BAHAGI 2_ANG PRESYO NG ISANG PIRMANG HINDI KO INASAHAN
Hindi ako umuwi sa bahay na pinagsaluhan namin ni Adrian.
Sa halip, dumiretso ako sa opisina ng aming kompanya sa Makati, kahit halos alas-diyes na ng gabi.
Sa loob ng elevator, nakatitig ako sa sarili kong repleksiyon.
Maayos pa rin ang buhok ko.
Nakasabit pa rin sa aking balikat ang mamahaling bag na pinili ni Adrian bilang regalo noong huling kaarawan ko.
Ang suot kong cream-colored na damit ay walang kahit isang gusot.
Sa paningin ng sinumang makakasalubong ko, mukha pa rin akong isang babaeng handang ikasal kinabukasan.
Ngunit sa loob ko, unti-unting naglalaho ang babaeng buong pagtitiwalang nagplano ng buhay kasama ang isang lalaki.
Pagbukas ng elevator, nakita ko si Teresa na naghihintay.
May hawak siyang laptop at dalawang makakapal na folder.
“Ma’am, nakuha ko na po ang initial records mula sa hotel.”
“Salamat, Tess.”
Huminto siya sandali bago nagsalita.
“May gusto lang po akong itanong.”
Tumango ako.
“Sigurado po ba kayong gusto ninyong malaman ang lahat ngayong gabi?”
Napatitig ako sa kaniya.
Sampung taon nang nagtatrabaho si Teresa sa pamilya namin.
Nakita niya akong magsimula bilang isang junior manager na nangangapa sa bawat desisyon.
Nandoon din siya noong pumanaw si Papa, nang halos isang buwan akong hindi makapasok sa opisina.
Alam niyang hindi ako madaling matakot sa problema.
Kaya nang marinig ko ang pag-aalala sa kaniyang boses, mas lalo akong kinabahan.
“Kung may nangyari sa mga alak, kailangan kong malaman.”
“Hindi lang po tungkol sa alak ang nakita namin.”
Dinala niya ako sa conference room.
Sa malaking monitor, ipinakita niya ang mga dokumentong ipinadala ng security supervisor ng hotel.
May delivery receipts.
May gate passes.
May listahan ng mga kahong inilabas mula sa storage room.
At may pangalan ng kompanyang tumanggap sa mga ito.
P&D Events and Trading.
Hindi pamilyar sa akin ang pangalan.
“Kanino ito?”
Napabuntong-hininga si Teresa.
“Nakarehistro po sa kapatid ni Paolo Reyes.”
Naramdaman kong nanikip ang dibdib ko.
Si Paolo ang lalaking tumawa kanina habang pinapahiya ako ni Celine.
Si Paolo rin ang matalik na kaibigan ni Adrian mula pa noong kolehiyo.
At siya ang nagpakilalang tutulong sa pag-aayos ng reception.
“Bakit nila kinuha ang mga alak?”
“Hindi pa po natin alam nang buo.
Pero may quotation na ipinadala ang kompanyang iyon sa isang private buyer.”
Lumabas sa monitor ang bagong dokumento.
Ang kabuuang halaga ay halos tatlong milyong piso.
Hindi ako agad nagsalita.
Hindi naman lahat ng alak na inihanda ko ay ganoon kamahal.
Ngunit may anim na boteng kabilang sa limitadong koleksiyong iniwan ni Papa.
Mayroon ding ilang imported wine na mahirap nang hanapin sa merkado.
Sapat ang halaga upang maging interesado ang sinumang gustong kumita nang mabilis.
“May ebidensiya ba na naibenta na?”
“Wala pa po.
Ang alam lang natin, may nagpalabas sa mga kahon mula sa hotel.”
“Nasaan na ngayon?”
“May warehouse sa Parañaque na nakalista bilang destination.
Pinapa-verify pa po natin.”
Tumingin ako sa authorization form.
Malinaw ang pirma ni Adrian.
Hindi basta katulad ng pirma niya.
Pirma niya talaga.

Limang taon kong nakita ang pangalang iyon sa mga greeting card, resibo, dokumento, at maliliit na sulat na iniiwan niya sa refrigerator tuwing umaga.
Kaya kahit ilang beses kong titigan, hindi ko mapaniwala ang sarili kong baka ibang tao ang pumirma.
“May access ba siya sa inventory?”
Tumango si Teresa.
“Bilang isa sa mga wedding coordinators na inatasan ninyo, puwede siyang mag-request ng changes.
Pero hindi ibig sabihing may karapatan siyang ilipat ang personal collection ninyo.”
Napapikit ako.
Tatlong linggo bago ang kasal, sinabi ni Adrian na gusto niyang magkaroon ng malaking bahagi sa paghahanda.
Dati, halos wala siyang pakialam sa mga bulaklak, pagkain, o seating arrangements.
Kaya natuwa ako noong nag-alok siyang siya na ang bahala sa drinks at entertainment.
Akala ko, sa wakas, gusto na rin niyang makibahagi sa isang bagay na mahalaga sa amin pareho.
Ngayon, hindi ko na alam kung ano ang paniniwalaan.
“May iba pa ba?”
Nag-atubili si Teresa.
“May dalawang purchase order po na kailangan ninyong makita.”
Binuksan niya ang panibagong folder.
Ang unang dokumento ay tungkol sa pagbili ng furniture para sa isang resort project sa Batangas.
Ang pangalawa ay advance payment para sa renovation materials.
Parehong may rekomendasyon ni Adrian.
Parehong supplier ang P&D Events and Trading.
At pareho ring lampas sa presyong karaniwang binabayaran ng aming kompanya.
“Mula kailan ito?”
“Anim na buwan na po.”
“Bakit ngayon lang lumitaw?”
“Dahil po bahagi sila ng mga transaction na hindi pa final ang reconciliation.
At dahil may ilang purchase order na pinagsama-sama sa ilalim ng mga halagang hindi na kailangang dumaan agad sa full board approval.”
Tumingin ako sa kaniya.
“May nag-approve?”
“May approval mula sa procurement department.
Pero kailangan pa nating suriin kung tama ang prosesong sinunod nila.”
Tahimik akong naupo.
Hindi ko gustong magdesisyon nang galit.
Bilang presidente ng Villanueva Hospitality Group, natutuhan kong ang pagkakaroon ng hinala ay iba sa pagkakaroon ng katibayan.
Maaari kong kanselahin ang kasal batay sa ginawa ni Adrian sa akin.
Ngunit hindi ko maaaring basta akusahan ang isang tao ng pagnanakaw nang hindi sinusuri ang buong pangyayari.
“Mag-request tayo ng independent review,” sabi ko.
Tumango si Teresa.
“May nakausap na po akong external counsel para sa preservation ng records.”
“Siguraduhing walang buburahin.
At huwag munang magpapadala ng anumang akusasyon.”
“Understood po.”
Huminga ako nang malalim.
“Isa pa, Tess.”
“Opo?”
“Ipaalam sa mga wedding suppliers na pansamantalang nakahold ang lahat ng paghahanda.
Personal kong kakausapin ang bawat isa bukas ng umaga.”
Napatingin siya sa engagement ring na hawak ko.
“Ma’am…”
“Hindi pa ako nagdedesisyon kung ano ang sasabihin sa lahat.
Pero isang bagay ang malinaw.”
Itinago ko ang singsing sa maliit na bulsa ng bag ko.
“Hindi ako maglalakad sa altar habang may ganitong mga tanong.”
Halos hatinggabi na nang tumawag ang nanay ko.
Nasa Cebu siya noon upang bisitahin ang kapatid niyang may sakit.
Dapat ay kinabukasan pa ng umaga ang balik niya sa Maynila.
“Mara, anak, tumawag si Adrian.”
Napatayo ako.
“Ano’ng sinabi niya?”
“May kaunting hindi pagkakaunawaan daw kayo sa paghahanda.
Umiiyak daw ang sekretarya niya.”
Napatawa ako nang mapait.
“Si Celine ang umiiyak?”
“Gusto raw niyang ayusin ninyo bago ang kasal.”
Napatingin ako sa mga dokumentong nakakalat sa mesa.
“Ma, may tinanggal silang mga alak na iniwan ni Papa.”
Tumahimik ang kabilang linya.
“Aling mga alak?”
“Ang koleksiyon niya.”
“Mara…”
“Kasama iyong anim na bote na itinabi niya para sa kasal ko.”
Matagal bago nakapagsalita si Mama.
“Alam ba ni Adrian kung gaano iyon kahalaga sa tatay mo?”
“Alam niya.”
“Sigurado ka?”
“Siya ang kasama ko noong binuksan namin ang lumang cabinet ni Papa.
Siya ang nag-abot sa akin ng mga bote.”
May mahinang paghikbi sa kabilang linya.
Bigla kong naalala ang araw na iyon.
Tatlong buwan matapos mamatay si Papa, naglakas-loob akong buksan ang silid na matagal niyang ginamit bilang personal na opisina.
Nandoon ang kaniyang mga libro, lumang fountain pen, at isang maliit na cabinet na may mga bote ng alak.
Sa ibabaw niyon ay may sulat.
Para sa araw na makita kong masaya na muli ang anak ko.
Hindi na naabutan ni Papa ang kasal ko.
Pero naniniwala akong sa pamamagitan ng mga bagay na iniwan niya, makakasama ko pa rin siya kahit sandali.
“Anak,” mahinang sabi ni Mama, “ang kasal ay hindi lamang tungkol sa dalawang taong nagmamahalan.”
“Alam ko.”
“Tungkol din iyon sa paggalang.
Kung sa isang bagay na mahalaga sa iyo ay hindi ka niya kayang pakinggan, kailangan mong itanong kung paano kayo haharap sa mas malalaking problema.”
“Ma, baka hindi na matuloy.”
“Mas mabuting makansela ang isang araw kaysa pagsisihan mo ang buong buhay mo.”
Napapikit ako.
“Hindi ka magagalit?”
“Bakit ako magagalit sa anak kong pinipiling protektahan ang sarili niya?”
Doon lamang ako napaiyak.
Hindi malakas.
Walang paghikbi na halos hindi makahinga.
Tumulo lang ang mga luha habang hawak ko ang telepono.
Sa loob ng limang taon, maraming pagkakataong pinilit kong unawain si Adrian.
Noong una siyang mawalan ng trabaho, ako ang nagpakilala sa kaniya sa mga taong maaaring makatulong sa kaniyang karera.
Nang magkaroon siya ng pagkakataong sumali sa kompanya namin, tiniyak kong dumaan siya sa parehong proseso ng ibang aplikante.
Magaling siya noon.
Masipag.
May ambisyon.
At higit sa lahat, marunong siyang makinig.
Dahil doon, nagtagumpay siyang maging operations director sa isa sa aming mga dibisyon.
Hindi ko siya binigyan ng posisyon dahil nobyo ko siya.
Pero hindi ko rin maikakailang nagtiwala ako sa kaniyang kakayahan nang higit sa dapat.
Ngayon, hindi ko alam kung kailan nagsimulang maging mas mahalaga sa kaniya ang kaniyang pagmamataas kaysa sa relasyon namin.
