Pinirmahan ko ang divorce papers na itinulak ni Miguel sa harap ko, habang ang kabit niyang si Angela ang dahilan kung bakit niya ako iniwan.

Bahagi 3
Akala ko kaya ko nang burahin ang lahat, pero nang makita ko ang totoo sa likod ng pagtataksil ni Miguel, doon ako tuluyang nagising at lumaban.

Nakaupo ako sa sahig ng condo ko nang gabing iyon. Nakahilera sa harap ko ang tatlong sketchbook, ang laptop, at ang ultrasound. Sa labas ng bintana, kumikislap ang Makati. Sa loob, tahimik lang maliban sa tunog ng aircon.

Binuksan ko ulit ang lumang sketchbook. Doon sa pahina 42, nandoon ang guhit ko para sa isang museo na hindi natuloy tatlong taon na ang nakalipas. Isang malawak na atrium, liwanag na pumapasok mula sa itaas, at isang pader na parang humihinga. Sa gilid ng pahina, may sulat-kamay ako. May petsa. May mga tala tungkol sa liwanag sa hapon at sa paggalaw ng mga tao.

Pagkatapos, binuksan ko ang draft na ipinadala ni Julian sa akin. Pareho ang hugis ng atrium. Pareho ang pag-ikot ng hagdan. Pareho ang paraan ng pagpasok ng liwanag. Ang pinagkaiba lang, mas makinis ang mga linya at may bagong kulay. Pero ang buto, ang kaluluwa, ay sa akin.

Hindi ako galit agad. Mas nangibabaw ang pagkalito. Paano napunta ang guhit ko sa kamay nila? Ang archive ko ay personal. Hindi ko iyon pinapakita kahit kanino maliban kay Rose. Pero naalala ko, sa M&G, iisa ang server namin noon. Si Miguel ang may access sa lahat. Noong panahong abala ako sa mga proyekto, siya ang nag-aayos ng mga file.

Kinabukasan, nakipagkita ako kay Julian sa isang tahimik na kapehan sa Makati. Hindi siya nagmadali. Hinayaan niya akong magsalita. Sinabi ko sa kanya na pamilyar ang draft. Hindi ako nagbintang agad. Sinabi ko lang ang totoo, na may lumang sketch ako na halos kapareho nito.

Tumingin si Julian sa akin nang matagal. Pagkatapos, sinabi niya ang isang bagay na hindi ko inaasahan. Sinabi niya na noon pa man, napansin na niya na iba ang kamay na gumuhit sa mga huling proposal ng M&G. Maganda ang presentasyon, pero nawawala ang lalim. Parang kinopya ang anyo, pero hindi naintindihan ang dahilan kung bakit ganoon ang anyo.

Sinabi rin niya na tinanong niya si Angela sa isang meeting tungkol sa liwanag at daloy ng tao. Hindi raw ito makasagot nang diretso. Laging bumabalik sa mga pangkalahatang salita. Maganda. Maaliwalas. Moderno. Pero nang tanungin kung bakit doon mismo nakalagay ang bintana, at bakit ganoon ang taas ng kisame, natigilan ito.

Doon ko naramdaman ang unang paglilinaw. Hindi lang ako ang nakakita. May ibang nakakita rin. At hindi ako nababaliw.

Pagkatapos ng kapehan, tumawag si Director Ramon. Gusto niya akong makausap nang personal. Nagkita kami sa opisina ng Prime Estates sa BGC. Maayos ang suit niya, pero diretso siyang magsalita. Sinabi niya na kinausap siya ni Miguel noong isang araw.

Ayon kay Director Ramon, sinabi ni Miguel na nagpapahinga raw ako dahil sa kalusugan. Sinabi niya na pansamantala raw na si Angela ang hahawak sa Manila Art Museum. Sinabi niya na huwag daw mag-alala si Director Ramon, dahil mananatili raw ang pangalan ko sa M&G bilang garantiya ng kalidad.

Doon ako napahinto. Hindi lang pala ako niloko sa pag-ibig. Ginagamit din ang pangalan ko para manatiling kapanipaniwala ang M&G. Habang ako ay tahimik na nagdurusa, ginagamit nila ang reputasyon ko para makakuha ng tiwala.

