BAHAGI 2_ANG ISANG DAANG BESES NA PINILI NIYANG HINDI AKO PAKINGGAN
Ang unang narinig ko nang magising ako ay ang mahinang tunog ng isang monitor.
May malamig na hangin mula sa air conditioner.
May nakakabit na suwero sa kanang kamay ko.
At may isang lalaking nakaupo sa tabi ng kama, nakayuko habang pinipisil ang kaniyang mga daliri.
“Kuya?”
Agad na umangat ang mukha ni Rafael.
Namumula ang mga mata niya.
“Mara.”
Tumayo siya at lumapit sa akin.
“Diyos ko.
Akala ko hindi ka na magigising.”
Sinubukan kong bumangon, ngunit pinigilan niya ako.
“Dahan-dahan.
Nasa ospital ka.”
“Si Gabriel?”
“Ligtas siya.
Nasa bahay ni Tita Lorna.
Siya ang nagbabantay.”
Napahinga ako nang malalim.
Si Tita Lorna ang kapitbahay naming matagal nang kilala ng pamilya namin.
Isa siyang retiradong guro at madalas siyang dumalaw upang tingnan ang anak ko.
“Paano ninyo ako nakita?”
Umupo si Rafael.
“Noong biglang naputol ang tawag natin, tinawagan kita ulit.
Hindi ka sumasagot.
Kaya tinawagan ko si Tita Lorna at humingi ako ng tulong sa kaniya.”
Naalala kong nasa Singapore pa dapat siya.
“Paano ka nakarating dito?”
“Kinabukasan na ako nakauwi.
Pero kagabi, si Tita Lorna ang pumasok sa bahay ninyo gamit ang ekstrang susi na iniwan mo sa kaniya.”
Napapikit ako.
Buti na lamang at naisip kong bigyan siya ng susi noong huling buwan ng pagbubuntis ko.
“Natagpuan ka niyang nakahandusay sa tabi ng crib,” pagpapatuloy ni Rafael.
“Tinawag niya ang barangay emergency team.
Dinala ka nila rito.”
“Si Gabriel?”
“Umiiyak siya, pero ligtas.
Sinuri rin siya para makasiguro.”
Hindi ko napigilang umiyak.
Ilang oras akong walang malay.
Kung hindi tumawag si Rafael, kung hindi ako nagbigay ng ekstrang susi, hindi ko alam kung ano ang maaaring nangyari.
Hinawakan ng kapatid ko ang kamay ko.
“May acute mastitis ka.
Malubha ang lagnat at dehydration mo.
Sinimulan ka na nilang gamutin.
Sinabi ng doktor na mabuti at naipadala ka rito nang maaga.”
Nakatitig ako sa kisame.
“Alam ba ni Paolo?”
Tumigas ang panga ni Rafael.
“Alam na niya ngayon.”
May kakaiba sa tono niya.
“Anong nangyari?”
Hindi agad siya sumagot.
“Kagabi, matapos kang dalhin dito, tinawagan ko siya.
Ayaw niyang maniwala.”
Nanlamig ang mga kamay ko.
“Ano ang sinabi niya?”
“Sinabi niyang baka nagpapapansin ka lang.”
Napapikit ako.
Hindi na ako nagulat.
At iyon ang mas malungkot.
“Sinend ko sa kaniya ang pangalan ng ospital at ang emergency room kung saan ka dinala.
Saka lang siya nagtanong kung gaano kalala.”
“Pumunta ba siya?”
“Dumating siya bandang madaling-araw.”
Napatingin ako sa kapatid ko.
“Nasaan siya?”
“Umalis ulit.”
“Bakit?”

Napahawak si Rafael sa kaniyang noo.
“Dahil tumawag si Bianca.”
Parang may malamig na bagay na unti-unting lumubog sa tiyan ko.
“Anong kailangan ni Bianca?”
“Hindi ko alam.
Pero narinig kong sinabi niyang hindi siya makatulog matapos ang nangyari sa bahay ninyo.”
Natawa ako nang mahina.
Kahit sa ospital, ako pa rin ang kailangang magbigay-daan.
Pumasok ang nurse upang tingnan ang aking vital signs.
Habang inaayos niya ang suwero, tinanong niya kung gusto kong makita ang anak ko.
Tumango ako agad.
“Puwede po ba?”
“Kapag pinayagan na po ng doktor at maayos ang lagay ninyo.
Makikipag-coordinate kami.
Huwag muna kayong mag-alala, Ma’am.”
Pagkalabas niya, bumalik si Rafael sa upuan.
“Mara, may gusto akong itanong.”
Tumango ako.
“Gaano na katagal ito?”
Alam kong hindi niya tinutukoy ang sakit ko.
“Kuya…”
“Hindi ko sinasabing kailangang ikuwento mo lahat.
Pero noong sinabi mong gusto mong makipaghiwalay, hindi iyon boses ng taong nagalit lang dahil sa isang biro.”
Tumulo ang luha ko.
“Apat na taon.”
Napatingin siya sa akin.
“Apat na taon?”
“Hindi naman araw-araw.
May mga panahon ding mabait siya.
Minsan, nakakalimutan ko kung bakit ako nasaktan.”
Bumuntong-hininga ako.
“Pero sa tuwing nandiyan si Bianca, para akong nawawala.”
Hindi nagsalita si Rafael.
Kaya nagpatuloy ako.
“Noong unang taon ng kasal namin, naniwala akong talagang magkapatid lang sila.”
Naalala ko ang unang pagkikita namin ni Bianca.
Isang restaurant sa Quezon City.
Kakakasal pa lang namin ni Paolo noon.
Dumating si Bianca na may dalang maliit na kahon ng cake.
“Ako si Bianca,” masaya niyang sabi.
“Ako ang babaeng pinakamahirap tanggalin sa buhay ni Paolo.”
Tumawa ang lahat.
Pati ako.
Inabot niya ang kamay ko.
“Huwag kang magselos, ha?
Kahit kailan, hindi ko aagawin ang asawa mo.”
Ngumiti ako noon.
“Bakit naman ako magseselos?”
Hindi ko alam na magiging paulit-ulit na tanong iyon sa sarili ko.
Noong unang Pasko namin bilang mag-asawa, nakaplano kaming magbakasyon sa Baguio.
Tatlong buwan kong pinag-ipunan ang biyahe.
Sa mismong umaga ng pag-alis namin, tumawag si Bianca.
Nag-away raw sila ng kasintahan niya.
Kailangan niya ng kausap.
Hindi na kami natuloy.
“Kaibigan ko siya mula pagkabata,” paliwanag ni Paolo.
“Hindi ko siya puwedeng pabayaan.”
Pinilit kong umunawa.
Noong ikalawang anibersaryo namin, nagreserba ako sa isang maliit na restaurant sa Makati.
Nakasuot ako ng simpleng pulang damit na gustong-gusto ni Paolo.
Dumating siya nang mahigit isang oras na late.
Bakit?
Dahil nasiraan ng sasakyan si Bianca sa EDSA.
“Nagpadala na sana siya ng tulong,” sabi ko noon.
“Pero natatakot siya.”
“Maraming puwedeng tumulong sa kaniya.”
“Pero ako ang tinawagan.”
Hindi ko na itinuloy ang pagtatalo.
Noong nabuntis ako, mas naniwala akong magbabago ang lahat.
Umiyak si Paolo nang makita ang dalawang guhit sa pregnancy test.
Binuhat niya ako at paulit-ulit na sinabing magiging mabuti siyang ama.
Sa loob ng ilang linggo, totoo iyon.
Inihatid niya ako sa checkup.
Pinagluto niya ako ng lugaw kapag nasusuka ako.
Hinaplos niya ang tiyan ko habang kinakausap ang sanggol.
Akala ko nagsisimula na kaming bumuo ng pamilya na may malinaw na hangganan.
Hanggang isang araw, habang nasa ultrasound clinic kami, tumawag si Bianca.
May panic attack raw siya.
Biglang tumayo si Paolo.
“Babalikan kita.”
“Pao, malapit na tayong tawagin.”
“Mara, makikita naman natin ang bata sa susunod.”
Hindi ko malilimutan ang araw na iyon.
Dahil iyon ang unang pagkakataong narinig ko ang tibok ng puso ni Gabriel.
Mag-isa.
Nang gabing iyon, ipinakita ko sa asawa ko ang ultrasound picture.
Ngumiti siya.
“Ang liit pa pala.”
Pagkatapos ay nagpatuloy siyang mag-type sa telepono.
Nakita ko ang pangalan ni Bianca.
Tinanong ko kung bakit kailangang siya ang palaging sumasalo sa problema nito.
Doon niya sinabi ang isang pangungusap na bumalik sa isip ko nang daan-daang beses.
“Mara, huwag mo akong piliting mamili sa pagitan ng asawa ko at ng kaibigan ko.”
Hindi ko siya pinapapili noon.
Humihingi lang ako ng puwang sa sarili naming buhay.
Ngunit mula sa gabing iyon, natuto akong manahimik.
“Bakit hindi mo sinabi sa amin?” tanong ni Rafael.
Tumingin ako sa kaniya.
“Dahil kapag ikinukuwento ko, parang napakaliit ng dahilan.”
“Hindi maliit ang paulit-ulit na pananakit.”
“Pero hindi niya naman ako sinasaktan nang pisikal.
Hindi rin siya umiinom nang sobra.
Nagbibigay siya para sa bahay.
Minsan, mabait siya.”
Napailing ang kapatid ko.
“Mara, hindi kailangang maging masamang tao siya sa lahat ng oras para kilalanin mong may mali sa ginagawa niya.”
Hindi ako nakasagot.