Kinabukasan, alas-siyete pa lamang ng umaga, may tatlumpu’t dalawang missed calls na ako mula kay Adrian.
May labing-isang mensahe rin mula kay Celine.
Ang una ay simpleng paghingi ng tawad.
Ma’am Mara, sorry po kung hindi ninyo nagustuhan ang surprise.
Ang pangalawa ay mas mahaba.
Hindi ko po alam na sobrang importante pala ng mga bote.
Akala ko normal lang na alak iyon.
Ang pangatlo ay naglalaman ng litrato.
Si Celine, nakaupo sa loob ng kotse ni Adrian, habang may hawak na paper bag mula sa isang mamahaling café.
May caption.
Buti na lang may taong marunong magpatahan sa akin.
Hindi ko sinagot ang alinman sa mga iyon.
Sa halip, nagpadala ako ng opisyal na mensahe kay Adrian.
Pansamantalang nakahold ang kasal.
Kailangan nating mag-usap nang pribado tungkol sa mga alak at sa dokumentong pinirmahan mo.
Hindi nagtagal, tumawag siya.
Sinagot ko.
“Ano’ng ibig sabihin ng nakahold?” galit niyang bungad.
“Eksakto ang ibig sabihin niyon.”
“Bukas na ang kasal natin!”
“Ngayon ang araw bago ang kasal, Adrian.
At wala akong intensiyong magkunwaring maayos ang lahat.”
“Dahil lang sa gatas?”
“Dahil sa ginawa ninyo at sa paraan ng pagtrato mo sa akin.”
“Hindi ba puwedeng pag-usapan natin pagkatapos ng kasal?”
“Hindi.”
Tumahimik siya sandali.
Pagkatapos, lumambot ang boses niya.
“Mara, mahal kita.”
Napapikit ako.
Ilang beses kong hinintay ang mga salitang iyon kagabi.
Ngayon, parang wala na silang bigat.
“Kung mahal mo ako, bakit mo pinayagang alisin ang mga bote ni Papa?”
“Hindi ko naman alam na ganoon kaimportante.”
“Alam mo.”
“Fine.
Nagkamali ako.
Happy?”
“Nasaan ang mga alak?”
“Hindi ko alam.”
“Adrian.”
“Ano?”
“May pinirmahan kang authorization para ilabas ang mga iyon.”
Walang sumagot.
Narinig ko lamang ang mahinang ingay ng sasakyan sa kabilang linya.
“Paano mo nalaman iyon?”
Parang may kumurot sa puso ko.
Hindi niya tinanong kung anong authorization.
Hindi niya sinabing walang ganoong dokumento.
Ang una niyang tanong ay kung paano ko nalaman.
“Nasaan ang mga bote?” muli kong tanong.
“Makinig ka muna.
Hindi naman dapat naging problema ito.”
“Bakit?”
“May plano kaming palitan ang mga iyon.”
“Kanino?”
“Sa supplier.”
“Kay Paolo?”
Muling tumahimik ang linya.
“Mara, huwag mong idamay ang mga kaibigan ko.”
“Kung ganoon, sabihin mo ang totoo.”
“Babalik din ang mga bote bago ang reception.
Wala sanang nangyari kung hindi ka nag-eskandalo.”
Napatayo ako.
“Anong ibig mong sabihin na babalik?”
“May gustong gumamit ng ilan sa mga iyon para sa isang private event.
Temporary lang.”
Napahawak ako sa noo.
“Pinahiram mo ang mga alak ng tatay ko nang hindi nagpapaalam?”
“Hindi naman mawawala!”
“May ilan doon na iisa na lang ang natitirang bote sa koleksiyon.”
“Puwede namang bumili ng kapalit.”
“Hindi iyon ang punto.”
“Alam mo, Mara, napakahirap mong pasayahin.”
Huminga ako nang malalim.
“Adrian, kailangan mong magsumite ng nakasulat na paliwanag.
At simula ngayon, huwag kang gagalaw ng anumang rekord na may kinalaman sa transaksiyon.”
Biglang nagbago ang tono niya.
“Pinagbabantaan mo ako gamit ang kompanya?”
“Pinaghihiwalay ko ang personal nating problema sa responsibilidad mo bilang empleyado.”
“Dahil ba ikaw ang presidente, puwede mo na akong tratuhin na parang kriminal?”
“Hindi pa kita inaakusahan.
Humihingi ako ng paliwanag.”
“Ganiyan ka talaga, Mara.
Kahit nobyo mo, kailangan mong kontrolin.”
Ibinalik niya ang dati niyang mapagmataas na boses.
“Makinig ka.
Pupunta ako mamaya sa hotel.
Magpapakasal tayo bukas gaya ng napag-usapan.
Huwag mo nang palakihin ito.”
“Hindi na ikaw ang magdedesisyon para sa akin.”
Pinatay ko ang tawag.
At sa katahimikan ng opisina, naramdaman kong unti-unting nawawala ang pagnanais kong ipaglaban ang relasyon namin.
Alas-diyes ng umaga nang dumating si Rafael Sison.
Matagal ko na siyang kaibigan.
Tatlong taon ang tanda niya sa akin, isang arkitektong nagtatag ng sarili niyang design firm matapos magtrabaho sa Singapore.
Nakilala ko siya noong nagsisimula pa lamang akong humawak ng mga renovation project sa hotel.
Hindi kami madalas magkita.
Pero sa bawat pagkakataong kailangan ko ng matapat na opinyon, isa siya sa mga taong hindi natatakot magsabi ng hindi ko gustong marinig.
Pagpasok niya sa conference room, napatingin siya sa mga folder.
“Akala ko ba ikakasal ka bukas?”
“Akala ko rin.”
Hindi siya tumawa.
Umupo siya sa tapat ko.
“Nabalitaan ko mula kay Teresa na may problema sa lumang wine collection ng tatay mo.”
“May kinuha silang mga bote.”
“Naibalik na?”
“Hindi pa.”
Napatingin siya sa engagement ring na nakapatong sa mesa.
Tahimik siyang tumango.
“May maitutulong ba ako?”
“Hindi kita tinawag para ayusin ang relasyon namin.”
“Alam ko.”
“Gusto kong malaman kung may paraan para ma-trace ang mga lumang bote nang hindi gumagawa ng eksenang makakasira sa kanila.”
Sandali siyang nag-isip.
“Noong nakaraang taon, pinagawa sa akin ng tatay mo ang maliit na display cabinet sa lumang opisina niya.”
Napatingin ako.
“Naalala mo?”
“Oo.
May mga larawan ako ng buong koleksiyon bago namin inayos ang cabinet.
May serial numbers at labels sa mga litrato.”
Biglang bumilis ang tibok ng puso ko.
“May kopya ka pa?”
“Nasa project archive namin.
Hindi ko lang alam kung sapat iyon para sa lahat ng bote.”
“Malaking tulong na iyon.”
Tumango siya.
“Padadalhan kita.”
Habang kinukuha niya ang telepono, napansin niyang namumula ang mga mata ko.
“Mara, kumain ka na ba?”
Napatigil ako.
“Hindi pa.”
“Kape?”
“Dalawang tasa.”
“Hindi pagkain ang kape.”
Tumayo siya.
“Babalik ako.”
“Rafael, hindi mo kailangang—”
“Hindi kita ililigtas sa problema mo.
Bibili lang ako ng almusal.”
Pagkalipas ng dalawampung minuto, bumalik siyang may dalang lugaw, itlog, at mainit na tsaa.
Tahimik niya iyong inilapag sa harapan ko.
Hindi siya nagtanong kung bakit hindi ko na suot ang singsing.
Hindi niya sinabing mali si Adrian.
Hindi rin niya ginamit ang pagkakataon upang magmukhang mas mabuting lalaki.
Hinayaan niya lang akong kumain.
At sa hindi ko maipaliwanag na dahilan, mas nakapagpakalma iyon sa akin kaysa sa lahat ng paghingi ng tawad na natanggap ko noong umagang iyon.
Pagsapit ng tanghali, nagsimulang kumalat ang balita.
May nag-post ng larawan mula sa rehearsal dinner.
Si Celine, nakangiti habang hawak ang isang karton ng gatas.
Sa tabi niya, si Adrian na nakataas ang baso.
Ang caption ay mula kay Paolo.
Kapag may taong hindi marunong makisama, mas mabuti pang gatas na lang ang inumin.
Hindi man binanggit ang pangalan ko, malinaw kung sino ang pinatatamaan.
Sa loob lamang ng dalawang oras, kumalat ang post sa mga kaibigan at kakilala namin.
May mga nagtanong kung totoo bang kinansela ko ang kasal dahil sa gatas.
May mga nagsabing sobra akong maselan.
May ilan namang nagpadala ng pribadong mensahe upang mangumusta.
Hindi ko sinagot ang mga opinyon.
Ang inuna ko ay tawagan ang wedding coordinator.
“Ms.
Bautista, ititigil natin ang seremonya.”
Natahimik siya.
“Ma’am, are you sure?”
“Oo.”
“Paano po ang mga bisita?”
“Magpapadala tayo ng pormal na abiso.
At babayaran ko ang lahat ng obligasyon natin ayon sa kontrata.”
“Ma’am, may mga staff na po kaming naka-assign bukas.”
“Bayaran sila para sa nakatakdang trabaho.
Hindi nila kasalanan ang nangyari.”
Narinig ko ang paghinga niya nang maluwag.
“Salamat po, Ma’am.”
Pagkatapos, kinausap ko ang catering team, florist, photographer, at iba pang supplier.
May mga gastusing hindi na maibabalik.
May mga bulaklak nang naihatid.
May mga empleyadong naka-iskedyul na.
Hindi ko sila gustong madamay sa pagkasira ng personal kong relasyon.
Kaya sa halip na piliting bawiin ang lahat, nagpasya akong ibigay ang pagkain sa isang community kitchen at dalawang shelter na nakipag-ugnayan sa amin.
Ang mga bulaklak ay ipapamahagi sa mga ospital at nursing home sa Cavite.
Ang photographer ay babayaran pa rin para sa kaniyang nakalaang oras.
Wala akong interes na gawing magandang kuwento ang pagkabigo ko.
Gusto ko lamang na hindi masayang ang paghahanda ng ibang tao.
Alas-tres ng hapon nang dumating si Adrian sa opisina.
Hindi siya nag-iisa.
Kasama niya si Celine.
Nakasakay sila sa elevator na para bang may mahalagang pagpupulong.
Nang makita ako sa reception area, agad siyang lumapit.
“Mara, kailangan nating mag-usap.”
Tumayo ako.
“Sinabi kong pribado.”
Napatingin siya kay Celine.
“Kasama ko siya dahil siya ang nag-asikaso ng mga bote.”
Ngumiti si Celine nang mahina.
“Ma’am Mara, gusto ko lang po talagang mag-sorry.”
Tiningnan ko siya.
“Kung seryoso ka, puwede kang magsumite ng nakasulat na paliwanag sa HR.”
Nagulat siya.
“HR po?”
“Oo.
Dahil may kinalaman ang mga ginawa mo sa posisyon at access na ipinagkatiwala sa iyo.”
Sumimangot si Adrian.
