo,” sabi niya.

“Akala ko hindi mo kayang itapon.”

“Hindi ko itatapon. Sa iyo iyan.”

“Paano tayo?”

“Walang tayo.”

Nasaktan si Celeste.

“Iniwan mo si Lara dahil bumalik ako.”

“Hindi ko siya iniwan dahil sa iyo. Paulit-ulit ko siyang itinaboy dahil sigurado akong babalik siya.”

“At ngayong hindi siya bumalik, bigla mo siyang mahal?”

Hindi siya nakasagot agad.

“Siguro matagal ko na siyang mahal,” sabi niya. “Hindi ko lang binigyan ng halaga dahil lagi siyang nariyan.”

Napatawa si Celeste nang mapait.

“Hindi iyan pagmamahal, Adrian. Pag-aari ang tawag mo roon.”

Tumama sa kaniya ang sinabi ng babaeng matagal niyang ginawang dahilan upang hindi ako piliin.

Umalis si Celeste dala ang kahon.

Ngunit hindi roon nagtapos ang gulo. Kinabukasan, kumalat sa social media ang litrato naming magkatabi ni Mateo sa restaurant. May anonymous account na nagsabing matagal na raw akong may ibang lalaki kaya nagawa kong umalis kay Adrian nang walang pag-aalinlangan.

Ilang dating kaibigan ni Adrian ang nag-comment na baka matagal ko na raw siyang niloloko. May nagsabi pang ang pagiging selosa ko kay Celeste ay paraan lamang upang itago ang sarili kong relasyon.

Hindi ako sumagot.

Si Hannah ang unang naglabas ng katotohanan sa kanilang group chat.

“Tumigil kayo. Nakilala ni Lara si Mateo bago pa niya makilala si Adrian, pero wala silang relasyon. Kung nagawa niyang umalis, hindi ibig sabihin may kabit siya. Baka napagod lang siyang maging taong laging bumabalik.”

Nag-message rin sa akin si Leo.

“Sorry kung naging biro sa amin ang paulit-ulit ninyong paghihiwalay. Hindi namin naisip kung gaano iyon nakakasakit sa iyo.”

Hindi ko siya sinisi sa lahat, ngunit hindi ko rin sinabi agad na ayos lang.

Ang katahimikan ng mga kaibigan ni Adrian sa loob ng limang taon ang tumulong upang maging normal ang paraan ng pagtrato niya sa akin. Sa bawat reunion, tinatawanan nila ang katotohanang ako ang unang sumusuyo. Walang nagtanong kung bakit kailangang matakot akong iwan niya sa bawat away.

Sumagot ako kay Leo.

“Salamat sa pag-amin. Sana sa susunod, hindi ninyo gawing biro ang pananakit sa isang taong wala sa kuwarto upang ipagtanggol ang sarili niya.”

Tinanggal ni Leo ang post at humingi ng tawad sa group.

Hindi ko kailangang ipahiya ang sinuman sa publiko. Sapat nang itigil nila ang kasinungalingan.

Makalipas ang ilang araw, nalaman ni Adrian na ang anonymous account ay konektado sa public relations assistant na pansamantalang kinuha ni Celeste para sa bagong kumpanya nito.

Hinarap niya si Celeste.

“Bakit kailangan mong siraan si Lara?”

“Dahil bumalik ako para sa iyo, pero siya pa rin ang hinahanap mo.”

“Hindi ko hiniling na bumalik ka.”

“Noong umalis ako, sinabi mong hihintayin mo ako.”

“Pitong taon na ang nakalipas iyon.”

“Pero itinago mo ang litrato ko. Itinago mo ang mga regalo ko. Ano ang dapat kong isipin?”

Hindi makasagot si Adrian dahil totoo ang sinabi nito. Pinanatili niya ang mga alaala hindi lamang dahil mahalaga ang nakaraan, kundi dahil gusto niyang laging may bahagi ng buhay na hindi ko maaaring galawin.

Ginamit niya si Celeste bilang pader sa pagitan namin, pagkatapos ay nagulat nang bumalik ang babaeng iyon at umasa ring may lugar pa siya.

“Burahin mo ang posts at linawin mong hindi totoo,” sabi niya.