Dahil sa unang pagkakataon, may nagsabi ng eksaktong bagay na matagal kong hindi maipaliwanag.
Kinahapunan, dumating si Paolo.
May hawak siyang paper bag mula sa isang bakery.
Nang makita niya akong nakahiga, bahagyang nagbago ang mukha niya.
“Mara…”
Hindi ako sumagot.
Lumapit siya.
“Kamusta ka na?”
“Mas maayos.”
Inilapag niya ang paper bag.
“Bumili ako ng tinapay.
Paborito mo.”
Tiningnan ko ang laman.
Cheese bread.
Dati, iyon nga ang paborito ko.
Ngunit ilang buwan na akong hindi kumakain nito dahil sumasama ang sikmura ko sa sobrang tamis.
Hindi niya alam.
“Salamat,” sabi ko.
Umupo siya sa gilid ng kama.
“Hindi ko alam na seryoso pala.”
Natahimik ako.
“Sabi mo kasi, masama lang pakiramdam mo.”
“Sinabi kong may mataas akong lagnat at posibleng mastitis.”
“Hindi ko naman alam ang ibig sabihin noon.”
“Sinabi kong kailangan kong pumunta sa ospital.”
Napayuko siya.
“Mara, puwede bang huwag muna nating pag-usapan ang nangyari?”
Tumingin ako sa kaniya.
“Bakit?”
“Dahil hindi ka pa magaling.”
“Kung ganoon, kailan?”
“Kapag okay ka na.”
“Ganiyan din ang sinabi mo noong buntis ako.
Noong pagkatapos kong manganak.
Noong umiyak ako dahil sa birthday ni Bianca.”
Napahawak siya sa buhok niya.
“Bakit kailangang isama mo lahat?”
“Dahil lahat iyon ay hindi pa natin naaayos.”
Huminga siya nang malalim.
“Alam kong nagkamali ako kagabi.
Pero hindi mo rin dapat pinahiya si Bianca.”
Napatingin ako sa kaniya.
Iyon na naman.
Kahit nasa hospital bed ako, si Bianca pa rin ang sentro ng usapan.
“Paolo, alam mo bang muntik nang maiwang mag-isa ang anak natin habang wala akong malay?”
“Kaya nga nagpunta ako rito!”
“Pagkatapos mong umalis sa restaurant.”
“Hindi ganoon kasimple iyon.”
“Ano ang kumplikado?”
“Nasaktan din si Bianca!”
Napahinto ako.
Napatayo si Rafael mula sa upuan sa may bintana.
“Paolo,” malamig niyang sabi, “mas mabuting pag-isipan mo ang susunod mong sasabihin.”
Napalingon ang asawa ko.
“Kuya Rafael, problema naming mag-asawa ito.”
“Kung problema ninyo lang, bakit ako ang kailangang tumawag ng ambulansiya para sa kapatid ko?”
Hindi nakasagot si Paolo.
“Hindi mo ba alam na may tatlong buwang gulang kang anak sa bahay?”
“Alam ko.”
“Kung alam mo, bakit kailangan pang pakiusapan ka para umuwi?”
“Hindi naman sinabi ni Mara na ganoon kalala!”
Hinawakan ko ang kamay ng kapatid ko.
“Kuya, ako na.”
Tahimik siyang umatras.
Tiningnan ko si Paolo.
“May itatanong ako.”
“Ano?”
“Kung si Bianca ang tumawag sa iyo kagabi at sinabing may lagnat siyang 39 degrees, ano ang gagawin mo?”
Nanahimik siya.
Nagpatuloy ako.
“Kung sinabi niyang nahihilo siya at kailangan siyang dalhin sa ospital, sasabihin mo rin bang uminom na lang siya ng gamot?”
“Mara…”
“Kung siya ang nawalan ng malay, magagalit ka rin ba dahil istorbo siya sa pagkain mo?”
“Hindi patas ang tanong mo.”
“Bakit?”
“Dahil magkaiba kayo.”
Hindi ko alam kung naintindihan niya ang sinabi niya.
Ngunit para sa akin, malinaw na malinaw iyon.
Magkaiba kami.
Si Bianca, kailangang puntahan.
Ako, kailangang magtiis.
Si Bianca, kailangang intindihin.
Ako, kailangang umunawa.
Si Bianca, puwedeng magkamali.
Ako, kailangang humingi ng tawad.
“Paolo,” mahina kong sabi, “pagod na ako.”
Lumambot ang mukha niya.
“Alam ko.
Kaya magpahinga ka muna.”
Umiling ako.
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
Nagtama ang aming mga mata.
“Gusto ko nang makipaghiwalay.”
Parang biglang tumigil ang hangin sa silid.
“Ano?”
“Gusto kong tapusin ang pagsasama natin.”
Napatawa siya nang hindi makapaniwala.
“Mara, seryoso ka ba?”
“Oo.”
“Dahil lang sa isang biro?”
“Hindi dahil sa isang biro.”
“Edi bakit?”
“Dahil isang daang beses na akong humiling na respetuhin mo ako.
At isang daang beses mo akong piniling hindi pakinggan.”
Tumayo siya.
“Ano iyang isang daang beses?”
Hindi ko sinagot agad.
Pagkatapos ay naalala ko ang asul na notebook.
“May tala ako.”
Kumunot ang noo niya.
“Anong tala?”
“Mga araw na ipinakita mong mas mahalaga sa iyo ang kapayapaan ni Bianca kaysa sa dignidad ko.”
Napailing siya.
“Binibilang mo ang mga away natin?”
“Hindi.
Sinusubukan kong alalahanin kung bakit hindi na ako masaya.”
Napailing siyang muli.
“Hindi normal iyan, Mara.”
“Hindi rin normal na sa loob ng apat na taon, paulit-ulit kong kailangang ipaliwanag kung bakit masakit ang mga ginagawa mo.”
Magsasalita pa sana siya nang tumunog ang telepono niya.
Nagliwanag ang screen.
Bianca.
Nakita ko kung paano niya agad tiningnan ang tawag.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Sandali lang.”
Tumayo siya at lumabas ng silid.
Hindi ko siya pinigilan.
Sa halip, napangiti ako nang malungkot.
Dati, iiyak ako kapag ginawa niya iyon.
Ngayon, wala na akong lakas para masaktan nang pareho.
Kinabukasan, nakauwi ako sa bahay ni Tita Lorna kasama si Gabriel.
Pinayagan na ako ng doktor matapos bumaba ang lagnat at maayos ang kondisyon ko.
May mga gamot at follow-up instructions akong kailangang sundin.
Tinulungan ako ni Rafael sa pag-aalaga sa bata.
Hindi siya eksperto sa pagpapalit ng diaper.
Sa unang pagsubok, halos baliktad niyang naikabit ang suot ni Gabriel.
Napatawa ako.
“Kuya, hindi iyan tape ng kahon.”
Napakamot siya sa ulo.
“Eh kasi naman, ang liit-liit ng mga kamay at paa nito!”
Sa unang pagkakataon matapos ang ilang araw, tumawa ako nang totoo.
Ngunit nang sumapit ang gabi, tahimik na bumalik ang bigat sa dibdib ko.
Nasa sala si Rafael, nagpapatulog kay Gabriel.
Ako naman ay nakaupo sa maliit na kuwarto, hawak ang asul na notebook.
Binuklat ko ang unang pahina.
Abril 18 — Wedding day.
May nakadikit pang tuyong talulot ng rosas.
Sa ilalim nito, isinulat ko noon:
Kapag napagod kami sa isa’t isa, pipiliin pa rin naming umuwi sa parehong tahanan.
Umiyak ako habang binabasa iyon.
Hindi dahil gusto ko pang bumalik.
Kundi dahil naalala ko kung gaano ako naniwala.
May kumatok sa pinto.
Si Rafael.
“Puwede?”
Tumango ako.
Umupo siya sa tabi ko.
“Tumawag si Paolo.”
“Alam ko.”
“Gusto ka raw niyang kausapin.”
“Hindi pa ako handa.”
“Sinabi ko.”
May saglit na katahimikan.
Pagkatapos ay tinanong niya ako.
“Sigurado ka na ba?”
Matagal akong hindi sumagot.
“Kuya, mahal ko pa rin siya.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Hindi naman basta nawawala ang pagmamahal dahil lang nasaktan ka.”
“Totoo.”
“Pero natatakot ako.”
“Saan?”
“Na kapag bumalik ako, tuturuan ko ang anak kong normal lang na makitang umiiyak ang nanay niya at walang nakikinig.”
Hindi nagsalita si Rafael.
Tumingin ako sa notebook.
“Ayokong lumaki si Gabriel na iniisip na sapat na ang pagiging mabuting ama kung hindi mo kayang respetuhin ang ina ng anak mo.”
Marahan niyang hinawakan ang balikat ko.
“Kung ano man ang desisyon mo, hindi mo kailangang gawin nang mag-isa.”
Pagkalipas ng tatlong araw, nagsimula akong makipag-usap sa isang abogado.
Si Atty.
Sofia Reyes ay dating kaklase ni Rafael sa kolehiyo.
Hindi niya ako pinangakuan ng madaling proseso.
Sa halip, maingat niyang ipinaliwanag ang mga opsyon sa ilalim ng batas ng Pilipinas.
“Hindi simpleng diborsiyo ang proseso rito para sa karamihan ng mga kasal na sakop ng batas ng Pilipinas,” sabi niya.
“Kailangan nating suriin kung may legal na batayan para sa legal separation o iba pang angkop na remedyo.
Hindi rin awtomatikong mapapawalang-bisa ang kasal dahil lang hindi naging tapat ang isang asawa.”
Tumango ako.
“Ang gusto ko po muna ay ligtas at maayos kaming makapamuhay ng anak ko.”