“Bakit pati trabaho niya, dinadamay mo?”
“Dahil ginamit ang pangalan ng kompanya at opisyal na koordinasyon para sa mga transaction na kailangang ipaliwanag.”
“Hindi mo ba kayang patawarin ang simpleng pagkakamali?”
Tiningnan ko siya.
“Kung simpleng pagkakamali, bakit may quotation na halos tatlong milyong piso ang halaga?”
Nanlaki ang mga mata ni Celine.
Mabilis siyang napatingin kay Adrian.
Hindi nakaligtas sa akin ang reaksiyon nila.
“Ano’ng quotation?” tanong ni Adrian.
“Ang ipinadala ng kompanya ng kapatid ni Paolo.”
“Hindi ko alam ang sinasabi mo.”
“Kung ganoon, mabuti.
Mas madali mong maipapaliwanag ang mga dokumento.”
Inilagay ko sa mesa ang kopya ng authorization form.
Matagal niya iyong tinitigan.
Pagkatapos ay tumingin siya kay Celine.
“Hindi ba sinabi mong ibabalik agad?”
Namuti ang mukha ng dalaga.
“Sir Adrian…”
Napatayo ako.
“Alam mong kinuha ang mga bote.
Alam mong hindi ko pinayagan.
At ngayon, ang unang tanong mo ay kung bakit hindi naibalik?”
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
“Kung ganoon, ipaliwanag mo.”
Nagpahid siya ng mukha.
“May client si Paolo na gustong bumili ng rare wines.
Sinabi niyang puwedeng ipakita muna ang mga bote para ma-verify ang authenticity.
Hindi naman niya sinabing ibebenta agad.”
“Bakit mo pinirmahan?”
“Dahil sinabi niyang malaking business opportunity iyon.”
“Sa kanino?”
Hindi siya sumagot.
Napatingin ako kay Celine.
Tahimik siyang nakayuko.
Sa wakas, nagsalita si Adrian.
“Plano naming gamitin ang magiging kita para sa isang investment.”
Naramdaman kong nanlamig ang mga kamay ko.
“Anong investment?”
“May restaurant concept si Paolo.
Gusto naming magtayo ng luxury dining place sa BGC.”
“Gamit ang mga alak ko?”
“Hindi sana ganoon.
Plano lang naming kumuha ng advance mula sa buyer.
Pagkatapos, ibabalik ang mga bote.”
Napailing ako.
“Paano ninyo ibabalik ang mga boteng plano ninyong ibenta?”
Hindi siya makasagot.
Biglang nagsalita si Celine.
“Ma’am, si Sir Adrian po ang nagsabi na puwede naming gamitin dahil magiging mag-asawa naman kayo.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Sinabi niya iyon?”
Tumango siya.
“Akala ko po kasi joint property na ninyo lahat pagkatapos ng kasal.”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi pa kami kasal.
At kahit kasal na kami, hindi ibig sabihin na maaari niyang gamitin ang personal kong pag-aari nang walang pahintulot.”
Bumaling ako kay Adrian.
“Ganiyan ba talaga ang iniisip mo?”
Namutla siya.
“Mara, hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
“Kung ganoon, bakit mo pinayagan?”
“Dahil gusto kong magkaroon ng sarili kong negosyo!”
Napataas ang boses niya.
“Pagod na akong laging ipakilala bilang nobyo ng presidente ng Villanueva Group!
Kahit anong gawin ko, iniisip ng mga tao na dahil lang sa iyo kaya ako may narating!”
Natahimik ang buong silid.
Ngayon ko lamang narinig nang malinaw ang hinanakit na matagal niyang itinago.
“Adrian,” mahinahon kong sinabi, “hindi kita pinigilang magnegosyo.”
“Madali mong sabihin iyan dahil may pera ka!”
“Hindi ko kasalanan na minana ko ang negosyong pinaghirapan ng pamilya ko.”
“Hindi mo naiintindihan!”
“Sinubukan kong intindihin ka sa loob ng limang taon.”
Tumulo ang luha sa pisngi niya, ngunit galit pa rin ang kaniyang mga mata.
“Gusto ko lang patunayan na kaya kong maging matagumpay nang hindi umaasa sa iyo.”
“Tapos ginamit mo ang pag-aari ko nang hindi nagpapaalam?”
Napayuko siya.
Wala na siyang naisagot.
Hindi ko ipinagkait sa kaniya ang karapatang mangarap.
Pero sa sandaling pinili niyang gamitin ang tiwala ko bilang puhunan, siya mismo ang sumira sa pundasyon ng relasyon namin.
Nang gabing iyon, dumating ang unang resulta ng review.
Hindi pa kumpleto.
Ngunit sapat upang mas lalo akong mabahala.
May mga delivery na nakalista bilang natanggap ng aming resort sa Batangas, ngunit walang katumbas na receiving reports mula sa warehouse.
May ilang invoice na kailangang beripikahin.
At may tatlong purchase order kung saan ang quoted prices ay mas mataas kaysa sa mga nakuhang comparison price mula sa ibang supplier.
Hindi pa maaaring sabihing may nakaw.
Maaari pa ring may pagkakamali sa accounting, maling classification, o problemang administratibo.
Ngunit ang magkakatulad na pangalan sa mga dokumento ay hindi na basta pagkakataon lamang.
Si Adrian.
Si Paolo.
At ang P&D Events and Trading.
Tumawag ang external counsel namin, si Attorney Isabel Cruz.
“Ms.
Villanueva, dapat nating paghiwalayin ang dalawang bagay.
Ang pagkawala ng personal collection ninyo at ang financial transactions ng kompanya.”
“Alam ko.”
“Para sa una, kailangan nating humingi ng return at magpreserba ng ebidensiya.
Para sa pangalawa, kailangan ng formal audit at due process.”
“Gawin natin nang maayos.”
“May isa pa akong kailangang malaman.
May personal relationship ba si Mr.
Mercado sa may-ari ng supplier?”
“Kaibigan niya si Paolo.
Kapatid ni Paolo ang nakapangalan sa negosyo.”
“Okay.
Hindi pa iyan awtomatikong patunay ng wrongdoing.
Pero mahalagang masuri ang disclosures at approval process.”
“May paraan bang pigilan ang pagkawala ng records?”
“May legal at internal preservation steps tayong maaaring gawin.
Ipapadala ko ang rekomendasyon.”
Pagkababa ko ng telepono, naupo ako sa sofa sa loob ng opisina.
Halos wala na akong lakas.
Sa loob ng maghapon, para akong presidente ng kompanyang nakaharap sa isang krisis.
Pero ngayong nag-iisa na ako, saka ko naalala na bukas dapat ang kasal ko.
Bukas, magsusuot sana ako ng damit na anim na buwan kong pinagawa.
Bukas, sasabihin sana ni Mama na kamukha ko ang lola ko noong ikasal siya.
Bukas, may isang upuang walang laman sa unang hanay para kay Papa.
At sa dulo ng altar, inaasahan kong makikita ko ang lalaking pinili kong mahalin.
Napahawak ako sa dibdib.
Doon ko naramdaman ang sakit.
Hindi dahil gusto ko pang balikan si Adrian.
Kundi dahil may mga pangarap na kailangang ilibing kahit buhay pa ang mga taong kasama mong bumuo ng mga iyon.
Kinabukasan, ang araw na dapat sana ay kasal namin, maagang dumating si Mama sa bahay.
Nakita niya akong nakaupo sa dining table habang umiinom ng mainit na tsokolate.
Hindi niya ako tinanong kung bakit hindi ako nakasuot ng bridal robe.
Hindi niya rin binanggit ang puting damit na nakasabit sa kuwarto ko.
Umupo lamang siya sa tabi ko at hinawakan ang kamay ko.
“Anak, kumain tayo.”
“Ma, hindi ako gutom.”
“Kahit kaunti.”
Sumunod ako.
Habang kumakain kami, sinabi niyang may ipinadala siyang mensahe sa mga kamag-anak.
Na hindi matutuloy ang kasal dahil sa personal na desisyon ng dalawang pamilya.
Hindi niya sinabi kung sino ang may kasalanan.
Hindi niya ginawa akong kawawang babaeng iniwan.
At hindi niya rin ginawang halimaw si Adrian.
“Salamat, Ma.”
“Hindi mo kailangang magpaliwanag sa lahat ng tao.”
Napangiti ako nang bahagya.
“Baka isipin nilang ako ang problema.”
“May mga taong gagawa ng kuwento kahit ibigay mo ang buong katotohanan.
Hindi mo obligasyong kumbinsihin silang lahat.”
Bandang alas-onse, tumawag ang wedding coordinator.
“Ma’am Mara, may problema po.”
Napaupo ako nang tuwid.
“Ano iyon?”
“Nandito po sa venue si Sir Adrian.”
“Bakit?”
“May kasama po siyang mga kaibigan at si Miss Celine.”
Napapikit ako.
“Nasabi na ba sa kanila na kanselado?”
“Opo.
Pero sinasabi po ni Sir na misunderstanding lang daw at tuloy pa rin ang ceremony.”
Naramdaman kong nanigas ang panga ko.
“Hindi siya maaaring magpasya para sa akin.”
“Ma’am, may mga bisita pong dumating kahit nakatanggap na ng abiso.”
“Pakiusap, sabihing kanselado ang seremonya at wala nang anumang programa.”
“May isa pa po.”
“Ano?”
“Si Miss Celine po…”
Nag-atubili ang wedding coordinator.
“Suot po niya ang isang puting gown na halos kahawig ng wedding dress ninyo.”
Hindi ako agad nakapagsalita.
“Pakiulit.”
“White gown po, Ma’am.
Hindi ko alam kung sinasadya, pero may mga nagsasabing siya raw ang papalit sa inyo sa picture-taking.”
Napatingin si Mama sa akin.
Narinig niya ang huling pangungusap.
Dahan-dahan niyang inilapag ang kutsara.
“Mara, huwag kang pupunta roon para lang makipagtalo.”
Tumango ako.
“Hindi ako pupunta para makipagtalo.”
Kinuha ko ang telepono at tinawagan si Attorney Isabel.
“Attorney, kailangan kong pumunta sa hotel.
May mga bagay akong gustong personal na ayusin.”
“May legal representative akong maaaring sumama.”
“Salamat.”
Pagkatapos, tumawag ako kay Teresa.
“Tess, ihanda mo ang mga kontrata at inventory records.”
“Opo, Ma’am.”
“At tawagan mo ang security manager.
Siguraduhing ligtas ang lahat ng dokumento.”
Pagkababa ko, tumingin ako kay Mama.
“Ma, hindi ako papayag na gamitin niya ang kasal natin para ipahiya ako nang paulit-ulit.”
Hinawakan niya ang magkabilang kamay ko.
“Kung pupunta ka roon, alalahanin mong hindi mo kailangang makipagsigawan para marinig ang katotohanan.”
Pagdating ko sa hotel, narinig ko agad ang tawanan mula sa function hall.
Hindi na itinuloy ang seremonya, ngunit may ilang bisitang naiwan sa lounge upang magtanong at makipagkumustahan.
Sa gitna ng mga taong iyon, nakita ko si Adrian.
