ANG BABAENG NAMBULLY SA AKIN NOONG HIGH SCHOOL AY NAGDIWANG SA PAGKAPASA SA GOBYERNO—HINDI NIYA ALAM, AKO ANG MAY EBIDENSIYANG SISIRA SA PANGARAP NIYA

ANG BABAENG NAMBULLY SA AKIN NOONG HIGH SCHOOL AY NAGDIWANG SA PAGKAPASA SA GOBYERNO—HINDI NIYA ALAM, AKO ANG MAY EBIDENSIYANG SISIRA SA PANGARAP NIYA

Anim na taon matapos niya akong ikulong sa CR, sirain ang uniporme ko, at ipahiya sa buong batch, nakita ko ang post ni Bianca Vergara sa Facebook.

“Salamat sa sarili kong hindi kailanman sumuko. Finally, government employee na!”

Puno ng congratulations ang comments.

At ang pinakamahabang pagbati?

Galing mismo sa sarili kong ina.

“Talagang may mararating ka, Bianca. Hindi tulad ng anak kong hanggang ngayon walang direksiyon sa buhay.”

Napangiti ako.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil tatlong araw na lang ang natitira bago matapos ang final background verification ng appointment niya.

At nasa laptop ko pa rin ang lahat ng ebidensiyang itinago ko sa loob ng anim na taon.

Ako si Mara Villanueva, dalawampu’t apat na taong gulang.

Noong Grade 12 kami, si Bianca ang pinakasikat na babae sa klase.

Maganda, mayamang pamilya, mahusay makisama sa mga teacher.

Ako naman ang tahimik na laging nasa honor roll.

Hindi ko alam kung kailan niya ako sinimulang kamuhian.

Basta isang araw, hinarang nila ako ng dalawang kaibigan niya sa comfort room.

Kinuha nila ang notebooks ko at pinunit.

Ginupit ang manggas ng PE uniform ko.

At habang umiiyak ako at pilit lumalabas, may isang nakatutok na cellphone sa mukha ko.

Kinabukasan, kumalat ang video sa group chat ng batch.

Hindi ko makalimutan ang mga tawa.

Hindi ko rin makalimutan ang sinabi ng adviser namin nang magsumbong ako.

“Mara, ilang buwan na lang graduation. Baka puwedeng ayusin na lang natin nang tahimik.”

Dumating ang nanay ko.

Akala ko ipagtatanggol niya ako.

Pero bago pa ako makapagsalita, siya mismo ang nagsabi:

“Huwag na nating palakihin. Bata pa sila. Ayokong masira ang kinabukasan ng kahit sino.”

Kinabukasan ni Bianca ang inalala niya.

Hindi ang akin.

Dalawang linggo akong hindi nakapasok.

Pero bago ko tuluyang isinara ang lumang account ko, isa-isa kong sinave ang screenshots, video, chat logs, litrato ng sirang uniform, at medical certificate mula sa clinic.

Walang nakakaalam.

Anim na taon ko iyong itinago.

Hanggang dumating ang araw na nakita ko ang pangalan ni Bianca sa listahan ng mga inirerekomendang aplikante para sa sampung bakanteng plantilla positions sa isang regional government office sa Metro Manila.

Rank number two.

May final verification pa bago maging opisyal ang appointment.

At may isang babaeng nakalagay sa rank number eleven.

Leah Mercado.

Binuksan ko ang Messenger at hinanap siya.

“Hi. Ikaw ba si Leah Mercado na rank eleven sa recruitment?”

Makalipas ang ilang minuto, nagreply siya.

“Opo. Bakit?”

Nag-type ako.

“Kung mawalan ng eligibility ang isa sa nasa top ten bago matapos ang appointment process, may chance bang matawag ang susunod?”

Matagal bago siya sumagot.

“Depende sa dahilan. Bakit?”

Hindi ako nagpaliwanag.

Nagpadala lang ako ng sampung segundong bahagi ng lumang video.

Kitang-kita si Bianca.

Kitang-kita rin ako.

Pagkatapos ng tatlong minuto, tumawag si Leah.

“Mara… totoong nangyari ito?”

“Oo.”

“May iba ka pang ebidensiya?”

“Meron.”

Natahimik siya.

“Bakit hindi ikaw ang magsumite?”

Napatingin ako sa isa pang tab ng laptop ko.