“Magandang malinaw iyan.”
Ipinaliwanag niya ang tungkol sa suporta sa bata, parental authority, at mga kailangang dokumento.
“Hindi mo kailangang makipaglaban gamit ang galit,” dagdag niya.
“Mas makatutulong ang maayos na records at malinaw na mga kahilingan.”
Kaya nagsimula akong mag-ipon ng mga dokumento.
Birth certificate ni Gabriel.
Medical records ko.
Mga resibo ng gastusin sa bata.
Mga mensaheng may kaugnayan sa pag-aalaga at suporta.
At ang mga tala sa asul na notebook.
Hindi ko intensiyong gamitin ang bawat sakit upang ipahiya si Paolo.
Gusto ko lang na sa pagkakataong ito, hindi na mabura ang nangyari dahil may nagsabing nagbibiro lang sila.
Nang malaman ni Paolo na kumokonsulta ako sa abogado, sunod-sunod ang tawag niya.
Hindi ko muna sinagot.
Nagpadala siya ng mensahe.
Mara, huwag naman nating sirain ang pamilya natin dahil sa galit.
Tinitigan ko ang screen.
Pagkatapos ay sumagot ako.
Hindi ako galit lang, Paolo.
Matagal na akong nasasaktan.
Makalipas ang ilang minuto, may panibagong mensahe.
Hindi mo ba naiisip ang anak natin?
Doon ako napahinto.
Dahil iyon mismo ang dahilan kung bakit hindi na ako makabalik.
Isang linggo matapos ang pag-ospital ko, dumating si Bianca sa bahay ni Tita Lorna.
Hindi ko siya inanyayahan.
Narinig ko ang boses niya mula sa gate.
“Ate Lorna, gusto ko lang makausap si Mara.”
Lumabas si Rafael.
“Hindi siya tumatanggap ng bisita.”
“Ano ba, Kuya Rafael.
Hindi naman ako estranghero.”
“Hindi rin ikaw ang magdedesisyon kung sino ang papapasukin dito.”
Napatingin ako sa bintana.
May hawak na malaking paper bag si Bianca.
Nakaayos ang buhok niya, may suot na puting blouse at mamahaling relo.
Parang pupunta lang siya sa isang casual lunch.
“Gusto ko lang mag-sorry,” sabi niya.
Naisip kong maaari ko siyang iwasan.
Ngunit may bahagi sa akin na gustong marinig kung ano ang sasabihin niya.
“Kuya,” tawag ko, “papasukin mo.”
Napalingon si Rafael.
“Sigurado ka?”
Tumango ako.
Ngunit sinabi kong sa sala lang kami mag-uusap at mananatili siyang malapit.
Pagpasok ni Bianca, agad niyang inilapag ang paper bag.
“Bumili ako ng baby clothes para kay Gabriel.”
“Salamat, pero hindi kailangan.”
Umupo siya.
Nagkaroon ng ilang segundong katahimikan.
Pagkatapos ay nagsimula siyang magsalita.
“Mara, pasensiya na talaga sa nangyari.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Alin doon?”
“Kasi naman, hindi ko alam na mao-offend ka nang ganoon.”
Hindi ako sumagot.
Nagpatuloy siya.
“Alam mo naman, matagal na kaming magkaibigan ni Paolo.
Minsan, hindi ko namamalayang iba pala ang dating ng mga biro namin.”
“Bianca, hindi biro ang isyu.”
Napakurap siya.
“Eh ano?”
“Alam mong hindi ako komportable sa paraan ng pakikitungo ninyo.
Ilang beses ko nang sinabi iyon sa inyong dalawa.”
Umayos siya ng upo.
“Hindi naman kami puwedeng magbago ng buong pagkatao para lang hindi ka magselos.”
“Hindi ko hinihiling na baguhin ninyo ang pagkatao ninyo.”
“Edi ano?”
“Humihingi ako ng respeto.”
Napairap siya nang bahagya.
“Mara, minsan kasi, parang gusto mong sa iyo lang umiikot ang mundo ni Paolo.”
Napatingin ako sa kaniya.
Nakangiti pa rin siya.
Ngunit ngayon, malinaw na ang nasa likod ng ngiting iyon.
“Sa iyo ba dapat umiikot?”
Nanigas ang mukha niya.
“Hindi ko sinabi iyon.”
“Pero iyon ang nangyayari.”
Tumahimik siya.
Marahan kong inilapag ang basong tubig sa mesa.
“Noong nasa ospital ako, tinawagan mo siya.”
“Hindi ako okay noon.”
“Alam mo bang nasa emergency room ako?”
Hindi agad siya sumagot.
“Sinabi niya sa akin.”
“At ano ang sinabi mo?”
Napayuko siya.
“Sinabi kong kailangan ko siyang makausap.”
“Bakit?”
“Dahil nabalisa ako sa nangyari.”
Napangiti ako nang mapait.
“Bianca, halos hindi ko maalagaan ang anak ko dahil sa sakit.
Pero ikaw ang kinailangan niyang puntahan dahil nabalisa ka.”
“Hindi ko naman siya pinilit!”
“Totoo.
Hindi mo siya pinilit.”
Natigilan siya.
“Si Paolo ang pumili.”
Sa unang pagkakataon, wala siyang nasabi.
Hindi ako nagtagumpay dahil napatahimik ko siya.
Sa halip, mas malinaw kong nakita ang isang bagay na matagal kong iniiwasang tanggapin.
Hindi si Bianca ang asawa ko.
Hindi siya ang nangako sa harap ng altar.
Hindi siya ang ama ng anak ko.
May pananagutan siya sa sarili niyang mga ginawa, ngunit si Paolo ang paulit-ulit na pumili kung paano niya ako tratuhin.
Tumayo si Bianca.
“Kung ganiyan naman ang tingin mo sa amin, wala na akong magagawa.”
Tumango ako.
“May magagawa ka.”
Napatingin siya sa akin.
“Ano?”
“Tumigil ka nang sabihin sa akin na normal ang isang bagay na nakasasakit.
At respetuhin mong ayoko nang makipagkaibigan sa iyo.”
Napalunok siya.
“Paano si Paolo?”
“Si Paolo ang dapat makipag-usap sa akin tungkol sa pagiging asawa at ama niya.
Hindi ikaw.”
Kinuha niya ang kaniyang handbag.
Bago umalis, huminto siya sa may pinto.
“Mara, may gusto akong sabihin.”
Naghintay ako.
“Hindi ko naman kasalanan kung mas komportable siyang kausap ako.”
Bahagya akong napangiti.
“Hindi.
Pero responsibilidad mong malaman kung kailan ka dapat umatras.”
Hindi na siya sumagot.
Nang tuluyang magsara ang gate, lumabas si Rafael mula sa kusina.
“Okay ka lang?”
Tumango ako.
“Mas okay kaysa inaasahan ko.”
Ngunit gabing iyon, napaiyak pa rin ako habang pinapatulog si Gabriel.
Dahil kahit gaano katatag ang isang desisyon, hindi ibig sabihin ay hindi na masakit ang pagkawala ng buhay na pinangarap mo.
Samantala, hindi naging madali kay Paolo ang mga sumunod na araw.
Sa unang pagkakataon mula nang ikasal kami, umuwi siya sa bahay na walang naghihintay sa kaniya.
Walang nakahandang pagkain.
Walang maliliit na medyas ng sanggol sa sofa.
Walang tunog ng aking pagkanta habang nagpapatulog kay Gabriel.
Noong una, inisip niyang pansamantala lang iyon.
Sinabi niya sa kaniyang ina na nagtatampo lamang ako.
Ngunit nang malaman ni Mama Elena ang nangyari, hindi siya kinampihan.
“Paolo, sinabi ba talaga ni Mara na kailangan niyang dalhin sa ospital ang sarili niya?”
“Opo, Ma.
Pero akala ko—”
“Akala mo ano?”
“Na nagagalit lang siya.”
“Anak, asawa mo siya.
May anak kayong sanggol.
Bakit hindi mo man lang siniguro kung ligtas sila?”
Hindi sumagot si Paolo.
“Alam mo ba kung ilang beses akong tumawag sa kaniya noong buntis siya para malaman kung okay lang siya?”
“Opo.”
“Hindi dahil gusto kong mangialam.
Dahil alam kong mahirap magdalang-tao, manganak at mag-alaga ng sanggol.
Ikaw ang kasama niya sa bahay.
Ikaw sana ang unang makakapansin.”
Napayuko siya.
“Ma, hindi ko naman sinadyang mangyari iyon.”
“Ang kapabayaan ay hindi nagiging maliit dahil hindi mo sinadya.”
Noong gabing iyon, nagtungo si Paolo sa aming dating kuwarto.
Nandoon pa rin ang changing mat ni Gabriel.
Sa ibabaw ng dresser, nakita niya ang isang maliit na bote ng baby lotion.
Nakatabi nito ang larawan naming tatlo noong makauwi ako mula sa ospital matapos manganak.
Kinuha niya ang larawan.
Sa unang pagkakataon, napansin niyang pagod ang mga mata ko sa kuha.
Hindi niya iyon nakita noon.
Dahil sa araw na kinunan iyon, abala siyang makipag-chat kay Bianca tungkol sa planong reunion ng kanilang barkada.
Makalipas ang dalawang linggo, humiling si Paolo na makita si Gabriel.
Hindi ko siya pinagkaitan.
Sa tulong ni Atty.
Sofia, nagtakda kami ng pansamantalang maayos na kasunduan sa pagbisita habang pinag-uusapan ang mas permanenteng kaayusan.
Dumating siya sa bahay ni Tita Lorna nang alas-diyes ng umaga.
May dala siyang diapers, gatas na angkop sa pangangailangan ni Gabriel, at mga wet wipes.