Nakaayos siya sa kaniyang itim na suit.
Sa tabi niya, si Celine.
Totoo ang sinabi ng wedding coordinator.
Nakasuot siya ng puting gown na may manipis na lace sa balikat.
Hindi eksaktong katulad ng wedding dress ko.
Ngunit sapat ang pagkakahawig upang maging malinaw ang intensiyon.
Nang makita ako ni Adrian, agad siyang lumapit.
“Mara!
Sa wakas.”
May bahid ng ginhawa sa mukha niya.
“Akala ko hindi ka na pupunta.”
“Tama ang akala mo kung kasal ang tinutukoy mo.”
Natigilan siya.
Lumapit si Paolo.
“Uy, bride!
Buti naman nagpakita ka.
Halos maubos na ang pagkain sa kakahintay.”
Hindi ko siya pinansin.
Tiningnan ko si Celine.
“Bakit ka nakasuot ng puti?”
Bigla siyang nagmukhang nahihiya.
“Ay, Ma’am, ito lang po kasi ang formal dress ko.
Hindi ko alam na bawal.”
“Hindi na ito kasal.
Puwede kang magsuot ng kahit ano.”
Bahagyang nabura ang ngiti niya.
Hindi iyon ang reaksiyong inaasahan niya.
Marahil gusto niyang magalit ako.
Gusto niyang makita akong nasasaktan habang nakatayo siya sa tabi ng lalaking dati kong pakakasalan.
Ngunit wala na akong lakas para sa ganoong laro.
“Adrian,” sabi ko, “kailangan nating mag-usap sa meeting room.”
“Dito na lang.”
“May mga dokumentong dapat pag-usapan.”
Napatingin siya sa mga kasamang kaibigan.
“Wala akong itinatago.”
“Kung ganoon, mas mabuti.”
Lumapit si Attorney Isabel, kasama si Teresa at ang hotel security manager.
Nagbago ang ekspresyon ni Adrian.
“Bakit may abogado?”
“Para malinaw ang pag-uusap at maayos ang dokumentasyon.”
“Mara, grabe ka naman.”
“Puwede kang magsama ng sarili mong abogado kung gusto mo.”
Natahimik siya.
Sa huli, pumayag siyang pumunta sa meeting room.
Sumunod si Celine at Paolo.
Hindi ko sila pinigilan dahil pareho silang may mahalagang papel sa mga dokumentong kailangang linawin.
Sa loob ng meeting room, inilapag ni Attorney Isabel ang listahan ng mga boteng nawawala.
“Mr.
Mercado,” mahinahon niyang simula, “kinukumpirma po ba ninyong kayo ang pumirma sa authorization form na ito?”
Tiningnan ni Adrian ang dokumento.
“Oo.”
“Alam ba ninyong personal na pag-aari ni Ms.
Villanueva ang mga boteng nakalista rito?”
“Oo, pero—”
“May pahintulot ba kayo mula sa kaniya upang ilipat ang mga ito?”
Hindi siya agad sumagot.
“Akala ko hindi magiging problema.”
“Ang tanong po ay kung may pahintulot.”
“Wala.”
May kumaluskos na upuan.
Si Celine, na kanina pa nakayuko, ay napahawak sa kaniyang bag.
Nagpatuloy si Attorney Isabel.
“Mr.
Reyes, ang kompanya ng kapatid ninyo ang nakalistang recipient ng shipment.
Maaari ba ninyong kumpirmahin kung nasa pangangalaga pa nito ang lahat ng bote?”
Nagkibit-balikat si Paolo.
“Hindi ako ang may-ari ng kompanya.”
“Ngunit kayo ang nakipag-coordinate sa release?”
“Oo, bilang pabor.”
“Kanino?”
Napatingin siya kay Adrian.
“Sa kaibigan ko.”
“May bayad ba ang pabor na iyon?”
“Wala.”
Inilapag ni Teresa ang isa pang dokumento.
“May invoice po kaming nakuha mula sa event trading company, na may nakalistang service fee.”
Nagbago ang mukha ni Paolo.
“Administrative fee lang iyon.”
“Kung ganoon,” sabi ni Attorney Isabel, “maaari ninyong ipaliwanag sa nakasulat na statement ang serbisyo at dahilan ng bayad.”
Biglang sumingit si Adrian.
“Enough.
Hindi ninyo kailangang tratuhin kaming parang mga kriminal.”
Walang sumagot kaagad.
Pagkatapos, ako ang nagsalita.
“Adrian, kung naibalik mo agad ang mga bote at sinabi mo ang totoo, hindi sana tayo aabot dito.”
Tiningnan niya ako nang masama.
“Hindi mo talaga kayang palampasin kahit isang pagkakamali.”
“Hindi ito isang pagkakamali lamang.”
“Dahil ba hindi ako humingi ng tawad sa paraang gusto mo?”
“Dahil paulit-ulit mong pinipiling magsinungaling.”
Napahawak siya sa gilid ng mesa.
“Mara, hindi mo ba naiintindihan kung gaano kahirap maging nobyo mo?”
Tumahimik ang lahat.
Nagpatuloy siya.
“Sa bawat party, ikaw ang kilala.
Sa bawat meeting, ikaw ang may huling salita.
Kahit anong bilhin ko, laging may magtatanong kung pera mo ba ang ginamit.”
“Hindi ko kontrolado ang sinasabi ng ibang tao.”
“Pero kontrolado mo ang lahat ng bagay sa paligid natin!”
“Hindi kita kinontrol nang sabihin mong gusto mong magtayo ng negosyo.”
“Dahil alam kong hindi mo ako papayagan kung hindi mo gusto ang plano!”
“Hindi mo man lang ako tinanong.”
“Dahil ayokong humingi ng pahintulot sa iyo!”
Napatingin ako sa kaniya.
Doon ko nakita ang pinakaugat ng problema.
Hindi niya gustong maging pantay kami.
Gusto niyang patunayang kaya niyang lumamang sa akin.
Kahit kailangan niyang yurakan ang tiwalang ibinigay ko.
“Adrian,” mahinahon kong sinabi, “hindi mo kailangang maging mas mayaman kaysa sa akin para respetuhin kita.”
Napatigil siya.
“Pero kailangan mong maging tapat.”
Sa unang pagkakataon, wala siyang naisagot.
Makalipas ang ilang minuto, humingi si Celine ng pahintulot na magsalita.
“Ma’am Mara, may gusto po akong sabihin.”
Tumango ako.
“Makikinig ako.”
Nanginginig ang kaniyang mga kamay.
“Hindi ko po alam na may balak palang ibenta ang lahat ng alak.”
Napatingin si Paolo sa kaniya.
“Celine, ano’ng sinasabi mo?”
“Ang sabi mo, may collector lang na gustong mag-verify!”
“Hindi ko sinabi na puwede mong palitan ng gatas ang mga iyon!”
“Pero ikaw ang nagsabi na magandang prank iyon!”
Napatingin ako sa kanilang dalawa.
Unti-unting lumilinaw ang nangyari.
Si Paolo ang nakaisip na dalhin ang mga bote sa kaniyang kontak.
Si Adrian ang nagbigay ng pahintulot.
At si Celine ang gumawa ng palabas upang takpan ang pagkawala.
Ngunit may isang bagay pa akong gustong malaman.
“Bakit mo ako pinahiya sa harap ng lahat, Celine?”
Napayuko siya.
“Hindi ko po intensiyon…”
“Sabihin mo ang totoo.”
Nangingilid ang mga luha niya.
“Lagi po kasi akong napapansin ni Sir Adrian kapag masayahin ako.”
Hindi ako kumibo.
Nagpatuloy siya.
“Kapag nasa opisina kayo, lahat seryoso.
Kapag may mali, kailangang ayusin agad.
Pero kapag kami-kami lang, puwede siyang tumawa.
Puwede siyang maging masaya.”
Napalunok siya.
“Akala ko, kapag natuwa siya sa ginawa ko, mas magiging importante ako sa kaniya.”
“Celine,” mahinahon kong sinabi, “hindi mo kailangang yurakan ang ibang babae para maramdaman mong mahalaga ka.”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi mo rin kailangang makipagkompetensiya sa akin.”
Bigla siyang napaiyak.
Ngunit hindi ko hinayaan ang luha niya na burahin ang kaniyang ginawa.
“May mga desisyong may kaakibat na pananagutan.
Kailangan mong harapin ang sa iyo.”
Napayuko siya.
“Opo.”
Habang patuloy ang pag-uusap, may tumawag kay Teresa.
Lumabas siya upang sagutin iyon.
Pagbalik niya, may hawak na siyang bagong impormasyon.
“Ma’am, nakausap na po ng security team ang warehouse operator sa Parañaque.”
Napatingin kaming lahat.
“Nandoon pa po ang karamihan sa mga bote.”
Napahinga ako nang maluwag.
“Lahat?”
“Hindi po.”
Nanigas ang balikat ko.
“Anim na bote ang nailipat na sa isang private collector.”
Parang huminto ang oras.
“Aling anim?”
Inabot niya ang listahan.
Isa-isa kong binasa ang mga label.
At nang makita ko ang huling pangalan, para akong muling nawalan ng hangin.
Kasama roon ang boteng may maliit na gintong laso sa leeg.
Ang boteng personal na itinabi ni Papa.
“Adrian…”
Halos pabulong na lamang ang boses ko.
“Alam mo bang kasama iyon?”
Nagulat siya sa biglang pagbabago ng mukha ko.
“Mara, hindi ko alam kung alin ang espesyal…”
“Sinabi ko sa iyo.”
“Maraming bote roon!”
“Sinabi ko sa iyo nang gabing binuksan natin ang cabinet.”
Napalunok siya.
“Hindi ko na maalala.”
Tinitigan ko siya.
At doon ko naunawaan ang isang malungkot na katotohanan.
May mga alaalang napakahalaga sa isang tao, ngunit wala palang puwang sa puso ng taong pinagsasabihan niya.
Hindi kailangang masama ang isang tao upang makasakit.
Minsan, sapat nang hindi niya pinahahalagahan ang mga bagay na mahalaga sa iyo.
Bago matapos ang pagpupulong, may ipinakitang isa pang dokumento si Attorney Isabel.
Isang nakasulat na proposal na natagpuan sa mga email na boluntaryong ibinigay ng supplier matapos silang hingan ng paliwanag.
Nakalagay roon ang planong paggamit ng inaasahang kikitain sa mga bote.
Isang bahagi para sa restaurant investment ni Paolo.
Isang bahagi para sa personal na share ni Adrian.
At may nakalaang halaga para sa isang taong nakapangalan sa initials na C.R.
Napatingin ako kay Celine.
“Para saan ang bahagi mo?”
Namutla siya.
“Hindi po…”
“Celine.”
Huminga siya nang malalim.
“Sinabi po ni Sir Adrian na kapag natuloy ang restaurant, tutulungan niya akong magkaroon ng maliit na café.”
Napatingin ako kay Adrian.
“May ipinangako kang negosyo sa kaniya?”
“Mara, hindi iyon ang iniisip mo.”
“Hindi ko tinatanong kung ano ang iniisip ko.”
Inilapag ko ang dokumento.