Hindi ako sumigaw. Hindi ako umiyak sa harap ni Director Ramon. Sinabi ko lang, sa mahinahong boses, na hindi ako nagpapahinga. Nagtatrabaho ako. At kung may magpapatuloy sa museo, gusto kong ako mismo ang humarap at magpaliwanag.

Tumango si Director Ramon. Sinabi niya na iyon mismo ang gusto niyang marinig. Sinabi niya na ang budget para sa design ng museo ay ₱4.5 million. Malaking proyekto ito. Hindi ito pwedeng ibigay sa pangalan lang. Kailangan ng taong kayang panindigan ang bawat linya.

Pag-uwi ko, sinalubong ako ni Rose ng mainit na lugaw at tubig. Hindi siya nagtanong agad. Naupo lang siya sa tabi ko. Pagkatapos ng ilang minuto, sinabi niya na nakita niya ang post ni Angela. Nasa isang mamahaling restaurant sila ni Miguel. Nakangiti si Angela na parang siya na ang may-ari ng M&G.

Hindi ako nakaramdam ng selos. Nakaramdam ako ng pagod. Pagod na pagod na ako sa pagiging tahimik. Sa loob ng sampung taon, ako ang nasa likod ng bawat guhit. Ako ang nagpupuyat. Ako ang nag-aayos ng mga detalye. Tapos sa huli, ako pa ang pinalalabas na mahina at kailangang magpahinga.

Noong gabing iyon, tinawagan ko ang clinic. Sinabi ko na gusto kong ipagpaliban ang procedure. Tinanong ako ng doktora kung sigurado ako. Sinabi ko na oo, pero kailangan ko ng check-up. Gusto kong malaman kung maayos ang baby.

Kinabukasan, pumunta ako sa clinic. Malamig pa rin ang mga kamay ko. Pero iba na ang pakiramdam. Hindi na ako nagtatago. Nang ipakita sa akin ng doktora ang ultrasound, mas malinaw na ang maliit na tuldok. Mabilis ang tibok. Sinabi niya na maayos ang paglaki. Kailangan ko lang ng pahinga, tamang pagkain, at iwasan ang stress.

Doon ako umiyak. Hindi dahil sa takot. Kundi dahil sa unang pagkakataon, naramdaman kong may dahilan para lumaban nang mas maingat. Hindi lang para sa akin. Para sa batang hindi humingi na mabuo sa ganitong gulo, pero narito na.

Sinabi ko sa doktora na hindi ko na itutuloy ang procedure. Sinabi ko na pipiliin kong ituloy ang pagbubuntis. Maliit na desisyon lang iyon kung titingnan, pero para sa akin, iyon ang pinakamahalagang desisyon sa buong buwan na ito. Doon ako nagsimulang maging malinaw.

Pagkatapos ng clinic, dumiretso ako kay Rose. Sinabi ko sa kanya ang desisyon ko. Niyakap niya ako nang mahigpit. Sinabi niya na kahit ano ang mangyari, nasa tabi ko siya. Sinabi niya na hindi ko kailangang magmadali. Sinabi niya na hindi ko kailangang patunayan ang sarili ko sa lahat ng tao sa isang araw lang.

Sa mga sumunod na araw, nag-asikaso ako ng bagong studio. Maliit lang ang nakuha naming lugar sa Makati. Isang dating maliit na opisina na may malaking bintana. Ang upa ay sapat lang para sa ipon kong ₱650,000 na panggastos sa simula. Nilinis namin ni Rose ang lugar. Naglagay kami ng isang mahabang mesa, ilang upuan, at isang board para sa mga sketch.

Pinangalanan ko itong Grace Villanueva Studio. Hindi M&G. Hindi pangalan naming dalawa. Pangalan ko. Sa unang pagkakataon, naramdaman kong may sarili akong lugar na hindi ko kailangang ibahagi sa taong hindi na ako ginagalang.

Habang nag-aayos kami, dumating si Miguel sa condo ko nang walang paalam. Payat na siya. Magulo ang buhok. Hindi na siya mukhang confident na lalaking nakita ko sa wine party. Umupo siya sa sofa na parang pagod na pagod.

Sinabi niya na nahihirapan daw si Angela. Sinabi niya na maraming pressure sa M&G. Sinabi niya na sana raw ay huwag na akong gumawa ng gulo hanggang matapos ang museo. Sinabi niya na pagkatapos ng museo, saka na lang daw kami mag-ayos nang tahimik.