Tiningnan ko ang mga binili niya.
Tama ang sukat ng diaper.
Tama rin ang brand ng wipes na ginagamit namin.
Napansin kong nag-effort siyang alamin.
“Puwede ko ba siyang buhatin?” tanong niya.
Tumango ako.
Nasa crib si Gabriel, kagigising lang.
Lumapit si Paolo at marahang binuhat ang bata.
“Hello, anak.”
Ngumiti si Gabriel.
Biglang namuo ang luha sa mga mata ni Paolo.
“Na-miss ka ni Daddy.”
Nakatayo ako sa tabi nila.
May kakaibang sakit sa dibdib ko.
Dahil kahit galit ako sa asawa ko, ayokong mawalan ng mabuting ama ang anak namin.
At sa sandaling iyon, nakita kong mahal talaga ni Paolo si Gabriel.
Ngunit alam kong hindi sapat ang pagmamahal kung hindi ito sinusundan ng pananagutan.
“Pwede ba tayong mag-usap?” tanong niya.
Tumango ako.
Nang makatulog muli si Gabriel, umupo kami sa magkabilang dulo ng sofa.
“Mara, gusto kong ayusin ito.”
Hindi ako nagsalita.
“Alam kong nagkamali ako.”
“Tungkol saan?”
Napabuntong-hininga siya.
“Sa hindi ko pag-uwi noong may sakit ka.”
“At?”
“Sa pagpayag kong mapahiya ka sa harap ng mga kaibigan ko.”
“At?”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi ba sapat na humihingi ako ng tawad?”
“Paolo, hindi ito pagsusulit.
Gusto ko lang malaman kung naiintindihan mo ang nangyari.”
Napayuko siya.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi:
“Hindi ko naisip na pakiramdam mo, lagi kang pangalawa.”
Napakagat ako sa labi.
“Iyon ang problema.
Hindi mo kailanman naisip.”
“Akala ko kasi naiintindihan mo kung gaano kahalaga sa akin ang pagkakaibigan namin ni Bianca.”
“Naiintindihan ko iyon.”
“Pero…”
“Pero hindi mo kailangang iparamdam sa asawa mo na sagabal siya sa pagkakaibigan ninyo.”
Napatitig siya sa sahig.
“Bakit hindi mo sinabi nang mas maaga?”
Napangiti ako nang malungkot.
“Sinabi ko, Paolo.”
Umiling siya.
“Hindi naman ganito kaseryoso.”
Tumayo ako at kinuha ang asul na notebook mula sa bag.
Inilapag ko iyon sa mesa.
“Ano iyan?”
“Basahin mo.”
Binuksan niya ang unang pahina.
Pagkatapos ay ang ikalawa.
Ang ikatlo.
Habang tumatagal, unti-unting nagbabago ang mukha niya.
Sa isang pahina, may nakadikit na resibo ng restaurant kung saan ako naghintay nang mag-isa noong ikalawang anibersaryo namin.
Sa isa pa, may maliit na printout ng ultrasound picture ni Gabriel.
Sa ilalim nito, nakasulat:
Ngayon ko unang narinig ang tibok ng puso ng anak namin.
Sana naroon ang tatay niya.
Napatigil si Paolo.
Binasa niya ang sumunod.
Sinabi kong natatakot akong manganak.
Sinagot niyang masyado akong nag-iisip.
Pagkatapos, tinawagan niya si Bianca dahil umiiyak daw ito.
Unti-unting namula ang kaniyang mga mata.
“Mara…”
Hindi ko siya pinigilan.
Nagpatuloy siya sa pagbabasa.
Hanggang makarating siya sa ika-100 tala.
Nakatitig siya sa papel nang matagal.
Pagkatapos ay marahan niyang isinara ang notebook.
“Hindi ko alam na ganito karami.”
“Iyon ang pinakamasakit.”
Tumulo ang luha niya.
“Akala ko normal lang ang mga tampuhan natin.”
“Normal ang tampuhan.
Hindi normal ang paulit-ulit na hindi pakikinig.”
Tinakpan niya ang mukha niya.
“Patawarin mo ako.”
Naramdaman kong umiinit ang sarili kong mga mata.
Dati, iyon lang ang gusto kong marinig.
Isang totoong paghingi ng tawad.
Isang pagkakataong maramdaman na hindi ako nag-iimbento ng sakit.
Ngunit nang marinig ko iyon, hindi bumalik ang dati kong tiwala.
“Paolo,” sabi ko, “naniniwala akong nagsisisi ka.”
Umingat ang mukha niya.
“Kung ganoon, puwede pa ba tayong magsimula ulit?”
Matagal akong tumingin sa kaniya.
“Hindi ko alam kung kaya ko pa.”
Napayuko siya.
“Gagawin ko ang lahat.”
“Ang pagbabago ay hindi isang pangakong sinasabi kapag natatakot kang mawalan.”
Tumingin siya sa akin.
“Kailangan itong makita sa mga araw na wala kang kailangang patunayan.”
Hindi siya sumagot.
Pagkatapos ay may sinabi siyang hindi ko inaasahan.
“May kailangan akong aminin.”
Nanigas ang katawan ko.
“Ano?”
Napatingin siya sa telepono niyang nakapatong sa mesa.
“Tungkol kay Bianca.”
Naramdaman kong bumilis ang tibok ng puso ko.
“Sabihin mo.”
Huminga siya nang malalim.
“Noong bago tayo ikasal, sinabi niya sa akin na may nararamdaman siya para sa akin.”
Tahimik akong nakatitig sa kaniya.
“Akala ko…” Napalunok siya.
“Akala ko lumipas na iyon.”
“Alam mong may gusto siya sa iyo?”
“Oo.”
“Bago pa tayo ikasal?”
Tumango siya.
Parang may huling piraso ng salamin na nabasag sa loob ko.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil natakot akong hindi mo maintindihan.”
Napatawa ako nang walang saya.
“Hindi ko maintindihan?”
“Mara, pinili kita.
Pinakasalan kita.”
“Pero hinayaan mo siyang manatiling pinakamalapit sa iyo nang walang malinaw na hangganan.”
“Akala ko kaya naming maging magkaibigan.”
“Alam ba niyang alam mong may gusto siya sa iyo?”
Tumango siya.
Napahawak ako sa aking dibdib.
Naalala ko ang mga birong paulit-ulit niyang sinasabi.
Kung gusto ko si Paolo, hindi ko hahayaang mapunta siya sa iyo.
Hindi pala iyon basta biro.
May kasaysayan pala ang pangungusap na iyon.
At alam ito ng asawa ko.
Sa loob ng apat na taon, ipinadama nilang ako ang taong walang karapatang magtanong tungkol sa isang bagay na pareho nilang alam.
“Mara,” sabi ni Paolo, “wala akong naging relasyon sa kaniya.”
Tumingin ako nang diretso sa kaniyang mga mata.
“Posibleng totoo iyon.”
Parang nakahinga siya.
Ngunit nagpatuloy ako.
“Pero hindi ibig sabihin na wala kang itinago.”
Hindi siya nakakibo.
“Hindi ko na kailangang malaman kung naghalikan kayo o kung may nangyari sa inyong dalawa.
Ang alam ko, ilang taon mong pinrotektahan ang damdamin niya habang hinahayaan mong masaktan ako.”
Tumulo ang luha ko.
“At ngayon, hindi mo na puwedeng sabihin na wala kang ideya.”
Sa unang pagkakataon, walang sumunod na dahilan si Paolo.
Walang “parang kapatid.”
Walang “nagbibiro lang.”
Walang “selosa ka kasi.”
Tahimik lang siyang umiiyak.
Nang matapos ang pagbisita niya, hinatid ko siya sa pinto.
Bago lumabas, huminto siya.
“Mara, may pag-asa pa ba?”
Napatingin ako sa loob ng bahay.
Naroon ang anak namin, mahimbing na natutulog.
Naroon si Rafael, naghuhugas ng mga bote ni Gabriel.
Naroon ang tahimik na tahanang unti-unti kong natututuhang buuin muli.
Pagkatapos ay tumingin ako kay Paolo.
“Hindi ko alam kung may pag-asa pa ang pagsasama natin.”
Saglit siyang napapikit.
“Pero may pagkakataon ka pang maging mabuting ama.”
At doon ko isinara ang pinto.
BAHAGI 3_ANG PAGPAPATAWAD NA HINDI NANGANGAHULUGANG PAGBABALIK
Tatlong buwan matapos akong maospital, natutunan kong may iba’t ibang anyo pala ang katahimikan.
May katahimikang nagpapabigat ng dibdib.
Tulad noong mga gabing naghihintay akong umuwi si Paolo habang paulit-ulit kong tinitingnan ang orasan.
May katahimikang nakakatakot.
Tulad ng mga minutong nakahiga ako sa ospital, hindi alam kung ligtas ang anak ko.
At may katahimikang nagbibigay ng kapayapaan.
Tulad ng umagang iyon, habang nakaupo ako sa maliit na balkonahe ng inuupahan naming bahay at pinagmamasdan si Gabriel na natutulog sa kaniyang stroller.
Hindi malaki ang bahay.
Dalawang kuwarto lamang, isang makitid na kusina, at isang sala na sapat para sa maliit na sofa at play mat.
Ngunit sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi ko kailangang hulaan kung ano ang susunod na ikagagalit ng isang tao.
Hindi ko kailangang maghanda ng ngiti para sa bisitang ayaw kong makita.
Hindi ko kailangang makipagkompetensiya sa isang babaeng paulit-ulit na tinatawag na kapatid ng asawa ko.
Ako at ang anak ko.
At isang buhay na unti-unting bumabalik sa sariling ritmo.