“Tinatanong ko kung may pangako ka.”
Tahimik siyang tumango.
“Oo.”
“Bakit?”
Dahan-dahan niyang iniwas ang tingin.
“Dahil magaling siya sa customer relations.
At gusto niyang magkaroon ng sariling negosyo.”
Tumango ako.
Hindi na ako nagtanong kung may relasyon sila.
Hindi ko kailangan ng pag-amin upang malaman na may hangganang matagal na nilang nilampasan.
Ang oras.
Ang mga sikreto.
Ang mga pangakong hindi niya naisip ibahagi sa akin.
Lahat ng iyon ay bahagi ng pagiging tapat sa isang taong pakakasalan mo.
At kahit walang pisikal na pagtataksil, sapat na ang ginawa nila upang sirain ang tiwalang itinayo namin.
Pagkatapos ng pagpupulong, pinapirma ni Attorney Isabel si Adrian sa acknowledgment na natanggap niya ang mga kopya ng dokumento at ang kahilingan para sa nakasulat na paliwanag.
Hindi iyon pag-amin ng pagkakasala.
Hindi rin iyon paghatol.
Simula lamang ng prosesong kailangan niyang harapin.
Bago siya lumabas, hinarap niya ako.
“Mara, hindi pa rin ako naniniwalang sisirain mo ang kasal natin dahil dito.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi ko sinira ang kasal.”
“Kung ganoon, bakit hindi mo ako kayang patawarin?”
“Dahil hindi mo pa nga kayang tanggapin kung ano ang ginawa mo.”
Napayuko siya.
“Mahal kita.”
May kirot sa dibdib ko.
Dahil minsan, naniwala ako sa mga salitang iyon nang buong-buo.
“Baka mahal mo ang bersiyon ko na palaging umiintindi sa iyo.”
Tumingin siya sa akin.
“Pero hindi mo matanggap ang bersiyon kong marunong magsabi ng hindi.”
Tahimik kaming nagtitigan.
Sa labas ng silid, maririnig ang mahinang pag-uusap ng mga empleyado.
May mga bulaklak na inaalis mula sa altar.
May mga kahong nililigpit.
May mga tauhang nagbabalik ng upuan sa storage room.
Ang mga tunog ng isang kasal na hindi na matutuloy.
“Adrian,” sinabi ko sa wakas, “tapos na tayo.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Mara…”
“Hindi ito pananakot.
Hindi ito pagsubok kung hahabulin mo ako.”
Dahan-dahan kong inilabas ang engagement ring.
Inilapag ko iyon sa mesa sa pagitan namin.
“Hindi na kita pakakasalan.”
Matagal niyang tinitigan ang singsing.
Pagkatapos ay napaupo siya.
Sa unang pagkakataon, wala siyang galit na naibato sa akin.
Wala siyang kaibigang tumawa para sa kaniya.
Wala ring sekretaryang maaaring humarang at magsabing nagbibiro lamang siya.
Kami na lamang.
At ang katotohanang hindi na niya kayang baguhin ang desisyon ko.
Ngunit bago ako makalabas, biglang tumunog ang telepono ni Paolo.
Tiningnan niya ang screen.
Agad siyang namutla.
“Ano’ng nangyari?” tanong ni Adrian.
Hindi sumagot si Paolo.
Muling tumunog ang telepono.
Pagkatapos, napaupo siya at bumulong.
“Hindi na raw ibabalik ng collector ang anim na bote.”
Napalingon ako.
“Bakit?”
Nanginginig ang boses niya nang sumagot.
“Dahil may hawak daw siyang kasulatan na nagsasabing nabili na niya ang mga iyon.”
Huminto siya sandali.
At ang sumunod niyang sinabi ang tuluyang nagpabago sa mukha ni Adrian.
“Adrian… kasama ang pirma mo sa dokumento.”
BAHAGI 3_ANG ARAW NA PINILI KONG HINDI NA BUMALIK
Ilang sandaling walang nagsalita.
Nakatingin lamang si Adrian kay Paolo, na para bang umaasa siyang sasabihin ng kaibigan na biro lamang ang lahat.
“Anong pirma?”
“Yung sales agreement.”
“Wala akong pinirmahang sales agreement.”
Napailing si Paolo.
“Meron.”
Biglang tumayo si Adrian.
“Hindi!
Ang pinirmahan ko lang ay authorization para sa temporary release!”
Napalunok si Paolo.
“Kasama sa documents na pinirmahan mo noong nag-meeting tayo sa restaurant.”
Nakita kong unti-unting nagbago ang mukha ni Adrian.
Naalala niya.
Isang linggo bago ang kasal, nagkaroon sila ng dinner meeting sa isang restaurant sa BGC.
Sinabi niya sa akin noon na may mga papeles siyang kailangang tapusin para sa entertainment suppliers.
Hindi ko na iyon pinag-isipan.
Ngayon, lumalabas na may iba pa palang nangyari.
“Paolo,” nanginginig ang boses ni Adrian, “sinabi mong preliminary paperwork lang iyon.”
“Akala ko rin…”
“Akala mo?”
Napahawak si Adrian sa ulo.
“Ginamit mo ang pangalan ko para ibenta ang mga bagay na hindi naman sa akin?”
“Hindi ko ginamit nang walang pahintulot!
Ikaw mismo ang pumirma!”
“Dahil sinabi mong hindi final!”
Tiningnan ko silang dalawa.
Napakabilis nilang magturuan.
Kanina lamang, pinagtatawanan nila ako dahil sa ilang bote ng alak.
Ngayon, halos magsigawan sila dahil sa parehong mga bote.
Ngunit wala akong naramdamang kasiyahan.
Ang nasa isip ko lamang ay ang maliit na gintong laso sa isang boteng hindi ko na alam kung maibabalik pa.
Lumapit si Attorney Isabel.
“Ms.
Villanueva, mas mabuti pong kunin muna natin ang kopya ng kasulatan bago magbigay ng konklusyon.”
Tumango ako.
“Gawin natin iyon.”
Tumingin ako kay Adrian.
“Kung may pinirmahan ka, kailangan mong ibigay ang buong dokumento sa abogado.”
Napaupo siyang muli.
“Mara, hindi ko alam…”
“Alam kong may mga bagay kang hindi alam.
Pero alam mo ring hindi iyo ang mga bote.”
Hindi na siya nakasagot.

Kinagabihan, sa halip na matulog sa hotel kung saan dapat kami maghoneymoon bago lumipad papuntang Palawan, umuwi ako sa lumang bahay ng mga magulang ko sa Quezon City.
Matagal nang walang nakatira roon nang permanente.
Ngunit pinananatili namin itong malinis dahil ayaw ni Mama na mawala ang lugar na puno ng alaala ni Papa.
Pagpasok ko, sinalubong ako ng pamilyar na amoy ng kahoy at lumang libro.
Sa sala, nakasabit pa rin ang malaking larawan naming tatlo.
Ako, nakasuot ng graduation gown.
Si Mama, nakangiti habang hawak ang bulaklak.
At si Papa, may bahagyang luhang nakatago sa kaniyang mga mata.
Tumigil ako sa harap ng larawan.
“Pa,” pabulong kong sinabi, “pasensiya na.”
Hindi ko alam kung bakit ako humihingi ng tawad.
Marahil dahil nawala ang mga boteng itinabi niya.
Marahil dahil hindi natuloy ang kasal na matagal niyang hiniling na maranasan ko.
O marahil dahil pakiramdam ko, nabigo akong pumili ng taong karapat-dapat sa tiwalang ipinagkaloob ko.
Lumapit si Mama.
May dala siyang dalawang tasa ng salabat.
“Anak.”
Tinanggap ko ang isa.
“Mukhang hindi na maibabalik ang isang bote ni Papa.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Alin?”
“Iyong may gintong laso.”
Tahimik niyang inilapag ang tasa.
Matagal bago siya nagsalita.
“Alam mo ba kung bakit niya iyon nilagyan ng laso?”
Umiling ako.
“Akala ko para madaling makilala.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Hindi.”
Tumingin siya sa larawan ni Papa.
“Noong unang anibersaryo namin, wala kaming pera para maghanda ng espesyal na hapunan.
Nasa maliit na apartment lang kami sa Mandaluyong.
Sira pa ang aircon, at isang electric fan lang ang gamit namin.”
Napangiti ako sa kuwento.
“Bumili ang tatay mo ng isang murang bote ng alak.
Nilagyan niya ng gintong laso dahil wala siyang pambili ng magandang gift wrapper.”
Napatingin ako kay Mama.
“Ganoon pala iyon?”
Tumango siya.
“Nang lumago ang negosyo namin, naging tradisyon na niyang lagyan ng gintong laso ang isang bote tuwing may mahalagang pagdiriwang.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Ang boteng itinabi niya para sa kasal mo ay hindi lang dahil sa presyo.
Gusto niyang ipaalala na ang magandang pagsasama ay nagsisimula sa maliliit na bagay na pinahahalagahan ninyo pareho.”
Muling nangilid ang luha ko.
“Hindi ko naprotektahan.”
“Mara, hindi mo kasalanan ang ginawa ng ibang tao.”
Napayuko ako.
“Pero nagtiwala ako.”
“Hindi mali ang magtiwala.
Ang mahalaga, kapag nakita mong hindi na karapat-dapat ang isang tao, marunong kang magtakda ng hangganan.”
Tahimik kaming naupo.
Pagkatapos ay sinabi ni Mama ang mga salitang hindi ko kailanman nakalimutan.
“Anak, hindi mo kailangang pakasalan ang isang tao para patunayang hindi nasayang ang mga taong minahal mo siya.”
Doon ako tuluyang napaiyak.
Niyakap niya ako.
At sa unang pagkakataon mula nang mangyari ang lahat, hinayaan kong maramdaman ang buong bigat ng pagkawala.
Hindi lamang ng kasal.
Kundi ng limang taong puno ng mga pangakong hindi na matutupad.
Lumipas ang tatlong araw.
Sa loob ng panahong iyon, nagpasiya akong pansamantalang mag-leave mula sa pang-araw-araw na operasyon ng kompanya.
Hindi dahil gusto kong takasan ang problema.
Kundi dahil alam kong hindi ako ang tamang taong direktang manguna sa imbestigasyong may kinalaman sa dating nobyo ko.
Itinalaga ng board ang isang independent review committee na may kasamang external auditors at legal counsel.
Si Adrian ay pansamantalang inalis sa kaniyang operational responsibilities habang sinusuri ang mga transaksiyon.
May karapatan siyang magpaliwanag.
May karapatan siyang sumagot sa mga tanong.
At may karapatan din siyang ipagtanggol ang sarili niya.
Ayokong gamitin ang posisyon ko upang parusahan siya dahil lamang nasaktan niya ako.
Ngunit hindi ko rin hahayaang maging dahilan ang dati naming relasyon para balewalain ang mga dokumentong kailangang siyasatin.
Noong ikaapat na araw, dumating ang kopya ng sales agreement.
Tama ang sinabi ni Paolo.
May pirma ni Adrian.
Ngunit may mahalagang detalye.
Ang dokumento ay nagpapakitang ang P&D Events and Trading ang nagbenta ng anim na bote sa isang collector sa halagang halos isang milyong piso.