Naroon din ang pangalan ko.

Hindi sa parehong opisina.

Sa isang national government agency sa Quezon City.

Rank one sa written assessment.

Rank one din sa panel interview.

Pero tulad ni Bianca, hinihintay ko pa ang final confirmation.

Wala akong sinabihan.

Kahit ang nanay ko.

Kahit si Paolo Mendoza, boyfriend ko mula college at kababata ko pa.

“Dahil ayokong maging emosyonal na away ito,” sagot ko kay Leah.

“Kung ikaw ang magsusumite, malinaw ang dahilan mo. Ikaw ang directly affected na applicant.”

Huminga siya nang malalim.

“Send mo sa akin lahat.”

Ginawa ko.

Pagkatapos kong maipadala ang folder, bumukas ang pinto ng kuwarto ko.

“Hindi ka pa bihis?” bungad ni Mama.

“May celebration dinner si Bianca sa BGC. Lahat pupunta. Bilisan mo.”

“Hindi pa naman final ang appointment niya.”

Umikot ang mata ni Mama.

“Nandiyan na pangalan niya sa listahan. Ano pa ba ang hinihintay?”

Hindi ako sumagot.

Lumabas siya habang bumubulong tungkol sa kung gaano ako kawalang ambisyon.

Maya-maya, may nag-doorbell.

Isang malaking bouquet ng champagne roses ang nasa labas.

Napangiti ako nang makita ang card.

From Paolo.

Tatlong taon na kaming magkasintahan.

Unang beses niya akong pinadalhan ng ganoon kalaking bouquet.

Bago pa ako tuluyang matuwa, dumating ang message niya.

Paolo:
“Mara, nakuha mo ba flowers?”

Ako:
“Oo.”

Lumabas ang kasunod.

Paolo:
“Mali pala nailagay kong address.”

Paolo:
“Para kay Bianca talaga iyon. Since pupunta ka rin sa dinner, pakidala na lang please.”

Matagal kong tinitigan ang screen.

Pagkatapos ay napatawa ako.

Tatlong taon kaming magkasintahan.

Pero para sa babaeng nambully sa akin, kaya niyang magpadala ng halos ₱6,000 na bouquet.

Sa labas, sumigaw si Mama.

“Mara! Bilisan mo!”

Sakto namang nag-message si Leah.

“Nakaayos na lahat ng dokumento.”

“Isusumite ko ngayong gabi gamit ang tunay kong pangalan.”

Hinawakan ko ang bouquet.

“Okay.”

Kung gusto nilang ako mismo ang magdala ng congratulations flowers ni Bianca—

gagawin ko.

Sa isang hotel ballroom sa Bonifacio Global City ginanap ang party.

May malaking tarpaulin sa entrance:

CONGRATULATIONS, BIANCA VERGARA! OUR FUTURE PUBLIC SERVANT!

Anim na tables ang puno.

Mga kamag-anak.

Dating classmates.

Pati dating adviser namin.

Naka-filipiniana-inspired dress si Bianca habang paikot-ikot na tumatanggap ng regalo.

Sa kanang kamay niya, kumikislap ang isang lumang gold bracelet.

Agad ko iyong nakilala.

Pamana iyon ng lola ko kay Mama.

Noong bata pa ako, paulit-ulit niyang sinasabi:

“Sa kasal mo, Mara, ibibigay ko ito sa iyo.”

Pero ngayon, suot iyon ni Bianca.

Napansin ni Mama ang tingin ko.

“Binigay ko sa kanya kahapon,” kaswal niyang sabi.

“Mas bagay sa taong may magandang future.”

“Akala ko sa akin iyon.”

Sumimangot siya.

“Kapag may napatunayan ka na, bibilhan kita ng iba.”

Umupo ako.

Maya-maya, dumating si Paolo.

Kinuha niya sa akin ang bouquet at iniabot kay Bianca.

“Congratulations.”

Namula si Bianca.

“Thank you, Pao.”

May sumigaw mula sa kabilang table.

“Uy! Sweet!”

Nagtawanan ang lahat.

Tumingin si Paolo sa akin.

“Joke lang nila. Huwag kang sensitive.”

Pagkatapos, umupo siya sa tabi ni Bianca.

Sa buong dinner, dalawang beses niyang sinalo ang wine glass nito.

Inalis pa niya ang cilantro sa pagkain ni Bianca dahil ayaw raw nito noon.