“Good morning, Mommy!”
Napalingon ako.
Si Tita Lorna, may dalang maliit na lalagyan ng sopas.
“Alam kong kaya mo nang magluto,” sabi niya, “pero marami akong nagawa kaya dinalhan kita.”
Napangiti ako.
“Tita, baka masanay ako sa ganiyan.”
“Aba, mas mabuti!
Para may dahilan akong dumalaw kay Gabriel.”
Tumawa kami.
Mula nang makalabas ako sa ospital, naging malaking bahagi ng buhay namin si Tita Lorna.
Hindi niya ako tinanong araw-araw kung babalik pa ba ako kay Paolo.
Hindi niya sinabing sayang ang pamilya namin.
Hindi rin niya ako hinikayat na maghiganti.
Sa halip, tinulungan niya akong magkaroon ng panahon para makatulog, makapagtrabaho at makapag-isip.
Isang araw, habang naglalaba kami, may sinabi siya sa akin na hindi ko nakalimutan.
“Mara, hindi mo kailangang patunayan sa lahat na tama ang desisyon mo.
Ang mahalaga, alam mong hindi mo ito ginawa nang padalos-dalos.”
Tama siya.
Dahil ang totoo, hindi madali ang paglayo ko.
May mga gabing gusto kong tawagan si Paolo.
Hindi dahil nakalimutan ko ang nangyari.
Kundi dahil may mga alaala kaming masaya.
Naalala ko ang unang beses niyang ipinagluto ako ng sinigang.
Sobrang asim noon, halos hindi ko makain.
Ngunit tinikman niya at tumawa nang malakas.
“Bukas, aayusin ko!”
Naalala ko rin ang araw na nawalan ako ng trabaho sa dating kompanya.
Siya ang yumakap sa akin habang umiiyak ako.
“Hindi trabaho ang sukatan ng halaga mo,” sabi niya noon.
May mabubuti siyang ginawa.
May mga sandaling naging mabuting asawa siya.
At iyon ang dahilan kung bakit napakahirap tanggapin na hindi sapat ang mga iyon para burahin ang lahat ng sakit.

Hindi ko lubusang pinutol ang komunikasyon namin ni Paolo.
May anak kami.
Kailangan naming pag-usapan ang kaniyang kalusugan, mga gastusin, at oras ng pagbisita.
Ngunit binago ko ang paraan ng pakikipag-usap.
Kung dati, kaya niya akong tawagan anumang oras upang magreklamo tungkol sa trabaho o kay Bianca, ngayon ay malinaw na ang hangganan.
Ang mga mensaheng tungkol kay Gabriel, sinasagot ko.
Ang mga tanong tungkol sa pagbabalikan, hindi ko muna pinapasok sa usapan.
Noong una, nahirapan si Paolo.
Isang gabi, nagpadala siya ng mahabang mensahe.
Mara, hindi ako makatulog.
Ang lungkot ng bahay.
Naalala ko noong una tayong lumipat dito.
Puwede ba tayong magkape bukas?
Kahit tayong dalawa lang?
Matagal kong tinitigan ang screen.
May bahagi sa akin na gustong pumayag.
Ngunit naalala ko kung ilang beses akong humingi ng simpleng oras mula sa kaniya.
Kung ilang beses niyang sinabi na maaari namang sa susunod na lang.
Kaya sumagot ako nang maayos.
Paolo, naiintindihan kong nalulungkot ka.
Pero hindi pa ako handang magkita para pag-usapan ang relasyon natin.
Maaari nating pag-usapan ang schedule ni Gabriel.
Hindi siya agad sumagot.
Pagkalipas ng halos isang oras, may dumating na mensahe.
Naiintindihan ko.
Pasensiya na.
Hindi ko alam kung tunay na pagbabago iyon.
Pero sa pagkakataong iyon, nirespeto niya ang sinabi ko.
Sa tulong ni Atty.
Sofia, nagsimula kaming mag-usap tungkol sa isang maayos na kasunduan sa suporta at pag-aalaga kay Gabriel.
Hindi naging madali ang unang pagpupulong.
Nasa isang maliit na conference room kami sa opisina ng abogado.
May dala akong folder ng mga resibo.
Si Paolo naman ay may listahan ng kaniyang buwanang kita at gastusin.
Hindi kami nag-usap na parang magkasintahang nagtatampo.
Nag-usap kami bilang dalawang taong may responsibilidad sa isang bata.
“Ang mahalaga,” sabi ni Atty.
Sofia, “ay malinaw kung paano matutugunan ang pangangailangan ni Gabriel.
Ang anumang napagkasunduan ninyo ay kailangang naaayon sa batas at sa kapakanan niya.”
Ipinakita ko ang tinatayang buwanang gastusin sa diaper, vitamins, checkup, damit, at iba pang pangangailangan.
Hindi ko isinama ang mga bagay na hindi naman para sa bata.
Hindi ko gustong parusahan si Paolo sa pamamagitan ng pera.
Gusto ko lang tiyaking hindi kailangang magmakaawa ang anak namin para sa mga pangunahing pangangailangan niya.
Tiningnan ni Paolo ang listahan.
“Ganito pala kalaki ang nagagastos?”
Tumango ako.
“Hindi pa kasama diyan ang oras sa pag-aalaga.”
Napayuko siya.
Noong magkasama pa kami, nagbibigay siya ng pera para sa bahay.
Ngunit bihira niyang itanong kung ano ang kailangan ni Gabriel sa araw-araw.
Hindi niya alam kung gaano kadalas bumili ng diapers.
Hindi niya alam ang iskedyul ng pagpapabakuna.
Hindi niya alam kung ilang beses akong bumabangon sa gabi.
Ngayon, unti-unti niyang nakikita ang mga bagay na dati ay awtomatikong ginagawa para sa kaniya.
“Gusto kong tumulong nang mas maayos,” sabi niya.
Tumango ako.
“Mabuti iyon.”
Napatingin siya sa akin, marahil umaasang may susunod akong malambing na salita.
Ngunit wala.
Dahil hindi gantimpala ang pagiging responsableng ama.
Obligasyon iyon.
Isang Sabado, dumating si Paolo upang dalawin si Gabriel.
Anim na buwan na ang anak namin noon.
Marunong na siyang gumulong at humawak ng maliliit na laruan.
Nang makita niya ang ama, ngumiti siya at naglabas ng masayang tunog.
Biglang lumiwanag ang mukha ni Paolo.
“Uy!
Kilala mo pa si Daddy!”
Binuhat niya ang bata.
“Ang laki mo na!”
Ngumiti ako habang inihahanda ang mga gamit ni Gabriel.
“May extra diaper sa bag.
Nandoon din ang damit niya at lampin.”
Tumango si Paolo.
“Okay.”
“Kapag inaantok na siya, gusto niyang hawak ang maliit na asul na kumot.”
“Alam ko.”
Napatingin ako sa kaniya.
Ngumiti siya nang bahagya.
“Noong huling dalaw ko, napansin ko.”
May kakaibang pakiramdam akong naramdaman.
Hindi tuwa para sa sarili ko.
Kundi ginhawa para sa anak namin.
Dahil sa wakas, nagsisimula nang matutunan ni Paolo ang mga maliliit na detalye tungkol kay Gabriel.
Hindi ko alam kung bakit kinailangan pa naming maghiwalay ng tirahan bago mangyari iyon.
Ngunit nagpapasalamat akong nangyayari.
Pagkatapos ng pagbisita, bumalik si Paolo kasama si Gabriel sa itinakdang oras.
Nakatulog ang bata sa kaniyang mga bisig.
Marahan niyang inilagay ang anak namin sa crib.
Pagkatapos ay tumayo siya sa tabi nito nang ilang minuto.
“Mara,” mahinang sabi niya, “ang hirap pala.”
“Ano?”
“Mag-alaga ng bata nang mag-isa kahit ilang oras lang.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Masaya siya, pero kailangan mong maging alerto palagi.
Kahit gusto mong umupo, may kailangan siyang gawin.”
Tumango ako.
“Ganiyan ang araw-araw ko noon.”
Napayuko siya.
“Alam ko na ngayon.”
Hindi ako sumagot.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Mas naiintindihan ko na kung bakit ka pagod na pagod noon.”
Sa unang pagkakataon, hindi niya sinundan iyon ng dahilan.
Hindi niya sinabing mas pagod siya dahil nagtatrabaho siya.
Hindi niya sinabing masyado akong sensitibo.
Sinabi lang niyang naiintindihan niya.
At kahit hindi iyon sapat para ayusin ang aming kasal, mahalaga pa rin iyon.
Samantala, unti-unting nagbago rin ang relasyon ni Paolo kay Bianca.
Hindi dahil pinagbilinan ko siya.
Hindi dahil ginawa kong kondisyon iyon para makabalik siya sa amin.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, sinimulan niyang tanungin ang sarili kung ano talaga ang ibig sabihin ng pagkakaibigan nila.
Nalaman ko ang mga detalye mula mismo kay Paolo nang mag-usap kami tungkol sa schedule ni Gabriel isang hapon.
“Hindi na kami madalas magkita ni Bianca,” sabi niya.
Hindi ako nagtanong.
Ngunit nagpatuloy siya.
“Noong una, akala niya nagtatampo lang ako.”
Tahimik akong nakinig.
“Sinabi kong kailangan naming magkaroon ng hangganan.
Nagalit siya.”
“Bakit?”
“Sinabi niyang ikaw pa rin ang sinusunod ko kahit hindi na tayo magkasama.”
Napatingin ako sa kaniya.
“At ano ang sinabi mo?”
Huminga siya nang malalim.
“Sinabi kong hindi ito tungkol sa pagsunod sa iyo.