Tiningnan ko siya. Dati, kapag ganoon ang boses niya, lumalambot ako. Dati, kapag pagod siya, ako ang nag-aalaga. Pero ngayon, nakita ko ang totoo. Hindi siya humihingi ng tawad. Humihingi siya ng katahimikan para magamit pa niya ang pangalan ko.

Sinabi ko sa kanya na hindi ako gagawa ng gulo. Pero hindi rin ako magpapanggap na wala akong alam. Sinabi ko na kung gusto niyang tapusin ang museo nang maayos, dapat niyang sabihin sa kliyente ang totoo. Na hindi ako nagpapahinga. Na may sarili na akong studio.

Nagbago ang mukha niya. Naging matigas. Sinabi niya na ako raw ang sumisira sa lahat. Sinabi niya na kung hindi dahil sa kanya, hindi raw ako makikilala. Sinabi niya na siya raw ang nagdala ng mga kliyente.

Hindi ako nakipagtalo nang malakas. Sinabi ko lang na totoo, siya ang nagdala ng ilang kliyente. Pero ako ang nagpanatili sa kanila sa pamamagitan ng design. At ang mga kliyenteng iyon, sila mismo ang lumalapit sa akin ngayon. Hindi dahil sa pangalan ng M&G, kundi dahil sa trabaho ko.

Umalis siya nang hindi nagsasalita. Naiwan ang amoy ng pabango niya at ang bigat ng mga salitang hindi niya nasabi.

Kinabukasan, tumawag si Angela. Hindi ko sana sasagutin, pero sumagot ako. Umiiyak siya. Sinabi niya na hindi niya alam na galing sa akin ang sketch. Sinabi niya na binigay lang daw ito ni Miguel at sinabing ito ang basehan ng M&G. Sinabi niya na akala niya, pag-aari ito ng studio.

Hindi ko alam kung totoo ang iyak niya o takot lang siyang mapahiya. Pero sinabi ko sa kanya nang mahinahon na kung totoo ang sinasabi niya, dapat niyang ayusin ito. Hindi ako ang kalaban niya. Ang kalaban namin ay ang kasinungalingan na bumabalot sa aming lahat.

Pagkatapos ng tawag, naupo ako sa bagong studio ko. Binuksan ko ang archive ko at nagsimula akong gumuhit ulit. Hindi kopya. Hindi pag-aayos ng gawa ng iba. Sarili kong bagong bersyon para sa museo. Isang bersyon na mas malinaw, mas totoo, at mas ako.

Kasama si Julian sa ilang beses na pag-uusap, pinag-usapan namin ang liwanag, ang espasyo, at ang kulturang Pilipino. Sinabi niya na ang museo ay hindi lang lalagyan ng sining. Dapat itong maging lugar kung saan humihinga ang mga tao. Doon ko naramdaman na bumabalik ang sigla ko. Hindi bilang asawa ni Miguel. Kundi bilang arkitekto.

Isang hapon, dumating si Julian sa studio ko na may dalang halaman. Maliit lang. Sabi niya, para daw sa bagong simula. Hindi siya nagtanong tungkol sa pagbubuntis ko. Hindi siya nagtanong tungkol kay Miguel. Tinanong niya lang kung kumusta ang design ko. At sa simpleng tanong na iyon, naramdaman kong iginagalang ako bilang tao, hindi bilang problema.

Noong gabing iyon, tinawagan ako ni Director Ramon. Sinabi niya na magkakaroon ng pormal na presentasyon para sa museo. Gusto niyang parehong magpresenta ang M&G at ang bagong studio ko. Gusto niyang makita ng board kung sino talaga ang may kakayahang dalhin ang proyekto.

Kinabahan ako. Pero hindi ako umatras. Sinabi ko na pupunta ako. Sinabi ko na maghahanda ako.

Sa mga sumunod na araw, nagtrabaho ako nang tahimik. Inayos ko ang mga sketch ko na may petsa. Inayos ko ang mga tala ko. Inayos ko ang kwento ng bawat linya. Hindi ako naghanap ng bagong ebidensya. Ang ginamit ko lang ay ang matagal ko nang hawak. Ang archive ko. Ang mga kamay ko. Ang alaala ko.