Tatlong taon ko siyang boyfriend.

Hindi niya alam na ayaw ko rin ng cilantro.

“Huy, Mara,” tanong ng isang dating kaklase. “Saan ka nagtatrabaho ngayon?”

Hindi pa ako nakakasagot nang mauna si Mama.

“Wala pa ring matinong trabaho.”

May ilang natawa.

“Napakapili kasi. Mataas pangarap, pero hindi naman ganoon kagaling.”

Nanahimik ang mesa.

Si Bianca ang unang ngumiti.

“Tita, huwag naman ganyan.”

Pagkatapos ay lumingon siya sa akin.

“Mara, hindi mo kailangang ikumpara ang sarili mo sa akin.”

Bahagya siyang tumawa.

“Iba-iba naman ang kapalaran ng tao.”

Humigpit ang hawak ko sa baso.

Biglang nag-vibrate ang cellphone ko.

Message mula kay Leah.

“Submitted na.”

“May acknowledgment receipt na rin.”

Bago ko mai-lock ang screen, lumapit si Bianca sa akin.

“By the way…”

Sumulyap siya kay Paolo.

May kakaibang ngiti sa labi niya.

“Huwag ka munang umuwi pagkatapos ng dinner.”

“May gusto kaming sabihin sa iyo ni Paolo.”

Sakto namang tumayo si Paolo.

“Mara.”

Hindi niya ako matingnan nang diretso.

“Usap tayo mamaya.”

Napatingin ako sa kamay ni Bianca.

Nakasuot ang bracelet na dapat para sa akin.

Pagkatapos sa bouquet na binili ng boyfriend ko para sa kanya.

At sa mismong sandaling iyon—

tumunog ang cellphone ni Bianca.

Nawala ang ngiti niya.

Tinitigan niya ang screen.

Pagkatapos ay namutla.

“Ma…” nanginginig niyang sabi.

“Ano’ng ibig sabihin nito?”

“Bakit may tumatawag mula sa opisina?”

PARTE2

 

Tumahimik ang paligid nang tumayo si Bianca mula sa mesa.

Hindi niya sinagot agad ang tawag.

Parang natatakot siyang marinig kung ano ang nasa kabilang linya.

“Answer it,” sabi ng tatay niya.

Piliting ngumiti si Bianca.

“Baka tungkol lang sa requirements.”

Lumayo siya nang ilang hakbang.

Pero sapat ang lapit namin para marinig ang pagbabago ng boses niya.

“Yes, ma’am?”

Sandaling katahimikan.

“A complaint?”

Napatingin siya agad sa akin.

“Ano pong complaint?”

Unti-unting napawi ang kulay sa mukha niya.

“High school?”

May ilang dating kaklase naming napatingin sa isa’t isa.

Ako lang ang nanatiling nakaupo.

“Ma’am, misunderstanding lang po iyon.”

Narinig kong sinabi niya.

“Mga bata lang po kami noon.”

Kasunod noon, tila may sinabi ang kausap niya na hindi niya nagustuhan.

“Pero bakit ngayon lang—”

Naputol ang tawag.

Pagharap niya sa amin, nanginginig na ang kamay niya.

“Ano iyon?” tanong ni Mama.

Huminga nang malalim si Bianca.

“May nagsumbong daw tungkol sa nangyari noong high school.”

Parang may malamig na hangin na dumaan sa buong ballroom.

Ang dating adviser namin ang unang nagsalita.

“Anong nangyari noong high school?”

Napatawa ako nang mahina.

Napatingin sa akin si Bianca.

“Mara.”

“Hmm?”

“Ikaw ba?”

Wala akong sinagot.

Biglang tumayo si Mama.

“Anong kalokohan ito?”

Lumapit siya sa akin.

“Huwag mong sabihing binuhay mo na naman iyong lumang issue!”

“Lumang issue?”

Tumayo rin ako.

“Akala ko ba sabi ninyo dati, maliit na bagay lang iyon?”

Natahimik siya.

Kinuha ni Bianca ang phone niya.

“Mara, kung ikaw ito, sobra ka na.”

“Sobra?”

“Anim na taon na iyon!”

“Exactly.”

Tinitigan ko siya nang diretso.

“Anim na taon ko ring tanda.”

Namula ang mukha niya.

“Teenager tayo noon!”