Nakalista si Adrian bilang taong nagbigay ng pahintulot na ilabas at ilipat ang mga bote.
Hindi siya nakapangalan bilang legal owner.
Ang problema, may nakalakip na certification na nagsasabing may pahintulot ang may-ari.
At sa certification na iyon, nakalagay ang pangalan ko.
Ngunit wala ang pirma ko.
Napatitig ako sa dokumento.
“Attorney Isabel, paano nila nagamit ang pangalan ko?”
“Kailangan pa nating malaman kung sino ang gumawa ng certification at kung paano ito ipinakita sa buyer.”
“May posibilidad bang naniwala ang buyer na legal ang transaksiyon?”
“Oo.
Kaya mahalagang huwag muna natin siyang akusahan.
Ang unang hakbang ay ipaalam ang ownership dispute at hilinging huwag munang ilipat o gamitin ang mga bote habang inaayos ang usapin.”
Tumango ako.
“Gusto kong maibalik ang mga iyon kung maaari.”
“Susubukan natin sa paraang naaayon sa batas.”
Hindi ko hiniling na sirain ang buhay ni Adrian.
Hindi ko rin hiniling na mapahiya siya sa publiko.
Ang gusto ko ay malinaw na pananagutan at ang pagbabalik ng mga bagay na hindi nila dapat kinuha.
Isang linggo matapos ang kinanselang kasal, kumalat sa social media ang video mula sa rehearsal dinner.
Makikita roon si Celine na masayang ipinapakita ang mga karton ng gatas.
Makikita rin si Adrian na ipinagtatanggol siya habang nakatayo akong tahimik sa gilid.
May naglagay ng caption.
Kapag ang bride ay mayaman pero walang sense of humor.
Dumami ang komento.
May mga tumawa.
May mga nagsabing sobra akong mahigpit.
Ngunit may ilan ding nagtanong kung bakit kailangang palitan ang mga inumin nang walang pahintulot ng may-ari.
Sa isang araw, umabot sa libo-libo ang views.
Tinawagan ako ni Teresa.
“Ma’am, may ilang media pages nang nagtatanong.”
“Wala tayong kailangang sabihin tungkol sa personal kong buhay.”
“May nagsasabing kinansela ninyo ang kasal dahil lamang sa prank.”
“Hayaan mo sila.”
“Hindi po ba natin dapat linawin?”
Napaisip ako.
Hindi ko gustong ilabas ang mga dokumentong maaaring maging bahagi ng legal na proseso.
Ngunit hindi ko rin gustong hayaan ang mga supplier at empleyado na madamay sa maling kuwento.
Kaya naglabas kami ng maikling pahayag.
Hindi natuloy ang nakatakdang kasal dahil sa pribadong desisyon.
Ang lahat ng obligasyon sa mga kinontratang supplier ay tinutupad ayon sa kanilang kasunduan.
Hinihiling namin ang paggalang sa pribadong buhay ng mga taong sangkot.
Walang pangalan ni Celine.
Walang akusasyon laban kay Adrian.
Walang dramatikong paliwanag.
Iyon lamang.
Hindi ko kailangang ikuwento sa buong mundo ang sakit ko upang maging totoo ito.
Samantala, unti-unting nagbabago ang sitwasyon ni Adrian.
Sa unang dalawang linggo, galit pa rin siya.
Nagpadala siya ng mahahabang mensahe.
Minsan, humihingi ng tawad.
Minsan, sinisisi ako.
May isang mensaheng nagsabing:
Mara, kung hindi mo lang pinalaki ang nangyari, kasal na sana tayo ngayon.
Hindi ko sinagot.
Kinabukasan, ibang mensahe naman.
Alam kong mali ang ginawa ko.
Pero hindi ibig sabihin noon na hindi kita minahal.
Matagal kong tinitigan ang mga salita.
Pagkatapos, isinulat ko ang sagot.
Naniniwala akong may mga pagkakataong minahal mo ako.
Pero hindi sapat ang pagmamahal kung wala nang tiwala at paggalang.
Sana harapin mo nang maayos ang mga responsibilidad mo.
Iyon ang huling personal na mensaheng ipinadala ko.
Pagkatapos, hiniling kong lahat ng usaping may kinalaman sa mga dokumento ay dumaan sa aming mga abogado.
Hindi dahil gusto kong saktan siya.
Kundi dahil kailangan ko nang protektahan ang katahimikan ko.
Sa kabilang banda, nagsimulang magkalabuan sina Adrian, Paolo, at Celine.
Nalaman ko iyon hindi mula sa tsismis kundi sa mga pahayag na isinumite nila sa imbestigasyon.
Sinabi ni Paolo na si Adrian ang nagmungkahi na gamitin ang mga bote bilang pansamantalang puhunan.
Sinabi ni Adrian na si Paolo ang nagsabing walang panganib at maaaring ibalik ang mga bote anumang oras.
Si Celine naman ay umaming siya ang nag-utos sa staff na ilabas ang mga karton ng gatas upang hindi agad mapansin ang pagkawala ng mga alak.
Ngunit may isang bahaging pare-pareho nilang inamin.
Alam nilang wala akong ibinigay na pahintulot.
Iyon ang pinakamasakit.
Hindi ang posibilidad na may ibang babaeng gusto si Adrian.
Hindi ang halaga ng mga bote.
Kundi ang katotohanang tatlong tao ang nagkasundo na maaari nilang balewalain ang kagustuhan ko dahil inaakala nilang hindi ako makatatanggi.
Nang makausap ko si Teresa tungkol dito, tahimik siyang napailing.
“Ma’am, parang inakala nilang mapapatawad ninyo ang lahat dahil mahal ninyo si Sir Adrian.”
Napatingin ako sa bintana.
“Siguro dahil ilang beses ko na siyang pinatawad noon.”
“May mga bagay po talagang hindi dapat paulit-ulit.”
Tumango ako.
“Oo.”
Isang buwan ang lumipas bago natapos ang paunang financial review.
Hindi ganoon kasimple ang naging resulta.
May ilang transaksiyong lumabas na lehitimo ngunit hindi maayos ang dokumentasyon.
May mga halagang kailangang ibalik dahil hindi sapat ang ebidensiya ng delivery.
At may dalawang transaction na isinangguni sa mas malalim na imbestigasyon dahil sa posibleng maling representasyon at hindi awtorisadong pag-apruba.
Hindi lahat ng hinala ay napatunayang totoo.
Ngunit sapat ang nakumpirmang paglabag sa internal controls upang magpasya ang board na wakasan ang employment ni Adrian matapos ang kinakailangang proseso.
Si Celine ay tinanggal din sa kaniyang posisyon matapos niyang amining lumabag siya sa mga patakaran sa paghawak ng ari-arian at paggamit ng kaniyang access.
Si Paolo naman ay kinailangang humarap sa mga usaping may kinalaman sa kompanya ng kapatid niya at sa pagbabalik ng mga bote.
Walang biglaang pag-aresto.
Walang mga pulis na lumitaw upang kaladkarin ang sinuman sa harap ko.
Walang himalang nangyari.
Ang lahat ay dumaan sa mahahabang pagpupulong, mga dokumentong paulit-ulit na sinuri, at mga tanong na kailangang sagutin nang maayos.
At sa totoo lang, mas mahirap iyon kaysa sa isang mabilis na eksena ng paghihiganti.
Dahil sa bawat pahina ng ulat, kailangan kong harapin ang katotohanang ang taong minsan kong pinangarap makasama habang-buhay ay nakagawa ng mga desisyong hindi ko kailanman inakalang kaya niyang gawin.
Sa gitna ng lahat, unti-unti kong muling nakakasama si Rafael.
Hindi araw-araw.
Hindi rin sa paraang parang may bagong nobyong naghihintay upang pumalit kay Adrian.
Minsan, kumakain kami ng tanghalian pagkatapos ng meeting.
Minsan, nagkakape sa isang maliit na café malapit sa opisina.
Minsan, nag-uusap tungkol sa arkitektura, mga lumang bahay, at mga proyektong gusto naming gawin.
Isang hapon, inimbitahan niya akong makita ang renovation ng isang lumang bahay sa San Juan.
“Bakit mo ako dinala rito?” tanong ko habang naglalakad kami sa bakuran.
“Gusto kong makita mo kung paano namin pinanatili ang mga lumang bahagi nang hindi isinasakripisyo ang bagong disenyo.”
Tumingin ako sa bahay.
May mga bintanang kahoy na maingat na inayos.
May lumang hagdang hindi giniba.
At may malawak na sala na puno ng liwanag.
“Ang ganda.”
“Salamat.”
“Bakit hindi mo na lang ginawang mas moderno ang lahat?”
Ngumiti siya.
“Dahil hindi lahat ng luma ay kailangang itapon para makapagsimula muli.”
Napatigil ako.
Napansin niyang naging tahimik ako.
“Mara, hindi ko iyan sinabi para magbigay ng payo tungkol sa buhay mo.”
Napatawa ako.
“Alam ko.”
“Pero kung may koneksiyon, libre na iyon.”
Mas lalo akong natawa.
Matagal na akong hindi tumatawa nang ganoon.
Hindi dahil may kailangang pasayahin.
Hindi dahil may taong naghihintay na umayon ako sa biro niya.
Kundi dahil totoong nakakatawa ang sinabi niya.
Habang naglalakad kami, tinanong niya ako tungkol sa mga plano ko.
“Babalik ka na ba sa full operations?”
“Unti-unti.”
“May gusto ka pa bang gawin bukod sa trabaho?”
Napaisip ako.
“Noong bata ako, gusto kong magtayo ng scholarship program para sa mga estudyanteng gustong pumasok sa hospitality industry.”
“Bakit hindi mo ituloy?”
“Hindi ko alam.
Maraming nangyari.”
“Hindi naman kailangang matapos agad.”
Tumingin siya sa akin.
“Puwede mong simulan sa isa.”
Napangiti ako.
Sa loob ng limang taon, halos lahat ng plano ko ay nakapaligid sa salitang
kami
.
Ang bahay namin.
Ang negosyo namin.
Ang bakasyon namin.
Ang magiging mga anak namin.
Ngayon, muli kong natututuhan na may mga pangarap akong maaari pa ring tuparin kahit ako lamang.
Tatlong buwan matapos ang kinanselang kasal, may dumating na liham mula sa abogado ng collector.
Handa raw siyang makipag-usap tungkol sa pagbabalik ng anim na bote.
Ayon sa kaniyang paliwanag, naniniwala siyang legal ang pagbili dahil sa mga dokumentong ipinakita ng P&D Events and Trading.
Nang malaman niyang may ownership dispute, hindi niya ginamit o muling ipinagbili ang mga bote.
Gusto niyang maresolba ang usapin nang hindi na humahantong sa mas mahabang pagtatalo.
Hindi ako agad natuwa.
Alam kong posible pa ring may komplikasyon.
Ngunit sa tulong ng mga abogado, nagkaroon ng kasunduan sa pagitan ng mga sangkot.
Ang P&D Events and Trading ang tumanggap ng obligasyong ibalik sa collector ang halagang nabayaran sa ilalim ng napagkasunduang proseso.