“At kapag ginawa ko, babalik ba tayo?”

“Walang tayo.”

“Kung ganoon, bakit ko gagawin?”

“Dahil sinira mo ang pangalan ng taong walang ginawa sa iyo.”

“Pinili niya si Mateo.”

“Pagkatapos ko siyang itaboy.”

Doon tuluyang nawala ang natitirang pag-asa ni Celeste.

Tinanggal niya ang posts at naglabas ng maikling statement na walang ebidensiyang nagkaroon kami ni Mateo ng relasyon bago ang hiwalayan. Makalipas ang dalawang buwan, bumalik siya sa Amerika upang ituloy ang consultancy firm niya.

Wala kaming direktang pag-uusap pagkatapos noon.

Hindi ko siya sinisi sa lahat. May responsibilidad siya sa pagsang-ayon sa closeness nila habang alam niyang may girlfriend si Adrian, ngunit si Adrian ang nangako sa akin. Siya ang paulit-ulit na nagsabing ako ang lumalampas sa limitasyon habang pinananatili niyang bukas ang pinto sa nakaraan.

Sa Iloilo, patuloy na lumago ang project namin ni Mateo. Hindi lamang hotel branding ang ginawa ko. Nakipagtulungan kami sa local artisans upang gumawa ng furniture, woven panels at ceramic pieces na ibebenta sa hotel shop.

Sa unang anim na buwan, nakapagbigay kami ng regular na trabaho sa labindalawang pamilya.

Gumawa rin ako ng sariling design studio sa lumang bodega sa likod ng bahay ng lola ko. Pininturahan namin ang dingding, inayos ang bubong at naglagay ng malalaking bintana upang makapasok ang natural na liwanag.

Sa unang araw na binuksan ko iyon, inilagay ko sa mesa ang pares naming singsing ni Adrian.

Hindi ko iyon itinago bilang alaala.

Tinunaw ko ang sarili kong singsing sa tulong ng isang local jeweler at ginawa itong maliit na pendant na hugis araw.

“Bakit araw?” tanong ni Bianca.

“Dahil ayaw ko nang maging buwan na umiikot sa mundo ng ibang tao.”

Hindi ko alam kung makata o corny ang sagot ko, ngunit iyon ang pakiramdam ko.

Isinuot ko ang pendant sa opening day ng studio.

Dumalo ang mga kaibigan, local clients at ilang dating kaklase. Nasa likuran si Mateo, abala sa pag-aayos ng pagkain at ilaw.

Hindi niya inangkin ang tagumpay ko kahit siya ang unang nagbigay ng malaking project.

Nang matapos ang event, umupo kami sa hagdan sa labas.

“May tanong ako,” sabi niya.

“Ano?”

“Noong sinabi kong boyfriend mo ako sa telepono, galit ka ba?”

“Kaunti.”

“Sorry.”

“Pero nakatulong din.”

Tumawa siya.

“Pwede ko bang gawing totoo?”

Tumingin ako sa kaniya.

Hindi niya ako hinawakan o minadali.

“Hindi pa ako handa,” sagot ko.

Tumango siya.

“Okay.”

“Iyon lang?”

“Ano’ng gusto mo, umiyak ako at bantaan kang aalis?”

Napatawa ako.

“Hindi.”

“Kapag handa ka, sabihin mo. Kapag hindi, kaibigan mo pa rin ako.”

Iyon ang unang pagkakataong may lalaking nagbigay sa akin ng pagpipilian nang hindi ginagamit ang pag-alis bilang panakot.

Hindi kami agad naging magkasintahan.

Nagtrabaho kami, nag-away tungkol sa kulay ng walls at budget ng furniture, naglakbay sa maliliit na bayan upang makipagkita sa artisans at natutong humingi ng tawad kapag mali.

Minsan, nagkaroon kami ng malaking pagtatalo dahil tinanggap niya ang isang rush project nang hindi ako kinukonsulta. Umalis ako sa meeting nang galit at hindi siya kinausap sa buong hapon.

Kinagabihan, pumunta siya sa studio dala ang binagong schedule.