“Mara,” singit ng adviser namin, “kung may problema, puwede namang pag-usapan nang pribado.”

Napalingon ako sa kanya.

“Sir, ginawa ko na iyon anim na taon na ang nakaraan.”

Hindi siya nakasagot.

“Lumapit ako sa inyo noon. Ang sabi ninyo, huwag palakihin dahil malapit na ang graduation.”

Tahimik ang buong mesa.

“Hindi ba?”

Nag-iwas siya ng tingin.

Naglabas ako ng cellphone.

Hindi ko pinatugtog ang pinakamasamang bahagi ng video.

Hindi ko na kailangang gawin iyon.

Binuksan ko lang ang screenshots ng group chat.

Mga mensaheng may pangalan.

Mga biro.

Mga larawan ng sirang notebook ko.

Litrato ng uniform kong ginupit.

At screenshot ng video na ipinasa sa halos buong batch.

May isang kaklase naming napabulong.

“Naalala ko ito…”

Isa pa ang nagsalita.

“Grabe, oo. Kumalat nga iyon.”

“Pero akala namin nagkaayos na kayo.”

Napatawa ako.

“Hindi kami nagkaayos.”

“Tahimik lang ako.”

Iyon ang pagkakaiba.

Biglang sumigaw si Bianca.

“So ano ngayon? Gusto mong mawala trabaho ko dahil sa ginawa ko noong seventeen ako?”

“Hindi ako ang magdedesisyon niyan.”

“Sino ang nagsumbong?”

“Hindi mahalaga.”

“Mara!”

“Mahalaga kung totoo ba ang ebidensiya.”

Natigilan siya.

Sabay-sabay na tumingin sa kanya ang mga tao.

Iyon ang sandaling una kong nakita ang takot sa mukha ni Bianca.

Hindi iyong takot ng taong inosente.

Kundi iyong takot ng taong matagal na umasa na wala nang babalik sa ginawa niya.

Lumapit si Paolo.

Hinawakan niya ang braso ko.

“Mara, tama na.”

Napatingin ako sa kamay niya.

“Bitawan mo ako.”

“Napapahiya na si Bianca.”

Parang may pumutok sa loob ko.

“Napapahiya?”

Tumawa ako.

“Paolo, narinig mo ba talaga ang sarili mo?”

“Mali iyong ginawa niya noon. Pero bata pa kayo.”

“Alam mong siya ang nambully sa akin?”

Natahimik siya.

Sapat na ang katahimikang iyon.

“Alam mo.”

“Mara—”

“Alam mo.”

Huminga siya nang malalim.

“Sinabi niya sa akin dati.”

“Kailan?”

Hindi siya sumagot.

“Paolo. Kailan?”

Mahina ang sagot niya.

“Last year.”

Parang biglang nawala ang ingay sa paligid.

Isang taon.

Isang buong taon niyang alam.

At hindi niya sinabi sa akin.

“Bakit?”

“Takot siyang magalit ka.”

“Pero tuloy ka pa ring naging close sa kanya?”

“Kaibigan ko rin siya.”

“Kaibigan?”

Napatingin ako sa bouquet.

Sa upuan niya sa tabi ni Bianca.

Sa paraan niyang kabisado kung anong pagkain ang ayaw nito.

Biglang ngumiti si Bianca.

Isang mapait at desperadong ngiti.

“Sabihin mo na sa kanya, Paolo.”

Napalingon ako sa kanya.

“Mara…”

Muli, hindi makatingin sa akin si Paolo.

“Matagal ko nang gustong makipaghiwalay.”

Hindi ako nakagalaw.

“Pero ayokong gawin habang wala ka pang stable na trabaho. Baka isipin mong iniwan kita dahil nahihirapan ka.”

Napatawa ako.

Hindi ko napigilan.

Napakalakas.

Napakalinaw.

Sa harap ng lahat.

“Napakabait mo naman.”

Namula siya.

“Hindi ganyan ang ibig kong sabihin.”

“May gusto ka kay Bianca?”

Tahimik.

“Paolo.”

“Oo.”

Isang salita.

Tatlong taon.

Gumuho sa isang salita.

Sumingit si Mama.

“Mara, huwag kang gumawa ng eksena!”

Lumingon ako sa kanya.

“Hindi ako ang gumawa ng eksena.”

“Kung hindi mo binuhay ang nakaraan, walang ganito!”