Bilang bahagi ng pag-aayos, ibinalik ang anim na bote sa akin matapos ang kinakailangang dokumentasyon at pagpapatunay.
Hindi lahat ng gastos ay nabawi.
May mga bayaring legal at administratibo.
May oras na hindi na maibabalik.
Ngunit isang umaga, muling dumating sa bahay namin ang kahong matagal kong hinihintay.
Binuksan ko iyon kasama si Mama.
Isa-isa naming sinuri ang mga bote.
At sa pinakailalim, nakabalot sa malambot na tela, naroon ang boteng may gintong laso.
Napahawak ako sa bibig.
“Ma…”
Lumapit siya.
“Naibalik?”
Tumango ako.
Dahan-dahan kong kinuha ang bote.
Hindi ko napigilang umiyak.
Hindi dahil nanalo ako.
Kundi dahil pakiramdam ko, may isang maliit na bahagi ng alaala ni Papa na muli kong nahawakan.
Hinaplos ni Mama ang laso.
“Siguradong matutuwa ang tatay mo.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Ma, hindi ko muna bubuksan.”
Ngumiti siya.
“Hindi mo kailangang magmadali.”
Inilagay namin ang bote sa bagong cabinet sa sala.
Hindi bilang mamahaling palamuti.
Kundi bilang paalala.
Na may mga bagay na hindi nasusukat sa perang maaaring ipalit sa kanila.
Samantala, hindi naging madali ang sumunod na mga buwan para kay Adrian.
Nalaman ko mula sa kaniyang abogado na pumayag siyang makibahagi sa pagbabayad sa mga obligasyong napagkasunduan nila ni Paolo kaugnay ng mga bote.
Hindi niya kayang bayaran ang lahat nang minsanan.
Kaya gumawa sila ng iskedyul ng pagbabayad.
Nawala rin ang kaniyang posisyon sa kompanya.
At ang planong restaurant na matagal niyang ipinagmamalaki ay hindi na natuloy.
Ang relasyon niya kay Paolo ay tuluyang nasira.
Hindi ko alam kung nagkaroon ba talaga ng romantikong relasyon sila ni Celine.
Hindi rin ako naghanap ng sagot.
May mga tanong na hindi na mahalaga kapag alam mo nang hindi mo na gustong bumalik.
Ngunit isang araw, nakatanggap ako ng liham mula kay Celine.
Hindi iyon ipinadala sa opisina.
Ipinadaan niya sa abogado bilang personal na mensahe, at hiniling kung maaari ko raw basahin.
Matagal kong pinag-isipan kung bubuksan ko.
Sa huli, ginawa ko.
Ma’am Mara,
Hindi ko po alam kung tatanggapin ninyo ang paghingi ko ng tawad.
Naiintindihan ko kung hindi.
Noong una akong magtrabaho kay Sir Adrian, humanga ako sa kaniya.
Pakiramdam ko, kapag napapansin niya ako, may halaga ako.
Lagi ko pong naririnig ang mga taong nagsasabing matagumpay kayo dahil mayaman ang pamilya ninyo.
Hindi ko naisip noon kung gaano kalaki ang responsibilidad na pasan ninyo.
Ginawa kong katatawanan ang edad ninyo, ang pagiging seryoso ninyo, at ang mga bagay na mahalaga sa inyo.
Akala ko, kapag napatawa ko ang ibang tao, ibig sabihin mas gusto nila ako.
Ngayon ko lamang naintindihan na hindi kailangang magpahiya ng ibang babae upang maging mahalaga.
Hindi ko po hinihinging ibalik ninyo ang trabaho ko.
Hindi ko rin hinihinging kalimutan ninyo ang ginawa ko.
Gusto ko lamang sabihin na mali ako.
Pasensiya na po.
Matagal kong hawak ang liham.
Hindi ko alam kung tunay na nagbago si Celine.
Hindi ko rin responsibilidad na patunayan iyon.
Ngunit natutuhan kong maaaring tanggapin ang paghingi ng tawad nang hindi ibinabalik ang isang tao sa buhay mo.
Kaya sumulat ako ng maikling sagot.
Celine, natanggap ko ang liham mo.
Sana magsilbing aral sa iyo ang nangyari at maging mas maingat ka sa pagtitiwalang ibinibigay ng ibang tao.
Nais ko ang maayos na kinabukasan para sa iyo.
Iyon lamang.
Walang pangako ng pagkakaibigan.
Walang alok na trabaho.
Walang galit na kailangang ipamana sa susunod naming pagkikita.
Anim na buwan matapos ang lahat, nakatanggap ako ng mensahe mula kay Adrian.
Hindi na siya gumagamit ng galit na salita.
Hindi na rin niya ako sinisisi.
Mara, maaari ba kitang makausap kahit minsan lang?
Hindi para piliting bumalik ka.
May gusto lang akong sabihin nang personal.
Matagal kong pinag-isipan.
Sa huli, pumayag ako.
Nagkita kami sa isang tahimik na café sa Makati.
Pagpasok ko, nakita ko agad siya.
Payat siya nang kaunti.
Wala na ang mamahaling relo na ibinigay ko sa kaniya noong engagement namin.
Simple ang kaniyang damit.
At sa unang pagkakataon, hindi ko nakita ang dating kumpiyansang halos palaging may kasamang pagmamataas.
Tumayo siya nang lumapit ako.
“Salamat sa pagpunta.”
Umupo ako.
“May gusto kang sabihin?”
Tumango siya.
“Una, gusto kong humingi ng tawad.”
Hindi ako nagsalita.
“Hindi lang dahil sa mga bote.
Hindi lang dahil sa nangyari sa kasal.”
Huminga siya nang malalim.
“Gusto kong humingi ng tawad dahil ginawa kitang kalaban sa sarili kong isip.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Tuwing may nakikita akong nagtatagumpay ka, sa halip na matuwa, naiisip kong bakit hindi ako ganoon.”
Napayuko siya.
“Akala ko kailangan kong patunayan na mas magaling ako kaysa sa iyo para maging karapat-dapat akong asawa mo.”
“Hindi ko iyon hiningi sa iyo.”
“Alam ko na ngayon.”
May mahinang lungkot sa kaniyang ngiti.
“Pero noong tayo pa, hindi ko matanggap.”
Tumingin siya sa tasa ng kape.
“Si Celine, lagi niya akong pinupuri.
Lagi niyang sinasabing kaya kong maging mas matagumpay kung wala akong kailangang sundin.
Madali akong naniwala dahil iyon ang gusto kong marinig.”
Tahimik akong nakinig.
“Hindi kami naging magkasintahan,” dagdag niya.
“Pero hinayaan kong maging masyadong malapit ang relasyon namin.
Marami akong ibinahaging plano at problema na hindi ko sinabi sa iyo.”
Hindi ko alam kung totoo ang lahat ng sinabi niya.
Ngunit hindi na iyon ang mahalaga.
“Adrian, bakit mo ako gustong makita?”
Napatingin siya sa akin.
“Dahil gusto kong malaman kung may kahit maliit pang pagkakataon.”
Doon ako napahinga nang malalim.
Kahit sinabi niyang hindi niya ako pipiliting bumalik, may natitira pa rin palang pag-asa sa loob niya.
“Wala na,” mahinahon kong sagot.
Nakita kong nasaktan siya.
Ngunit hindi na niya ako sinisi.
Tumango lamang siya.
“Alam kong iyon ang sasabihin mo.”
“Hindi ko sinasabing hindi kita minahal.”
“Alam ko.”
“Pero hindi ko kayang bumuo muli ng buhay kasama ang taong natutuhan kong katakutang pagkatiwalaan.”
Napayuko siya.
Matagal kaming natahimik.
Pagkatapos, sinabi niya ang isang bagay na hindi ko inasahan.
“Alam mo, noong araw na kinansela mo ang kasal, galit na galit ako dahil pakiramdam ko pinahiya mo ako.”
Napatingin ako.
“Ngayon ko naisip na ako pala ang unang nagpahiya sa iyo.”
Hindi ko napigilang malungkot.
Dahil kung sinabi lamang niya iyon bago kami umabot sa ganoong punto, maaaring iba ang naging buhay namin.
Ngunit hindi sapat ang isang tamang pangungusap upang burahin ang mga maling desisyon.
“Adrian, sana maging maayos ang buhay mo.”
Tumango siya.
“Sana maging masaya ka rin.”
Tumayo ako.
Bago ako makalayo, tinawag niya ako.
“Mara.”
Lumingon ako.
“Salamat sa limang taon.”
Bahagya akong ngumiti.
“Salamat din.”
At doon nagtapos ang isang kabanatang minsan kong inakalang magiging buong kuwento ng buhay ko.
Pagkatapos ng pagkikitang iyon, hindi ako umuwi agad.
Naglakad ako sa isang maliit na park malapit sa café.
Mainit ang hapon.
May mga batang naglalaro.
May magkasintahang nag-aaway nang mahina sa ilalim ng puno.
May isang matandang mag-asawang magkahawak-kamay habang naglalakad.
Pinanood ko sila sandali.
Noong una, pakiramdam ko ay napag-iwanan ako.
Tatlumput apat na taong gulang na ako noong kinansela ang kasal.
Marami sa mga kaibigan ko ang may asawa na.
May mga anak na sila.
May mga bahay at mga tradisyong pangpamilya.
Ako naman, muling nagsisimula.
Ngunit habang nakaupo ako sa bangko, napagtanto kong hindi pala ako bumalik sa simula.
May trabaho ako.
May pamilya.
May mga kaibigan.
May mga pangarap na hindi ko pa natutupad.
At higit sa lahat, mayroon na akong mas malinaw na pag-unawa sa kung anong uri ng pagmamahal ang gusto kong tanggapin.
Hindi iyong kailangang tiisin ang kahihiyan para lamang manatili ang isang tao.
Hindi iyong kailangan kong magkunwaring mas mahina upang maging komportable ang lalaki sa tabi ko.
Kundi pagmamahal na may paggalang.
May katapatan.
At may kalayaang manatiling ako.
Isang taon matapos ang kinanselang kasal, binuksan namin ang unang scholarship program ng Villanueva Foundation para sa mga kabataang gustong mag-aral ng hotel management at culinary arts.
Dalawampung estudyante ang unang nakatanggap ng tulong.
Kasama rito ang isang dalagang mula sa Batangas na nagtatrabaho sa isang maliit na karinderya upang makapag-ipon para sa kolehiyo.
Nang tanggapin niya ang scholarship certificate, napaiyak siya.
“Ma’am Mara, hindi ko po alam kung paano magpapasalamat.”
Ngumiti ako.
“Mag-aral kang mabuti.
At kapag kaya mo na, tumulong ka rin sa iba.”
Tumango siya nang paulit-ulit.
Sa gilid ng entablado, nakita ko si Mama.
Nakangiti siya habang nagpupunas ng luha.
Nasa tabi niya si Rafael, na tumulong magdisenyo ng maliit na training kitchen para sa foundation.
Pagkatapos ng programa, lumapit siya sa akin.
“Congratulations, President Villanueva.”
Napailing ako.
“Huwag mo akong tawaging ganyan.”