“Hindi ako narito para sabihing sobra ang reaksiyon mo,” sabi niya. “Nagdesisyon ako tungkol sa oras mo nang hindi nagtatanong. Mali ako.”

Hindi siya nagbantang aalis o sinabing baka mas mabuting tapusin namin ang partnership.

Inayos namin ang problema.

Doon ko unti-unting natutuhan na ang conflict ay hindi laging simula ng pagkawala. Sa tamang tao, maaari kang magalit, magsalita at magtakda ng hangganan nang hindi ka tinatakot na iiwan.

Makalipas ang halos isang taon, ako ang nagtanong kung libre siya para sa dinner.

“Business?” tanong niya.

“Hindi.”

“Date?”

“Oo.”

Ngumiti siya.

“Akala ko hindi mo itatanong.”

“Pwede ka namang tumanggi.”

“Limang minuto mo na akong hinihintay, tapos tatanggi pa ako?”

Doon nagsimula ang relasyon namin.

Walang malalaking deklarasyon o mamahaling regalo. Walang paulit-ulit na breakup upang subukin kung sino ang unang babalik.

Kapag may problema, pinag-uusapan namin. Kapag kailangan ko ng espasyo, hindi niya ginagamit iyon upang takutin ako. Kapag nagseselos siya, sinasabi niya nang diretso sa halip na palamigin ako.

Hindi perpekto si Mateo, ngunit hindi niya ako pinarurusahan sa tuwing may pangangailangan akong hindi niya gusto.

Nalaman ni Adrian ang tungkol sa amin mula sa post ni Bianca. Nasa isang beach cleanup event kami at hawak ni Mateo ang sumbrero ko habang inaayos ko ang buhok.

Walang yakap o halik sa litrato.

Ngunit alam niya.

Tumawag siya gamit ang bagong numero. Nasagot ko dahil inaasahan kong client.

“Lara.”

Hindi na ako kinabahan sa boses niya.

“Bakit ka tumawag?”

“Kayo na ba?”

“Oo.”

Matagal siyang tahimik.

“Gaano na katagal?”

“Hindi mahalaga.”

“Siya ba ang dahilan kung bakit hindi ka bumalik?”

“Hindi. Hindi ako bumalik dahil ayaw ko na sa relasyon natin. Nakilala ko siya nang maayos pagkatapos kong umalis.”

“Masaya ka ba?”

Tumingin ako sa studio. Nasa loob si Mateo, nakikipagtalo kay Bianca tungkol sa maling pagkakalagay ng display lights.

“Oo.”

“Mas masaya kaysa noong kasama mo ako?”

Hindi ko kailangang saktan siya, ngunit hindi rin ako magsisinungaling upang protektahan ang pride niya.

“Oo.”

Narinig ko ang mabigat niyang paghinga.

“May pagkakataon pa ba kung maghihintay ako?”

“Wala.”

“Dahil mahal mo na siya?”

“Dahil hindi na kita mahal sa paraang kailangan upang bumalik.”

Iyon ang unang pagkakataong sinabi ko iyon nang walang galit.

Marahil doon niya tuluyang naunawaan na tapos na talaga kami.

“Hindi ba may magandang bahagi rin naman ang limang taon natin?” tanong niya.

“Marami. Hindi ko binubura iyon.”

“Kung ganoon, bakit parang napakadali mong umalis?”

“Hindi madali ang umalis. Matagal lamang akong umalis sa loob ng isip ko bago ko isinara ang pinto.”

Hindi siya nagsalita.

Bago ko ibaba ang tawag, sinabi ko:

“Adrian, huwag mo nang hintayin ang araw na babalik ako. Mabuhay ka para sa sarili mo, hindi para sa pag-asang magsisisi ako.”

“Hindi kita kayang kalimutan.”

“Hindi mo kailangang kalimutan. Kailangan mo lamang tanggapin.”

Iyon ang huli naming mahabang pag-uusap.

Ngunit hindi roon natapos ang pagharap niya sa mga desisyong ginawa niya.

Sa mga sumunod na buwan, nagsimulang bumaba ang performance niya sa kumpanya. Hindi siya nawalan ng kakayahan, ngunit madalas siyang wala sa focus at ilang beses na hindi dumalo sa meetings.