Isang gabi, habang nag-iisa ako sa studio, hinawakan ko ang tiyan ko. Wala pang halata. Pero alam kong may buhay doon. Sinabi ko nang mahina, na hindi ko alam kung ano ang mangyayari bukas, pero hindi ako susuko. Sinabi ko na poprotektahan ko siya. At poprotektahan ko rin ang sarili ko.

Bago ako umuwi, nagpadala si Miguel ng mensahe. Sabi niya, huwag ko raw sirain ang lahat. Sabi niya, isipin ko raw ang sampung taon namin. Binasa ko ito nang dalawang beses. Pagkatapos, hindi ako sumagot. Hindi dahil sa galit. Kundi dahil sa wakas, naisip ko na rin ang sampung taon namin. At naisip ko na sapat na ang sampung taon ng pagbibigay nang hindi ako nakikita.

Kinausap ko si Rose tungkol sa settlement. Sinabi ko na gusto kong maging malinaw ang lahat. Gusto ko ng ₱2.5 million bilang bahagi ko sa M&G. Hindi ito tungkol sa pera lang. Tungkol ito sa pagkilala na may ambag ako. Gusto ko ring manatili sa akin ang personal archive ko. Iyon ang kaluluwa ng trabaho ko. Hindi iyon pwedeng kunin ng kahit sino.

Tumango si Rose. Sinabi niya na tama lang iyon. Sinabi niya na hindi ako humihingi ng sobra. Humihingi lang ako ng kung ano ang sa akin.

Sa huling gabi bago ang presentasyon, hindi ako agad nakatulog. Nakaupo ako sa tabi ng bintana ng condo ko. Tinitigan ko ang mga ilaw ng Makati. Naalala ko ang unang beses na nangarap kami ni Miguel. Naalala ko ang mga gabing nagpupuyat kami sa drafting room. Naalala ko ang mga award. Masakit pa rin. Pero hindi na ako nalilito.

Alam ko na ang totoo. Ginamit ako. Pero hindi ako nawala. Nandito pa rin ako. May anak ako na kailangang protektahan. May trabaho ako na kailangang panindigan. May pangalan ako na kailangang bawiin nang marangal.

At sa wakas, nagdesisyon ako. Sa presentasyon bukas, hindi ako magtatago. Haharap ako. Hindi para maghiganti. Kundi para sabihin ang totoo sa paraang alam ko. Sa pamamagitan ng design ko.

Salamat sa pagbabasa hanggang dito 🙏 Nasa comments section na ng page ang susunod na bahagi. I-click ang “View all comments” para mabasa ang Bahagi 4 👇📖

Bahagi 4
Hinarap ko si Miguel at si Angela sa harap ng lahat, at sa wakas ay pinili kong ipaglaban ang anak ko, ang pangalan ko, at ang sarili ko.

Maaga akong dumating sa boardroom ng Prime Estates sa BGC. Malinis ang mesa. Malamig ang aircon. Sa isang gilid, nakaupo na si Director Ramon at ilang miyembro ng board ng Manila Art Museum. Sa kabilang gilid, nakaupo si Julian. Tahimik lang siya, pero nang makita niya ako, bahagya siyang tumango. Parang sinasabi niya na kaya ko ito.

Nasa mesa ko ang sketchbook, ang laptop, at ang isang folder na may mga petsa at tala. Hindi ako nagdala ng marami. Ang dala ko lang ay ang totoo. Sa tiyan ko, may maliit na buhay na tahimik na kasama ko. Hinawakan ko ang folder nang mahigpit, hindi dahil sa kaba, kundi dahil sa pagpapasya.

Pumasok si Miguel kasama si Angela. Maayos ang suit ni Miguel. Maganda ang suot ni Angela, pero halatang kabado siya. Umupo sila sa kabilang panig. Hindi kami nagbatian. Hindi na kailangan. Ang sampung taon namin ay naging isang tahimik na distansya sa pagitan ng dalawang mesa.

Nauna silang magpresenta. Tumayo si Miguel at nagsalita tungkol sa bisyon ng M&G. Magaling siyang magsalita. Maayos ang mga salita. Ipinakita niya ang design sa screen. Maganda ito. Malinis. Moderno. Pero habang tinitingnan ko ito, alam ko kung saan ito nanggaling. Alam ko ang bawat linya. Alam ko ang bawat sulok.