Tungkol ito sa kung paano ako dapat makitungo sa ibang tao.”
Hindi ako umimik.
“Sinabi rin niyang hindi ko raw kailangang baguhin ang sarili ko para sa isang taong umalis.”
Tumigil siya.
“Doon ko naisip na sa loob ng maraming taon, kapag may reklamo ka tungkol sa kaniya, lagi naming pinag-uusapan kung ano ang mali sa iyo.
Hindi namin pinag-usapan kung may mali rin sa ginagawa namin.”
May kirot na dumaan sa dibdib ko.
Dahil matagal ko nang hinihintay na mapansin niya iyon.
“Paolo, may itatanong ako.”
Tumango siya.
“Noong sinabi ni Bianca na may gusto siya sa iyo bago tayo ikasal, bakit hindi mo siya nilayuan kahit pansamantala?”
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay sumagot siya.
“Dahil nasanay akong ako ang kailangan niya.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Mula bata kami, ako ang tinatawag niya kapag may problema.
Kapag may kaaway siya, ako ang nagtatanggol.
Kapag may boyfriend siyang nanakit sa damdamin niya, ako ang nakikinig.”
Huminga siya nang malalim.
“Siguro naging parte ng pagkatao ko ang pakiramdam na may isang taong hindi kayang mag-isa kapag wala ako.”
Doon ko siya naintindihan nang kaunti.
Hindi dahil tama ang ginawa niya.
Kundi dahil sa wakas, may dahilan na siyang hindi nakatago sa simpleng salitang
magkaibigan
.
“Pero ako,” mahina kong sabi, “kailangan din kita noon.”
Tumulo ang luha niya.
“Alam ko.”
“Hindi ako humihingi ng bayani.”
“Oo.”
“Humihingi lang ako ng asawa.”
Yumuko siya.
“Patawad.”
Hindi ko na sinagot.
Dahil may mga salitang mahalagang marinig, ngunit hindi na kayang baguhin ang lahat.
Hindi rin naging madali kay Bianca ang pagkawala ng dating posisyon niya sa buhay ni Paolo.
Sa loob ng maraming taon, nasanay siyang may isang taong laging handang umalis sa kahit anong ginagawa para puntahan siya.
Hindi niya kailangang sabihin nang direkta na mas mahalaga siya.
Sapat nang alam niyang darating si Paolo.
Ngunit nang magsimulang tumanggi ang kaibigan niya sa mga hindi kailangang pagkikita, nagbago ang kanilang samahan.
Isang gabi, habang nasa birthday dinner ang barkada nila, tinanong ni Bianca kung bakit hindi sumama si Paolo.
“Nasa anak ko ako,” sagot niya.
“Ngayon ka pa naging busy sa anak mo?”
Narinig iyon ni Jerome.
“Ano bang masama kung kasama niya ang anak niya?”
Napatingin si Bianca.
“Joke lang naman.”
Ngunit hindi na tumawa si Paolo.
“Bianca, matagal nang hindi nakakatawa ang ganiyang biro.”
Natahimik ang mesa.
Iyon ang unang pagkakataong siya mismo ang tumutol.
Hindi ako naroon.
Hindi ko nakita ang pangyayari.
Ikinuwento iyon sa akin ni Jerome nang nagkataong magkita kami sa isang grocery store makalipas ang ilang linggo.
“Ate Mara,” sabi niya, “may gusto sana akong sabihin.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Kung tungkol sa pagbabalikan namin ni Paolo, ayokong pag-usapan.”
Umiling siya.
“Hindi.
Gusto ko lang humingi ng tawad.”
Nagulat ako.
“Noong araw na pumunta kami sa bahay ninyo,” pagpapatuloy niya, “nakisabay ako sa tawanan.
Akala ko wala lang.
Pero noong nalaman kong naospital ka, naisip ko kung gaano kabastos ang ginawa namin.”
Tahimik akong nakinig.
“Hindi namin dapat ginawa iyon sa loob ng bahay ninyo.
Lalo na sa harap ng anak mo.”
Tumango ako.
“Salamat sa pagsasabi.”
Napayuko siya.
“Hindi ko hinihinging patawarin mo ako.
Gusto ko lang malaman mong mali kami.”
Sa simpleng pag-uusap na iyon, may kakaibang bigat na nawala sa dibdib ko.
Hindi dahil kailangan ko ang pagsang-ayon nila.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, may isang taong naroon mismo sa araw na iyon ang umaming hindi ako basta nag-iinarte.
Habang unti-unting inaayos ni Paolo ang buhay niya, nagsimula rin akong bumalik sa sarili kong mga pangarap.
Bago ako nabuntis, nagtatrabaho ako bilang graphic designer sa isang maliit na marketing agency sa Makati.
Mahilig akong gumawa ng illustrations.
Noong dalaga pa ako, pangarap kong magkaroon ng sariling studio.
Ngunit nang ikasal kami, mas pinili kong magtrabaho mula sa bahay.
Pagkatapos kong manganak, halos tuluyan kong itinigil ang pagtanggap ng proyekto.
Hindi dahil ayaw ko na.
Kundi dahil wala akong sapat na oras.
Isang hapon, habang natutulog si Gabriel, nakita ko ang lumang drawing tablet ko sa ilalim ng kama.
May alikabok na ang kahon.
Binuksan ko ito.
Nandoon pa rin ang mga lumang sketch.
Mga poster.
Mga logo.
Mga character illustrations na ginawa ko para sa mga dating kliyente.
Napangiti ako.
Naalala ko ang babaeng dati akong naging.
Hindi pa ako asawa noon.
Hindi pa ako ina.
Ngunit mayroon na akong sariling pangalan, pangarap at kakayahan.
Kinabukasan, nagpadala ako ng mensahe sa isang dating kliyente.
Tinanong ko kung may kailangan silang freelance designer.
Makalipas ang dalawang araw, may dumating na sagot.
May maliit silang proyekto para sa isang bagong café sa Quezon City.
Tinanggap ko.
Hindi malaki ang bayad.
Ngunit noong unang beses na pumasok ang perang kinita ko mula sa sarili kong disenyo, halos maiyak ako.
Hindi dahil wala akong perang hawak noon.
Kundi dahil may bahagi ng sarili kong muling nabuhay.
Dumating si Rafael nang gabing iyon na may dalang paborito kong pancit.
“Anong selebrasyon?” tanong ko.
Ngumiti siya.
“Narinig kong may first client ka ulit.”
Napatawa ako.
“Kuya, maliit na project lang.”
“Edi maliit na selebrasyon.”
Ipinakita ko sa kaniya ang draft ng logo.
Matagal niya itong tiningnan.
“Maganda.”
“Talaga?”
“Oo.
Pero mas maganda iyong nakikita kitang masaya ulit.”
Napatingin ako sa kaniya.
At doon ko naalala ang pangungusap na sinabi niya noong nasa ospital ako.
Hindi mo kailangang gawin nang mag-isa.
Totoo.
Hindi ko kailangang maging matapang sa bawat segundo.
May mga araw na kailangan ko ng tulong.
May mga gabing umiiyak pa rin ako.
May mga umagang kinakabahan ako sa hinaharap.
Ngunit hindi na ako nag-iisa sa lahat ng iyon.
Pagkaraan ng halos walong buwan mula nang umalis ako sa bahay namin, nagkaroon kami ni Paolo ng isang mahalagang pag-uusap.
Hindi iyon biglaan.
Ilang linggo na siyang humihiling ng pagkakataong makausap ako tungkol sa aming pagsasama.
Sa huli, pumayag ako.
Nagkita kami sa isang tahimik na café sa Quezon City.
Walang kasamang barkada.
Walang Bianca.
Walang sinumang magsasalita para sa amin.
Dalawa lang kaming dating magkasintahang minsang nangarap ng iisang buhay.
Dumating si Paolo nang mas maaga.
Nang makita niya ako, tumayo siya.
“Mara.”
“Hello.”
Umupo ako sa tapat niya.
May dalawang baso ng tubig sa mesa.
Hindi siya agad nagsalita.
Pagkatapos ay marahan niyang sinabi:
“Salamat sa pagpunta.”
Tumango ako.
“Gusto kong marinig ang sasabihin mo.”
Huminga siya nang malalim.
“Una, gusto kong malaman mong hindi ko hinihinging kalimutan mo ang nangyari.”
Tahimik akong nakinig.
“Alam kong matagal kong ipinadama na wala kang karapatang masaktan.
Naging kampante ako na kahit ano ang gawin ko, mananatili ka.”
Napayuko siya.
“Ang masakit tanggapin, hindi ko nakita kung gaano ka na kalungkot.”
May kirot na dumaan sa dibdib ko.
“Hindi mo nakita dahil hindi ka tumingin, Paolo.”
Tumango siya.
“Tama ka.”
Nagpatuloy siya.
“Nagsimula na akong magpa-counseling.
Akala ko noong una, gagawin ko iyon para bumalik ka.
Pero habang tumatagal, naiintindihan kong kailangan ko talaga.”
Tiningnan ko siya.
“Anong natutunan mo?”
Bahagya siyang ngumiti nang malungkot.
“Na hindi pala sapat ang sabihing mahal mo ang isang tao kung hindi mo siya kayang pakinggan.”
Hindi ako sumagot.
“Na puwedeng wala kang pisikal na relasyon sa iba, pero puwede mo pa ring sirain ang tiwala ng asawa mo kapag mas pinipili mong itago ang katotohanan at balewalain ang damdamin niya.”
Napahawak ako sa baso.
“Alam mo bang matagal ko nang gustong marinig iyan?”
Tumango siya.
“Alam ko na ngayon.”
May ilang minutong katahimikan.