Tinawag siya ng ama niya.

“Kung gusto mong habulin si Lara, gawin mo sa personal mong oras. Huwag mong hayaang masira ang kumpanya dahil hindi mo kayang tanggapin ang breakup.”

Dati, maaaring nagalit si Adrian sa ganoong pagsita. Sa pagkakataong iyon, tahimik lamang siyang umupo.

“Nasa Iloilo siya dahil sa akin,” sabi niya.

“Hindi. Nasa Iloilo siya dahil pinili niyang umalis. May pagkakaiba.”

“Kung hindi ko siya paulit-ulit na itinaboy, nandito pa siya.”

“Maaaring totoo. Pero wala ka nang mababago sa desisyon niya. Ang kaya mo lamang baguhin ay ang ugali mong ginawang normal ang pananakot na umalis sa tuwing may conflict.”

Sa unang pagkakataon, pumayag si Adrian na makipag-usap sa counselor.

Hindi upang patunayan sa akin na nagbago siya. Hindi ko nga nalaman agad.

Ginawa niya iyon dahil napansin niyang hindi lamang sa relasyon namin niya ginagamit ang withdrawal bilang kontrol. Kapag may empleyadong kumukuwestiyon sa kaniya, bigla niya itong inaalis sa project. Kapag may kaibigang hindi sang-ayon, ilang linggo niya itong hindi kinakausap.

Ang hindi niya masabi nang diretso ay ipinaparamdam niya sa pamamagitan ng pagkawala.

Unti-unti niyang naunawaan kung bakit sa loob ng limang taon ay lalo akong naging tahimik at sunod-sunuran. Hindi dahil wala akong sariling isip, kundi dahil natutuhan kong maaaring mawala siya sa tuwing magsasalita ako.

Hindi ako bumalik nang malaman kong nagpapacounsel siya.

Ang pagbabago niya ay mahalaga para sa sarili niyang buhay, hindi ticket upang muling makapasok sa buhay ko.

Makalipas ang dalawang taon, naging bahagi ng isang national heritage design showcase ang studio ko. Inimbitahan kaming magpresenta sa Manila.

Dati, baka tumanggi ako dahil ayaw kong makasalubong si Adrian. Ngayon, wala na akong dahilan upang iwasan ang lungsod.

Kasama ko si Mateo at tatlong artisans mula Iloilo.

Pagkatapos ng presentation, may lalaking lumapit sa booth namin.

Si Adrian.

Mas payat siya at mas tahimik kaysa sa lalaking iniwan ko. Wala na ang dati niyang kumpiyansang tila sigurado siyang lahat ng tao ay mananatili.

“Congratulations,” sabi niya.

“Salamat.”

Tiningnan niya ang pendant sa leeg ko.

“Galing ba iyan sa singsing natin?”

“Oo.”

“Akin pa rin ang kalahati.”

“Karapatan mong gawin kung ano ang gusto mo roon.”

Lumapit si Mateo dala ang dalawang tasa ng kape. Nang makita si Adrian, tumango lamang siya.

Hindi niya ako inakbayan upang magmarka ng pagmamay-ari. Inabot niya ang kape at tumayo sa tabi ko.

“Mateo,” pakilala ko, “si Adrian.”

“Alam ko,” sabi ni Mateo. “Nice to meet you.”

Tumango si Adrian.

“Salamat sa pag-aalaga sa kaniya.”

Bahagyang kumunot ang noo ko.

“Hindi ako alaga ni Mateo. Magkapareho kaming nag-aalaga sa relasyon namin.”

Namutla nang bahagya si Adrian.

“Hindi ko ibig sabihin—”

“Alam ko. Pero matagal akong itinuring na taong kailangang sumunod sa lalaking pumili sa akin. Ayoko nang bumalik sa ganoong wika.”

Tumango siya.

“Tama ka. Sorry.”

Hindi siya nakipagtalo o sinabing masyado akong sensitibo.

Marahil may nagbago nga sa kaniya.

Ngunit ang pagkilala sa pagbabago ay hindi nangangahulugang kailangan kong balikan siya.

“Masaya akong naging maayos ka,” sabi niya.