Pagkatapos, nagsalita si Angela. Sinubukan niyang ipaliwanag ang atrium at ang liwanag. Pero sa kalagitnaan, natigil siya. Tumingin siya sa screen na parang naghahanap ng salitang hindi niya makita. Sinabi niya na maaliwalas daw ang espasyo. Sinabi niya na maganda raw ang daloy. Pero hindi niya maipaliwanag kung bakit ganoon ang taas ng kisame. Hindi niya maipaliwanag kung bakit doon mismo nakalagay ang bintana.

Tumingin si Julian sa kanya at nagtanong nang mahinahon. Tinanong niya kung paano gagalaw ang mga tao mula sa entrance papunta sa main gallery sa oras ng maraming bisita. Tinanong niya kung paano papasok ang natural na liwanag sa hapon nang hindi nasisira ang mga artwork. Tinanong niya kung paano pinag-isipan ang kulturang Pilipino sa design.

Hindi makasagot si Angela nang diretso. Lumingon siya kay Miguel. Sumagot si Miguel para sa kanya. Sinabi niya na aayusin pa raw ang mga detalye. Sinabi niya na konsepto pa lang daw ito. Pero ramdam ng lahat sa kwarto na may kulang. Hindi ito konsepto na pinag-isipan nang buo. Ito ay anyo na walang kwento.

Pagkatapos nila, ako na ang tumayo. Hindi ako nagmadali. Binuksan ko ang sketchbook ko sa pahina 42. Ipinakita ko ang lumang guhit na may petsang tatlong taon na ang nakalipas. Sinabi ko na ito ang simula. Sinabi ko na noon pa man, pinag-iisipan ko na kung paano gumawa ng museo na humihinga.

Ipinakita ko ang ebolusyon. Mula sa lumang sketch, hanggang sa mga bagong guhit na ginawa ko sa sarili kong studio. Ipinakita ko kung paano nagbago ang atrium. Kung paano ko inayos ang taas ng kisame para hindi masakit sa mata ang liwanag sa hapon. Kung paano ko nilagay ang bintana para makapasok ang liwanag nang hindi tinatamaan ang mga painting.

Nagsalita ako tungkol sa mga tao. Sinabi ko na ang museo ay hindi para sa mga arkitekto lang. Para ito sa mga batang unang beses makakakita ng sining. Para ito sa mga nanay na pagod na gustong umupo at huminga. Para ito sa mga artist na gustong makaramdam na may lugar sila. Kaya ang bawat hakbang, ang bawat upuan, ang bawat anino, ay pinag-isipan ko.

Tumingin si Director Ramon sa akin at nagtanong kung bakit iba ang bersyon ko sa bersyon ng M&G kung iisang studio lang daw kami noon. Huminga ako nang malalim. Sinabi ko ang totoo. Sinabi ko na ako ang gumuhit ng orihinal na sketch. Sinabi ko na personal archive ko iyon. Sinabi ko na hindi ko ito ibinigay sa M&G bilang pag-aari ng studio. Sinabi ko na co-founder ako, pero ang archive na iyon ay akin.

Sumingit si Miguel. Tumaas ang boses niya. Sinabi niya na lahat daw ng ginawa ko habang nasa M&G ay pag-aari ng M&G. Sinabi niya na hindi ko pwedeng angkinin ang trabaho ng studio. Sinabi niya na sinusubukan ko raw siyang ipahiya sa harap ng mga kliyente.

Hindi ako sumigaw. Tumingin ako sa kanya nang diretso. Sinabi ko na hindi ko siya ipinapahiya. Siya ang naglagay sa amin sa sitwasyong ito. Sinabi ko na kung talagang sa kanya ang design, bakit hindi niya maipaliwanag ang bawat detalye. Sinabi ko na kung talagang kay Angela ang design, bakit hindi niya masagot ang mga simpleng tanong ni Julian.

Natahimik ang boardroom. Narinig ko ang tunog ng aircon. Narinig ko ang tibok ng puso ko.

Pagkatapos, nagsalita si Angela. Nanginginig ang boses niya. Sinabi niya na totoo ang sinabi ko. Sinabi niya na binigay lang sa kanya ni Miguel ang sketch at sinabing gawin itong basehan. Sinabi niya na hindi niya alam na personal ko itong archive. Sinabi niya na akala niya, bahagi ito ng mga file ng M&G.