At doon talaga ako napagod.

Hindi kay Bianca.

Hindi kay Paolo.

Kundi sa babaeng dapat sana unang nagtanggol sa akin.

“Ma.”

Tahimik ang boses ko.

“Kung anak mo si Bianca at ako ang gumawa sa kanya noon ng ginawa niya sa akin, sasabihin mo rin bang huwag palakihin?”

Hindi siya agad nakasagot.

“Kung ako ang nagpakalat ng video niya sa buong school, sasabihin mong bata lang ako?”

“Mara—”

“Kung ako ang gumawa noon, ibibigay mo rin ba sa akin ang bracelet ni Lola pagkatapos?”

Napatingin ang lahat sa pulso ni Bianca.

Nanigas ang mukha ni Mama.

Biglang tinanggal ni Bianca ang bracelet.

“Hindi ko alam na para pala sa iyo ito.”

“Pero sinuot mo.”

Hindi siya sumagot.

Tumunog ulit ang cellphone niya.

Isa pang tawag.

Pagkatapos ay sunod-sunod na pumasok ang messages.

Maya-maya, nanginginig niyang binasa ang isa.

“Temporarily deferred ang appointment ko pending verification.”

Napaupo ang nanay niya.

“Ano?”

“Magsusumite raw ako ng written explanation.”

Napatingin si Bianca sa akin.

“Masaya ka na?”

Tinitigan ko siya.

“Hindi.”

At totoo iyon.

Hindi ako masaya.

Walang bahagi ng gabing iyon ang kayang ibalik ang labingwalong taong gulang kong sarili na takot pumasok sa school.

Hindi mabubura ng anumang complaint ang gabing umiiyak ako sa banyo habang sinasabi ng nanay ko na dapat akong magparaya.

“Hindi ito tungkol sa saya.”

“Kung ganoon, ano?”

“Accountability.”

Hindi na siya nakasagot.

Kinuha ko ang bag ko.

Pero bago ako makalakad, nagsalita ang isa sa dating classmates namin.

“Mara.”

Si Hannah.

Isa sa mga tahimik lang noon.

Namumula ang mga mata niya.

“Sorry.”

Napatingin ako sa kanya.

“Nakita ko iyong video noon.”

“Hindi ako tumawa. Pero hindi rin ako nagsalita.”

Lumapit pa ang isa.

“Same.”

“Akala ko wala na akong magagawa.”

Ang dating adviser namin ay nakatungo.

“Mara, nagkamali ako.”

Hindi ko siya agad sinagot.

“Dapat pinrotektahan kita noon.”

Tumango ako.

“Dapat.”

Hindi ko siya pinatawad.

Pero hindi ko rin siya sinigawan.

May mga apology na kailangan munang patunayan ng panahon.

Paglabas ko ng ballroom, sumunod si Paolo.

“Mara!”

Huminto ako sa hallway.

“Please.”

“Ano pa?”

“Hindi ko gustong matapos tayo nang ganito.”

“Paano mo gustong matapos?”

Hindi siya makasagot.

“Three years, Paolo.”

“Alam kong mali ako.”

“Hindi dahil nagustuhan mo siya.”

Napatingin siya sa akin.

“Hindi kita makokontrol kung kanino ka magkakaroon ng feelings.”

“Ang mali mo, alam mong siya iyong taong sumira sa akin noon. Alam mong hindi niya ako hiningan ng totoong tawad.”

“Pero pinili mong ilihim.”

“At habang girlfriend mo ako, ikaw pa ang nagpadala ng flowers para sa kanya.”

Napayuko siya.

“Sorry.”

Tinanggal ko ang maliit na bracelet na regalo niya noong second anniversary namin.

Inilagay ko sa palad niya.

“Hindi lahat ng sorry ay tiket pabalik.”

Iniwan ko siya roon.

Pag-uwi ko, hindi ako makatulog.

Kinabukasan, 7:13 ng umaga, may email akong natanggap.

Subject: Final Appointment Confirmation

Tatlong beses kong binasa.

Opisyal na.

Ako ang napiling aplikante para sa plantilla position na inapplyan ko.

At higit pa roon—

nakakuha ako ng pinakamataas na overall score sa batch ng applicants.

Hindi ako sumigaw.

Hindi ako tumalon.

Tahimik lang akong umupo sa harap ng laptop habang unti-unting bumibigat ang mga mata ko.