Pagkatapos ay tinanong niya ako.
“Mara, may pagkakataon pa ba para sa atin?”
Tumingin ako sa labas ng bintana.
May magkasintahang naglalakad sa bangketa.
Magkahawak ang kanilang kamay.
Naalala ko ang unang date namin ni Paolo.
Bumuhos ang ulan noon habang naglalakad kami sa may university.
Wala kaming payong.
Tumakbo kami papunta sa isang maliit na tindahan.
Basang-basa ang damit namin, ngunit tawa kami nang tawa.
Sinabi niya sa akin noon:
“Kapag magkasama tayo, kahit umulan, magiging masaya.”
Napangiti ako sa alaala.
Pagkatapos ay napatingin ako sa lalaking nasa harap ko.
Mas matanda na siya.
Mas tahimik.
At marahil, mas mulat na sa mga pagkakamali niya.
May bahagi pa rin sa akin na nagmamahal sa kaniya.
Hindi ko iyon itinanggi.
Ngunit may isang bagay akong natutunan.
Hindi lahat ng pagmamahal ay kailangang ipagpatuloy bilang pagsasama.
“Paolo,” mahina kong sabi, “matagal kong hinintay na maging ganito ang usapan natin.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Dati, kung narinig ko ang lahat ng sinabi mo ngayon, baka niyakap na kita at umuwi na tayo.”
Namuo ang luha sa kaniyang mga mata.
“Pero?”
Huminga ako nang malalim.
“Pero may nangyari sa akin noong gabing naospital ako.”
Napatingin siya.
“Hindi ko ibig sabihin ang mastitis.
Ang ibig kong sabihin, noong nawalan ako ng malay sa tabi ng anak natin, may nabasag na tiwala sa loob ko.”
Tahimik siyang nakinig.
“Bago ang gabing iyon, kapag may problema ako, ikaw pa rin ang una kong naiisip na tawagan.”
Napapikit ako.
“Kahit ilang beses mo akong nabigo, umaasa pa rin akong darating ka.”
Tumulo ang luha ko.
“Pero nang gabing iyon, hindi ka dumating.”
Napayuko siya.
“At nang magising ako sa ospital, naintindihan kong kailangan kong matutong mabuhay kahit hindi ka dumating.”
Hindi na niya napigilang umiyak.
“Mara, patawad.”
Tumango ako.
“Pinapatawad na kita, Paolo.”
Biglang umangat ang mukha niya.
Ngunit bago pa siya makapagsalita, nagpatuloy ako.
“Pero hindi ibig sabihin niyon na babalik ako.”
Napatigil siya.
Hindi ko alam kung gaano katagal kaming tahimik.
Sa huli, tinanong niya ako.
“Wala na talaga?”
Napatingin ako sa kaniya.
“Hindi ko gustong bigyan ka ng pag-asang hindi ko kayang panindigan.”
Marahan siyang tumango.
“Maiintindihan ko.”
“Gusto kong maging maayos tayong mga magulang ni Gabriel.
Gusto kong magkaroon siya ng ama na maaasahan niya.”
“Gagawin ko.”
“Pero hindi ko na gustong ipagpatuloy ang pagiging mag-asawa natin.”
Tumulo ang luha niya.
Hindi ko pinunasan.
Hindi dahil wala na akong pakialam.
Kundi dahil alam kong hindi ko na responsibilidad na ayusin ang bawat sakit na nararamdaman niya.
May mga lungkot na kailangan niyang harapin nang mag-isa.
Tulad ng mga lungkot na matagal kong hinarap nang wala siya.
Pagkatapos ng pag-uusap na iyon, nagpasiya kaming ipagpatuloy ang pormal na pag-aayos ng aming sitwasyon sa tulong ng mga abogado.
Hindi namin ipinanggap na sapat ang isang pirma para agad matapos ang isang kasal sa Pilipinas.
Sa payo ni Atty.
Sofia, sinuri namin ang mga angkop na legal na hakbang, kabilang ang legal separation at ang mga usapin tungkol sa ari-arian, suporta at pag-aalaga sa bata.
Naiintindihan kong hindi katumbas ng legal na diborsiyo ang legal separation.
Hindi rin nito awtomatikong pinapawalang-bisa ang aming kasal.
Ngunit malinaw ang aming desisyon na hindi na muna magsama bilang mag-asawa habang inaayos namin ang mga kaukulang proseso.
Nagkasundo kami sa maayos na iskedyul ng pagbisita ni Paolo kay Gabriel, sa tulong pinansyal para sa bata, at sa paraan ng pag-uusap tungkol sa mahahalagang desisyong may kinalaman sa kaniya.
Hindi kami nagkaroon ng perpektong samahan pagkatapos noon.
May pagkakataong hindi kami nagkasundo tungkol sa oras ng pagbisita.
May pagkakataong nahirapan siyang tanggapin na hindi na puwedeng basta pumasok sa bahay ko.
May mga araw ding napapagod ako sa pagsasaayos ng lahat.
Ngunit sa bawat hindi pagkakaunawaan, natutunan naming ibalik ang usapan sa tunay na mahalaga.
Si Gabriel.
Hindi ang pride namin.
Hindi ang opinyon ng barkada.
Hindi ang mga taong gustong makialam.
Kundi ang batang walang kasalanan sa mga pagkakamaling ginawa naming matatanda.
Isang araw, tumawag sa akin si Mama Elena.
“Mara, puwede ba kitang dalawin?”
Siyempre, pumayag ako.
Kahit nagkaroon kami ni Paolo ng problema, hindi kailanman naging masama ang pakikitungo sa akin ng biyenan ko.
Dumating siya na may dalang prutas at bagong damit para kay Gabriel.
Pagkatapos niyang makipaglaro sa apo, umupo kami sa kusina.
“Mara,” sabi niya, “may gusto sana akong sabihin.”
Tumango ako.
“Anong iyon, Ma?”
Huminga siya nang malalim.
“Alam kong marami kang pinagdaanan dahil sa anak ko.”
Hindi ako nagsalita.
“Hindi ko siya ipagtatanggol sa mga pagkakamali niya.
Alam kong nasaktan ka.”
Namuo ang luha sa mga mata ko.
“Mahal ko po si Paolo noon, Ma.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Alam ko, anak.”
“Sinubukan ko naman po.”
“Alam ko rin.”
Napayuko ako.
“Minsan iniisip ko kung may kulang ba sa akin.
Kung naging mas maganda ba ako, mas masayahin, o mas madaling pakisamahan, baka hindi niya hinayaang mangyari iyon.”
Mahigpit niyang pinisil ang kamay ko.
“Mara, huwag mong sukatin ang halaga mo sa kakayahan ng anak kong pahalagahan ka.”
Doon ako napaiyak.
Sa loob ng maraming taon, inisip kong kailangan kong maging mas maunawain.
Mas tahimik.
Mas hindi selosa.
Mas matiyaga.
Ngunit habang ginagawa ko ang lahat ng iyon, unti-unti kong nakakalimutan na may hangganan din ako.
“Ma,” bulong ko, “pasensiya na po kung hindi ko na kayang bumalik.”
Umiling siya.
“Huwag kang humingi ng tawad dahil pinili mong maging ligtas at payapa.”
Napayakap ako sa kaniya.
At sa unang pagkakataon, hindi ko naramdaman na kailangan kong ipaglaban ang sarili ko sa harap ng pamilya ng asawa ko.
Makalipas ang mahigit isang taon mula nang mangyari ang insidente sa aming bahay, ipinagdiwang namin ang unang kaarawan ni Gabriel.
Hindi engrande ang handaan.
May maliit na cake na may dekorasyong asul na bituin.
May mga lobo sa sala.
May pancit, spaghetti at ilang ulam na inihanda ni Tita Lorna.
Naroon si Rafael, na nagbakasyon mula sa Singapore.
Naroon si Mama Elena.
At naroon din si Paolo.
Maayos ang naging pagdiriwang.
Nang dumating siya, may dala siyang maliit na laruang tren.
Agad niyang binuhat si Gabriel.
“Happy birthday, anak!”
Tumawa ang bata.
Napangiti ako.
Sa buong handaan, nakita kong maingat si Paolo sa pakikitungo sa akin.
Hindi siya nagkunwaring magkasama pa kami.
Hindi niya rin pinilit na magkaroon kami ng family picture na parang walang nangyari.
Nang oras na ng pagkuha ng larawan, tinanong niya ako.
“Mara, okay lang bang magpapicture tayong tatlo?
Para may remembrance si Gabriel.”
Tumingin ako sa kaniya.
Pagkatapos ay tumango.
“Okay lang.”
Lumapit ako sa kanila.
Hinawakan ni Paolo si Gabriel habang nakatayo ako sa kabilang tabi.
Ngumiti kaming tatlo sa camera.
Isang simpleng larawan.
Hindi na larawan ng isang perpektong pamilya.
Kundi larawan ng dalawang magulang na nagsisikap maging maayos para sa kanilang anak.
Pagkatapos ng handaan, tinulungan ni Paolo si Rafael sa pagliligpit.
Habang naghuhugas ako ng mga plato, lumapit siya.
“Mara.”
Napalingon ako.
“Salamat sa pagpayag mong makasama ako ngayon.”
“Birthday rin ng anak mo.”
Tumango siya.
“Alam ko.
Pero salamat pa rin.”
May bahagyang katahimikan.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Masaya akong makita kang maayos.”
Napangiti ako.
“Salamat.”
Tumingin siya sa paligid.
Nakita niya ang mga bagong drawing na nakasabit sa dingding.
May maliit na mesa sa sulok na ginagamit ko para sa aking graphic design projects.
May mga sample logo at illustrations sa corkboard.
“Balita ko, may sarili ka nang studio?”