Tumingin si Miguel kay Angela na parang hindi makapaniwala. Sinabi niya na huwag daw itong magsalita. Sinabi niya na sinisira nito ang lahat. Pero huli na. Narinig na ng lahat.

Doon lumabas ang totoo. Hindi lang ako ang niloko. Ginamit din si Angela para takpan ang kakulangan. Ginamit ang pangalan ko para manatili ang tiwala ng mga kliyente. Ginamit ang guhit ko para magmukhang may laman ang presentasyon nila. At sa gitna ng lahat, ako ang pinalabas na nagpapahinga, na mahina, na wala na.

Sinabi ni Director Ramon na sapat na ang narinig niya. Sinabi niya na ang Prime Estates ay hindi naghahanap ng magandang presentasyon lang. Naghahanap sila ng taong kayang panindigan ang design mula simula hanggang dulo. Sinabi niya na ang proyekto ng Manila Art Museum, na may design fee na ₱4.5 million, ay ibibigay niya sa Grace Villanueva Studio.

Naramdaman ko ang pagluwag ng dibdib ko. Hindi dahil sa pera. Kundi dahil sa wakas, may nakakita sa trabaho ko nang hindi ito kailangang itago sa likod ng pangalan ng iba.

Pagkatapos ng presentasyon, kinausap ako ni Miguel sa hallway. Walang tao. Mababa ang boses niya. Sinabi niya na huwag ko raw siyang ipahiya nang ganito. Sinabi niya na sampung taon daw kami. Sinabi niya na sana raw ay naalala ko pa ang mga pangarap namin.

Tiningnan ko siya. Naalala ko ang mga pangarap namin. Naalala ko ang drafting room. Naalala ko ang mga gabing nagpupuyat kami. Pero naalala ko rin ang divorce papers sa mesa na walnut. Naalala ko ang boses ni Angela sa Bluetooth. Naalala ko ang mga litrato nila sa wine party at sa Japanese restaurant sa BGC. Naalala ko ang sinabi niya na kailangan siya ni Angela.

Sinabi ko sa kanya na naalala ko ang lahat. Kaya nga ako nandito. Sinabi ko na hindi ako naghiganti. Pinoprotektahan ko lang ang anak ko, ang pangalan ko, at ang trabaho ko. Sinabi ko na kung talagang mahalaga sa kanya ang sampung taon namin, sana ay hindi niya ako ginamit.

Hindi siya nakasagot. Tumalikod siya at umalis. Hindi ko siya pinigilan. Sa unang pagkakataon, hindi ako ang humahabol.

Sa mga sumunod na araw, nag-ayos kami ng settlement. Naging malinaw ang lahat. Ang bahagi ko sa M&G ay ₱2.5 million. Tinanggap ko ito hindi dahil sa galit, kundi dahil ito ang patas na pagkilala sa sampung taon ng trabaho ko. Ang personal archive ko ay mananatili sa akin. Ang pangalan ng M&G ay mananatili kay Miguel, pero wala na ang kaluluwa na dati ay ako ang bumubuo.

Pumirma kami ng mga papeles sa opisina ng abogado sa Makati. Natapos na ang waiting period. Hawak ko ang panulat nang matatag. Hindi nanginginig ang kamay ko. Nang matapos akong pumirma, naramdaman kong may bigat na nawala sa balikat ko. Hindi ito lungkot lang. Ito ay paglaya.

Pagkatapos, pumunta ako sa clinic para sa check-up. Labindalawang linggo na akong buntis. Ipinakita sa akin ng doktora ang ultrasound. Mas malinaw na ang baby. Mabilis ang tibok. Sinabi niya na maayos ang paglaki. Sinabi niya na magpatuloy lang ako sa pahinga at tamang pagkain. Natawa ako nang mahina. Sa wakas, may magandang balita na hindi kailangang itago.

Binuksan ko ang Grace Villanueva Studio sa Makati nang pormal. Maliit lang ang lugar, pero puno ito ng liwanag. Nandoon si Rose na nag-aayos ng mga bulaklak. Nandoon ang mga sketch ko sa board. Nandoon ang lumang sketchbook ko na ngayon ay nasa isang ligtas na lalagyan, hindi na para itago, kundi para alalahanin kung saan ako nanggaling.