“Matagal na akong maayos.”

“Alam ko.”

Hindi niya ako hinilingang bumalik. Hindi rin niya sinabi na maghihintay siya.

Marahil iyon ang unang tunay na paggalang na ibinigay niya sa desisyon ko.

Bago siya umalis, inilabas niya mula sa bulsa ang singsing na iniwan ko sa villa.

“Hindi ko ito kayang itapon,” sabi niya. “Pero hindi ko rin dadalhin habang umaasang babalik ka.”

Inilagay niya iyon sa maliit na donation box ng exhibit, kung saan nangangalap ng lumang metal para sa community art project.

“Pwede ba iyon?” tanong niya sa volunteer.

“Opo. Tutunawin po ito kasama ng ibang donated pieces.”

Tiningnan ko siyang umalis nang walang singsing sa kamay.

Hindi ako nakaramdam ng tagumpay.

Nakaramdam lamang ako ng pagtatapos.

Pagkaraan ng isa pang taon, nag-propose si Mateo sa likod ng design studio. Walang audience, musicians o hidden camera.

May maliit na singsing sa kamay niya, ngunit hindi niya agad isinuot sa akin.

“Kung ayaw mo, okay lang,” sabi niya. “Hindi magbabago ang respeto ko sa iyo.”

Napatawa ako.

“Napakapangit ng proposal mo.”

“Kinabahan ako.”

“Kaya paulit-ulit mong sinasabing okay lang kung tumanggi ako?”

“Oo.”

Inabot ko ang kamay ko.

“Hindi ako tatanggi.”

Hindi naging marangya ang kasal namin. Ginawa iyon sa garden ng boutique hotel, kasama ang pamilya, mga kaibigan at artisans na naging bahagi ng bagong buhay ko.

Hindi ko inimbitahan si Adrian, ngunit hindi dahil gusto ko siyang saktan. Hindi na lamang siya bahagi ng araw na iyon.

Makalipas ang ilang buwan, nakatanggap ako ng maikling email mula sa kaniya.

“Nabalitaan kong ikinasal ka. Congratulations. Sana maging masaya ka sa paraang hindi ko naibigay.”

Hindi ako sumagot agad.

Pagkatapos ay isinulat ko:

“Salamat. Sana matutuhan mo ring maging masaya nang hindi hinihintay ang isang taong pinili nang umalis.”

Iyon ang huling mensaheng ipinadala namin sa isa’t isa.

Limang taon akong namuhay na parang buwan sa paligid ni Adrian. Ang oras, damdamin at halaga ko ay nakasalalay sa kung kailan niya ako lilingunin.

Inakala kong kapag sapat akong mapagtiis, darating ang araw na mamahalin niya ako nang higit sa alaala ni Celeste.

Hindi dumating ang araw na iyon.

Ngunit may dumating na mas mahalagang bagay.

Ang araw na tumigil akong magmakaawang piliin niya ako.

Hindi ako natalo sa babaeng nauna sa akin. Hindi ko rin kailangang patunayang mas maganda, mas mabait o mas karapat-dapat ako.

Ang pag-ibig ay hindi paligsahan kung saan kailangang talunin ng kasalukuyan ang nakaraan.

Kapag tunay kang pinili, hindi mo kailangang araw-araw itanong kung may puwang ka ba.

Hindi ako umalis dahil may naghihintay na mas mabuting lalaki sa probinsiya.

Umalis ako dahil sa wakas ay naunawaan kong mas mabuti ang buhay na mag-isa kaysa relasyong palagi akong itinataboy upang subukin kung babalik pa rin ako.

Dumating si Mateo pagkatapos kong piliin ang sarili ko.

At marahil iyon ang dahilan kung bakit kaya ko na siyang mahalin nang hindi nawawala ang sarili ko.

Sa araw na sinabi ni Adrian na maghiwalay kami, inakala niyang panibagong laro lamang iyon na pareho naming kabisado.

Hindi niya alam na sa pagkakataong iyon, tumigil na akong maglaro.

Siya ang nagsabi ng salitang “hiwalay.”

Ngunit ako ang unang tunay na umalis.

WAKAS.

Report