“Online pa lang muna,” sagot ko.
“Pero lumalaki na ang clients ko.”
Ngumiti siya.
“Proud ako sa iyo.”
Hindi ko alam kung bakit, ngunit sa pagkakataong iyon, hindi na masakit marinig ang papuri niya.
Hindi rin nito binago ang desisyon ko.
Tinanggap ko lang iyon bilang isang mabuting bagay na sinabi ng isang taong naging mahalaga sa buhay ko.
“Salamat, Paolo.”
Bago siya umalis, yumuko siya upang halikan si Gabriel sa noo.
“See you next weekend, anak.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Mag-iingat kayo.”
“Ikaw rin.”
At nang lumabas siya ng gate, hindi na ako umiyak.
Kinagabihan, matapos makatulog si Gabriel, naglinis ako ng mga natirang gamit sa sala.
May ilang lobo pang nakasabit.
May maliliit na regalo sa gilid ng mesa.
Habang inaayos ko ang isang drawer, nakita ko ang asul na notebook.
Matagal ko na pala itong hindi nabubuksan.
Kinuha ko iyon.
Umupo ako sa sofa at isa-isang binalikan ang mga pahina.
Ang unang date namin.
Ang kasal.
Ang unang Pasko.
Ang masasayang bakasyon.
Pagkatapos, ang unti-unting pagbabago.
Ang mga gabing naghintay ako.
Ang mga ipinagpalibang pangako.
Ang mga salitang nagpaiyak sa akin.
Ang mga araw na pinili kong tumahimik.
Hanggang sa huling pahina.
Ika-100 pagkakataon.
Matagal kong tinitigan ang nakasulat.
Naalala ko ang araw na nagpalit ako ng diaper ni Gabriel habang nagtatawanan ang lahat.
Naalala ko ang nakangising mukha ni Bianca.
Ang pagkairita ni Paolo.
Ang sakit sa dibdib ko.
Ang teleponong nahulog mula sa kamay ko.
At ang boses ni Rafael na paulit-ulit na tinatawag ang pangalan ko.
Napahawak ako sa pabalat ng notebook.
Dati, akala ko iyon ang talaan ng isang daang pagkakataong hindi ako pinili ng asawa ko.
Ngayon, iba na ang tingin ko.
Iyon pala ang isang daang pagkakataong sinubukan kong iligtas ang aming pagsasama.
Hindi ako basta umalis.
Hindi ako nagdesisyon dahil lang sa isang biro.
Hindi ako sumuko sa unang problema.
Nagtiis ako.
Nagpaliwanag.
Nagbigay ng pagkakataon.
Nagmahal.
Ngunit dumating ang araw na kailangan kong tanggapin na hindi ko kayang iligtas ang isang relasyong ako lang ang patuloy na lumalaban.
Binuksan ko ang pinakahuling blangkong pahina.
Kumuha ako ng bolpen.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, hindi ako nagsulat tungkol sa isang bagay na nakasakit sa akin.
Isinulat ko:
Ngayong araw, isang taong gulang na si Gabriel.
Masaya siya.
Malusog siya.
May mga taong nagmamahal sa kaniya.
At ang kaniyang ina ay hindi na natatakot sa bukas.
Napangiti ako.
Pagkatapos ay isinara ko ang notebook.
Hindi ko ito itinapon.
Hindi ko rin sinunog.
Dahil ayokong kalimutan ang nakaraan.
Gusto ko lang na hindi na iyon ang magdikta ng buong buhay ko.
Lumipas pa ang ilang buwan.
Naging mas abala ako sa trabaho.
Unti-unting lumaki ang aking maliit na design studio.
Nakakuha ako ng dalawang regular na kliyente at isang part-time assistant na tumutulong sa administrative tasks.
Hindi ako biglang yumaman.
Hindi rin nawala ang lahat ng problema.
May mga buwan pa ring mahirap mag-budget.
May mga gabing puyat ako dahil nilalagnat si Gabriel.
May mga araw na kailangan kong ipagpaliban ang trabaho upang dalhin siya sa doktor.
Ngunit iba ang pagod ko ngayon.
Hindi ito pagod na galing sa kakaisip kung bakit hindi ako sapat.
Ito ang pagod na may kasamang direksiyon.
May mga bagay akong ginagawa para sa kinabukasan namin.
At bawat maliit na tagumpay ay nagpapaalala sa akin na may buhay pala sa labas ng isang relasyong matagal ko nang kinatatakutang mawala.
Minsan, habang naglalakad kami ni Gabriel sa isang park, nakita ko ang isang mag-asawang nagtatalo sa malayo.
Hindi ko narinig ang pinag-uusapan nila.
Ngunit napansin kong umiiyak ang babae habang paulit-ulit na nagpapaliwanag.
Bigla kong naalala ang dati kong sarili.
Ang babaeng laging may hawak na telepono.
Laging naghihintay.
Laging nag-iisip ng tamang salita upang hindi magalit ang asawa niya.
Mahigpit kong hinawakan ang stroller ni Gabriel.
Hindi ko alam ang kuwento ng mag-asawang iyon.
Hindi ko alam kung sino ang tama o mali.
Ngunit may isang bagay akong gustong sabihin sa dating ako.
Hindi mo kailangang ubusin ang sarili mo para lang mapanatiling buo ang isang relasyon.
Isang Linggo ng umaga, dumating si Paolo para sa nakatakdang pagbisita niya.
Mahigit isang taong gulang na si Gabriel noon at nagsisimula nang maglakad nang may alalay.
Nang makita niya ang ama, agad siyang humawak sa gilid ng sofa at tumayo.
“Da… da!”
Napahinto si Paolo.
Tumingin siya sa akin.
“Narinig mo iyon?”
Ngumiti ako.
“Oo.”
Lumuhod siya sa harap ng bata.
“Anak, ulitin mo nga?”
Tumawa si Gabriel.
“Da-da!”
Biglang napaluha si Paolo.
Binuhat niya ang bata at niyakap nang mahigpit.
“Daddy’s here.”
Tahimik ko silang pinanood.
Dati, sa tuwing nakikita kong masaya si Paolo, may bahagi sa akin na nagtatanong kung bakit hindi niya magawang maging masaya nang ganoon kapag kasama ako.
Ngayon, hindi ko na kailangang itanong iyon.
May kanya-kanya na kaming buhay.
May kanya-kanya kaming pagkakamali at natutunan.
At sa gitna ng lahat, may isang batang dapat naming mahalin nang hindi ginagawang larangan ng aming mga sugat.
Bago umalis, tumingin si Paolo sa akin.
“Mara, salamat.”
Napangiti ako.
“Para saan?”
“Dahil hindi mo hinayaang maging dahilan ang pagkakamali ko para mawalan ako ng pagkakataong maging ama.”
Tumango ako.
“Hindi kita pinatawad para maging madali ang buhay mo, Paolo.”
Tahimik siyang nakinig.
“Pinatawad kita dahil ayoko nang dalhin ang galit araw-araw.
Pero ang pagiging ama mo, responsibilidad mo pa rin iyon.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
Pagkatapos ay ngumiti siya nang bahagya.
“At habang buhay kong gagawin.”
Nang umalis siya kasama si Gabriel para sa kanilang nakatakdang oras, bumalik ako sa loob ng bahay.
Tahimik ang sala.
May sikat ng araw na pumapasok sa bintana.
Sa mesa, may bagong project brief mula sa isang kliyente.
Sa kusina, may mainit na kape.
At sa dingding, may larawan naming tatlo noong unang kaarawan ni Gabriel.
Hindi ko iyon inalis.
Dahil hindi ko kailangang burahin si Paolo mula sa buhay ng anak namin upang makapagsimula ng bagong kabanata.
Lumapit ako sa bintana.
Sa labas, nakita kong maingat na ikinakabit ni Paolo ang anak namin sa car seat bago siya sumakay.
Tumingala siya at kumaway.
Kumaway rin ako.
Wala nang pangakong babalik.
Wala nang pag-asang kailangang piliting buhayin.
Wala nang lihim na kailangan kong habulin.
May respeto na lamang.
At isang tahimik na pag-unawang hindi lahat ng pamilyang nagbago ang anyo ay nawalan na ng pagmamahal.
Minsan, ang pinakamabuting magagawa ng dalawang taong hindi na kayang magsama ay matutong maging mabuting magulang kahit magkahiwalay.
Bumalik ako sa mesa at binuksan ang laptop.
Sa tabi nito, may maliit na larawan ni Gabriel na nakangiti.
Tiningnan ko iyon at napangiti rin.
Noong gabing nawalan ako ng malay, akala ko iyon na ang katapusan ng lahat.
Hindi ko alam na iyon pala ang simula ng buhay na matagal kong ipinagkait sa sarili ko.
Hindi naging madali ang paglalakbay.
Hindi ko nakuha ang pamilyang eksaktong pinangarap ko noong ikasal ako.
Ngunit natagpuan ko ang isang bagay na halos nakalimutan ko nang mayroon ako.
Ang sarili kong tinig.
Ang kakayahan kong pumili.
At ang karapatang mabuhay nang may kapayapaan.
Sa huling pagkakataon, naalala ko ang asul na notebook na may isang daang tala.
Dati, bawat pahina nito ay nagsasabing hindi ako pinili.
Ngayon, kapag naiisip ko iyon, isang bagay na lamang ang naaalala ko.
Sa ika-isang daang pagkakataon,
sa wakas, pinili ko ang sarili ko.
Kung kayo ang nasa kalagayan ni Mara, maibabalik pa ba ninyo ang tiwala sa asawang paulit-ulit kayong binale-wala, o pipiliin din ninyong magpatawad nang hindi na bumabalik?
WAKAS