Dumating si Julian na may dalang halaman. Katulad ng dati, maliit lang. Ngumiti siya at sinabi niya na bagay sa studio ang halaman. Hindi siya nagtanong tungkol sa nakaraan. Tinanong niya kung ano ang susunod kong proyekto. Sinabi ko na gusto kong gumawa ng mga espasyong nagpapahinga sa mga tao. Mga espasyong hindi kailangang magpanggap. Tumango siya na parang naiintindihan niya.

Isang hapon, nagpadala si Angela ng mensahe. Maikli lang. Sinabi niya na humihingi siya ng tawad. Sinabi niya na aalis na siya sa M&G at magsisimula ulit. Sinabi niya na natutunan niya na hindi sapat ang magandang presentasyon kung hindi mo naiintindihan ang nasa likod nito. Hindi ako nagreply agad. Pero sa huli, sinabi ko na sana ay matuto siya at maging totoo sa sarili niya. Hindi dahil sa gusto kong maging mabait. Kundi dahil sa ayoko nang magdala ng galit.

Si Miguel, ayon kay Rose, ay nahihirapan na sa M&G. Maraming kliyente ang umalis. Hindi dahil siniraan ko siya. Kundi dahil wala na ang taong nagbibigay ng kaluluwa sa mga design. Hindi ako natuwa sa balitang iyon. Hindi rin ako nalungkot. Naramdaman ko lang na tapos na. Ang kwento namin ay tapos na. At ang kwento ko ay nagsisimula pa lang.

Isang gabi, mag-isa akong nakaupo sa studio ko. Patay na ang mga ilaw maliban sa isang lamp sa mesa. Nakatabi ang sketchbook. Nakatabi ang ultrasound. Sa labas, kumikislap ang mga ilaw ng Makati. Dati, ang tanawing iyon ay paalala ng lahat ng nawala sa akin. Ngayon, paalala na ito ng lahat ng pwede ko pang buuin.

Hinawakan ko ang tiyan ko. Wala pang malaking pagbabago, pero alam kong may buhay doon na lumalaki araw-araw. Sinabi ko sa kanya nang mahina na hindi magiging perpekto ang buhay namin. Pero magiging totoo. Sinabi ko na hindi ko siya ipagpapalit sa kahit anong award. Sinabi ko na poprotektahan ko siya, tulad ng pagprotekta ko sa sarili ko ngayon.

Kinabukasan, may bagong kliyente na tumawag. Isang maliit na proyekto lang, pero sa akin. Ako ang kausap. Ako ang magde-design. Ako ang magpapaliwanag. Hindi na ako nasa likod ng pangalan ng iba. Ako na ang nasa harap, na may sarili kong pangalan at sarili kong boses.

Sa hapon, nagkape kami ni Rose sa labas ng studio. Tumawa kami tungkol sa mga dating araw sa drafting room. Sinabi ni Rose na noon pa man, alam na niya na kaya kong tumayo mag-isa. Sinabi ko na noon, hindi ko pa alam. Ngayon, alam ko na.

At habang pauwi ako, dumaan ako sa Tsaa House sa Intramuros. Doon kami unang nag-usap ni Julian nang seryoso. Doon ako nagsimulang makakita nang malinaw. Umorder ako ng tsaa at umupo sa tabi ng bintana. Tinitigan ko ang mga taong naglalakad sa labas. Lahat sila may sariling kwento. Lahat sila may sariling laban.

Sa huli, naintindihan ko na ang pag-ibig ay hindi dapat maging dahilan para mawala ang sarili mo. Ang tunay na pagmamahal, kahit sa trabaho, kahit sa pamilya, ay dapat magbigay sa iyo ng espasyo para huminga. At ang sampung taon na akala ko ay nasayang, ay hindi pala nasayang. Tinuruan ako nito kung paano gumuhit, kung paano tumayo, at kung paano magsimula ulit nang mas matatag.

Hinawakan ko ang tasa ng tsaa. Mainit ito, hindi malamig tulad ng kape noon. Ngumiti ako. Sa wakas, hindi na ako natatakot sa bukas, dahil alam kong ang bukas ay sa akin na, at sa anak na kasama kong bumubuo ng bagong buhay na mas payapa at mas totoo.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo 🙏 Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw 📖✨