Anim na taon na ang nakalipas, nakaupo rin ako sa harap ng computer.

Pero noon, pinapanood ko kung paano ako pinagtatawanan ng mga kaklase ko.

Ngayon, ibang pangalan na ang nasa screen.

Pangalan ko.

At sa unang pagkakataon, hindi ko kailangan ng approval ng kahit sino para maniwalang may narating ako.

Makalipas ang dalawang araw, nakita ni Mama ang printed appointment letter sa mesa ko.

“Ano ito?”

Hindi ko itinago.

Binasa niya iyon.

Tumigil siya.

“Government position?”

“Oo.”

“Rank one ka?”

“Oo.”

“Bakit hindi mo sinabi?”

Tumingin ako sa kanya.

“Dahil natutunan kong hindi lahat ng magandang bagay kailangan munang ipaalam bago maging sigurado.”

“Anak…”

“Tsaka ayokong ikalat mo sa lahat bago pa final.”

Parang tinamaan siya.

Umupo siya sa sofa.

“Mara, hindi ko alam na ganyan kabigat ang sama ng loob mo.”

“Alam mo.”

Natahimik siya.

“Sinabi ko sa iyo noon.”

Tumulo ang luha niya.

“Akala ko pinoprotektahan lang kita. Ayokong ma-stress ka bago graduation.”

“Hindi ako ang pinrotektahan mo.”

Iyon lang ang sinabi ko.

Hindi ko kailangang saktan siya gamit ang mas maraming salita.

Alam na niya.

Makalipas ang ilang linggo, natapos ang review sa reklamo laban kay Bianca.

Hindi ako nagdiwang nang malaman kong hindi ipinagpatuloy ang appointment niya matapos lumabas ang mga dokumento, mga lumang mensahe, at inconsistencies sa paliwanag niya tungkol sa insidente.

Hindi lang ako ang nagsumite ng statement.

Dalawa pang dating kaklase ang lumapit.

Isa sa kanila, dati ring naging target niya.

Si Leah naman ang nakatanggap ng tawag na muling isumite ang kanyang requirements para sa bakanteng slot.

Nag-message siya sa akin.

“Hindi ko alam kung paano kita pasasalamatan.”

Sumagot ako:

“Gawin mo nang maayos ang trabaho mo kung makapasok ka. Sapat na iyon.”

Hindi ko na kinausap si Bianca pagkatapos noon.

Minsan lang siyang nagpadala ng mahabang message.

Humihingi siya ng tawad.

Hindi ko alam kung nagsisisi siya dahil nasaktan niya ako o dahil bumalik sa kanya ang ginawa niya.

Hindi ko rin kailangang malaman.

Hindi ko siya blinock.

Pero hindi rin ako sumagot.

May mga sugat na hindi nangangailangan ng reconciliation para tuluyang maghilom.

Minsan, sapat nang wala ka na sa lugar kung saan ka unang sinaktan.

Sa unang araw ko sa bagong trabaho, maaga akong dumating.

Simple lang ang suot ko.

Puting blouse.

Itim na slacks.

Iyong klase ng damit na dati’y sinasabihan ni Mama na “walang dating.”

Habang hinihintay kong tawagin ang pangalan ko para sa orientation, tumingin ako sa salamin ng lobby.

Wala na roon ang labingwalong taong gulang na batang naghihintay ng isang teacher, magulang, o kaibigan na ipagtanggol siya.

May babaeng nakatayo roon na natutong maging sariling kakampi.

Hindi dahil naging matapang ako agad.

Kundi dahil napagod akong ibigay sa ibang tao ang kapangyarihang magdesisyon kung gaano kasakit ang sakit ko.

At kung may isang bagay akong gustong sabihin sa kahit sinong dumaan sa parehong karanasan, ito iyon:

Hindi mo kailangang gumanti para patunayang nasaktan ka. Pero hindi mo rin obligasyong manahimik para lang mapanatili ang kapayapaang komportable para sa mga taong hindi naman nasaktan.

Ang pagpapatawad ay maaaring piliin.

Ang paglimot ay hindi obligasyon.

At ang pagtatanggol sa sarili—kahit ilang taon pa ang lumipas—ay hindi pagiging masama.

Minsan, iyon ang unang hakbang para tuluyang mabawi ang buhay na minsang sinubukang kunin sa iyo.