“Bakit?
Totoo naman.”
“Mas gusto kong Mara lang.”
Ngumiti siya.
“Okay, Mara.”
May iniabot siyang maliit na kahon.
“Ano ito?”
“Regalo.”
“Rafael, wala naman akong birthday.”
“Hindi kailangan ng birthday para magbigay ng regalo.”
Binuksan ko ang kahon.
Sa loob ay may isang maliit na brass keychain na hugis bahay.
May nakaukit na dalawang salita.
Bagong Simula.
Napangiti ako.
“Ang simple.”
“Mas gusto ko kasi iyong may silbi.”
Hinawakan ko ang keychain.
“Salamat.”
Tumango siya.
Pagkatapos, medyo nag-atubili.
“Mara, may gusto sana akong itanong.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Ano iyon?”
“Puwede ba kitang yayain sa hapunan sa Sabado?”
Napatigil ako.
Maraming beses na kaming kumain nang magkasama.
Ngunit iba ang tono ng tanong niya ngayon.
“Bilang magkaibigan?” tanong ko.
Ngumiti siya nang bahagya.
“Kung iyon lang ang komportable ka, oo.”
“At kung hindi?”
Huminga siya nang malalim.
“Kung handa ka, gusto sana kitang makilala sa paraang higit pa sa pagiging magkaibigan.”
Matagal ko siyang tiningnan.
Hindi siya nagmadali.
Hindi niya ako pinilit.
Hindi rin niya sinabing mas mabuti siya kaysa kay Adrian.
Hinintay lamang niya ang sagot ko.
“Rafael…”
“Okay lang kung hindi pa.”
Napangiti ako.
“Hindi ko sinabing hindi.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Talaga?”
Tumango ako.
“Pero dahan-dahan lang.”
Ngumiti siya.
“Wala naman akong hinahabol na deadline.”
Natawa ako.
At sa sandaling iyon, naramdaman kong may isang pintuang matagal kong isinara ang dahan-dahang bumubukas.
Hindi dahil nakalimutan ko na ang nakaraan.
Kundi dahil hindi ko na hinahayaang ang nakaraan ang magtakda ng buong kinabukasan ko.
Hindi naging madali ang sumunod na mga buwan.
May mga pagkakataong natatakot pa rin akong magtiwala.
Kapag may biglaang pagbabago sa plano, minsan ay hindi ko maiwasang kabahan.
Kapag may hindi sinasabi si Rafael, naiisip kong baka may itinatago siya.
Ngunit sa halip na itago ang takot ko, natutuhan kong sabihin ito.
Isang gabi, habang naghahapunan kami sa isang maliit na restaurant sa Tagaytay, bigla akong nagtanong.
“Rafael, naiintindihan mo bang baka hindi ako maging madaling mahalin?”
Napatingin siya.
“Bakit mo nasabi?”
“Dahil marami akong pinagdaanan.
May mga pagkakataong masyado akong maingat.
Minsan, gusto kong malaman ang lahat bago ako makapagtiwala.”
Tahimik siyang nakinig.
“Hindi ako palaging magiging masaya.
Hindi ako palaging magiging malambing.
At may mga araw na trabaho ang uunahin ko.”
Ngumiti siya nang mahina.
“Mara, hindi naman ako naghahanap ng taong walang problema.”
“Paano kung hindi mo kayanin?”
“Kung may hindi ako kayanin, pag-uusapan natin.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Ganoon lang?”
“Hindi naman lahat magiging madali.
Pero mas gusto kong pag-usapan natin ang mahihirap na bagay kaysa magkunwaring wala.”
Tahimik akong napangiti.
Hindi iyon engrandeng pangako.
Hindi niya sinabing hinding-hindi niya ako sasaktan.
Hindi niya rin sinabing magiging perpekto ang lahat.
Ngunit mas naniwala ako sa simpleng katapatan niya kaysa sa anumang magarbong pangakong narinig ko noon.
Sa ikalawang anibersaryo ng pagkamatay ni Papa matapos ang kinanselang kasal, nagtipon kami sa lumang bahay.
Nandoon si Mama.
Ang ilang malalapit naming kamag-anak.
At si Rafael, na inimbitahan ni Mama matapos nilang maging magkaibigan sa mga proyekto ng foundation.
Pagkatapos ng simpleng hapunan, tumayo ako at lumapit sa cabinet.
Nandoon pa rin ang boteng may gintong laso.
Matagal ko iyong tiningnan.
Pagkatapos, maingat ko itong kinuha.
Napatingin si Mama.
“Mara?”
Ngumiti ako.
“Ma, sa tingin ko, panahon na.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Sigurado ka?”
Tumango ako.
“Hindi na kailangan pang maghintay ng kasal.”
Tahimik ang buong sala habang inilapag ko ang bote sa mesa.
Hindi iyon binuksan para ipagdiwang ang isang malaking negosyo.
Hindi rin para sa isang engrandeng seremonya.
Binuksan namin iyon upang alalahanin ang isang lalaking nagturo sa amin kung paano magpahalaga sa pamilya.
Si Mama ang unang nagtaas ng baso.
“Para kay Roberto.”
Sumunod ako.
“Para kay Papa.”
Ngumiti si Rafael.
“Para sa taong nag-iwan ng magandang pamana.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Hindi lang ang mga bote ang pamana niya.”
Tumango si Mama.
“Tama ka.”
Kinuha niya ang aking kamay.
“Ang pinakamahalagang iniwan niya ay ang lakas ng loob mong piliin ang tama kahit mahirap.”
Naramdaman kong nangilid ang luha ko.
Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi iyon luha ng pagkatalo.
Kundi ng pasasalamat.
Pagkatapos ng hapunan, lumabas kami ni Rafael sa hardin.
Maliwanag ang buwan.
May mahinang hangin.
Mula sa loob ng bahay, naririnig ang tawanan ni Mama at ng mga kamag-anak namin.
“May gusto akong sabihin,” sabi ni Rafael.
Napatingin ako.
“Ano iyon?”
“Masaya ako na hinayaan mo akong makilala ka.”
Ngumiti ako.
“Matagal mo na akong kilala.”
“Hindi sa ganitong paraan.”
Natahimik ako.
Nagpatuloy siya.
“Alam kong may mga bagay kang hindi pa kayang ibigay nang buo.
At okay lang iyon.”
“Rafael…”
“Hindi ko kailangang bilisan ang mga bagay.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Gusto lang kitang makasama habang pareho nating binubuo ang mga pangarap natin.”
Matagal kong tiningnan ang mga mata niya.
Walang pagmamadali.
Walang pamimilit.
Walang pagtatangkang gawing utang na loob ang pagmamahal niya.
Dahan-dahan kong pinisil ang kaniyang kamay.
“Gusto rin kitang makasama.”
Ngumiti siya.
At sa ilalim ng malamig na hangin ng gabi, unang beses kong naramdaman na ang bagong pag-ibig ay hindi kailangang maging kapalit ng luma.
Maaari itong maging isang bagong kuwento.
May sariling simula.
May sariling mga pagsubok.
At may sariling pag-asang hindi nakatali sa mga pagkakamali ng nakaraan.
Makalipas ang ilang buwan, napadaan ako sa hotel sa Tagaytay kung saan dapat sana ginanap ang kasal namin ni Adrian.
May meeting ako roon tungkol sa isang bagong renovation project.
Pagpasok ko sa function hall, nakita ko ang malalaking bintana.
Ang lugar kung saan minsang nakatayo ang mga karton ng gatas.
Ang mesa kung saan ako pinagtawanan.
Ang pintuang dinaanan ko habang pilit na pinipigilan ang luha.
Huminto ako sandali.
Lumapit ang hotel manager.
“Ma’am Mara, okay lang po ba kayo?”
Ngumiti ako.
“Oo.”
“May gusto po ba kayong baguhin sa design?”
Tumingin ako sa paligid.
“Noong huli akong nandito, akala ko ito ang lugar kung saan magsisimula ang pinakamahalagang yugto ng buhay ko.”
Hindi siya nagsalita.
“Pero dito pala ako unang natutong humindi sa isang bagay na hindi na tama para sa akin.”
Tumango siya.
“Marami pong nagbago mula noon.”
“Oo.”
Lumapit ako sa bintana.
Sa labas, makikita ang malawak na tanawin ng Tagaytay.
May mga ulap na dahan-dahang gumagalaw sa ibabaw ng mga puno.
Naalala ko ang babaeng nakatayo rito noon.
Galit.
Nasaktan.
At halos hindi makapaniwalang ang lalaking pakakasalan niya ay kayang ipahiya siya sa harap ng maraming tao.
Kung maaari ko siyang makausap ngayon, hindi ko sasabihing huwag siyang umiyak.
Hindi ko rin sasabihing agad niyang kalimutan ang lahat.
Sasabihin ko lamang na may buhay pa pagkatapos ng isang nabigong pangarap.
May mga taong mananatili.
May mga pangarap na maaari pa ring buuin.
At may pagmamahal na hindi kailangang ipagpilitan.
Nang gabing iyon, habang pauwi ako, may dumating na mensahe mula kay Rafael.
Nakauwi ka na?
Sumagot ako.
Pauwi pa lang.
May dala akong pagkain.
Dumaan ako sa paborito mong restaurant.
Napangiti ako.
Bakit?
Dahil sabi mo kahapon, nami-miss mo ang sinigang nila.
Natawa ako nang mahina.
Hindi iyon mamahaling relo.
Hindi iyon malaking bouquet.
Hindi iyon pangakong bibigyan niya ako ng buong mundo.
Isang simpleng pagkain lamang.
Ngunit naalala niya.
At sa pagkakataong iyon, sapat na iyon para maramdaman kong pinahahalagahan ako.
Pagdating ko sa bahay, nakita ko siyang naghihintay sa may veranda.
May dala siyang dalawang paper bag.
Nang makita niya ako, ngumiti siya.
“Pagod?”
“Medyo.”
“Kumain muna tayo?”
Tumango ako.
Bago kami pumasok, napatingin ako sa cabinet sa loob ng sala.
Nandoon pa rin ang walang lamang bote na may gintong laso.
Hindi ko iyon itinago dahil sa halaga.
Itinago ko iyon dahil sa aral na dala nito.
May mga taong titingnan ang mga bagay na mahalaga sa iyo at sasabihing wala lamang iyon.
May mga taong pagtatawanan ang sakit mo dahil hindi nila naiintindihan kung bakit ka nasasaktan.
At may mga taong hihilinging isuko mo ang iyong dignidad para lamang mapanatili ang kanilang kasiyahan.
Ngunit darating ang araw na matututuhan mong hindi mo kailangang ipaliwanag nang paulit-ulit ang halaga mo sa taong ayaw itong makita.
Minsan, ang pinakamatapang na desisyon ay hindi ang manatili at magtiis.
Kundi ang umalis habang may natitira ka pang paggalang sa sarili.
Hinawakan ni Rafael ang kamay ko.
“May iniisip ka?”
Tumingin ako sa kaniya.
Pagkatapos ay ngumiti.
“Wala.
Naalala ko lang kung gaano karaming bagay ang nagbago.”
“May pinagsisisihan ka?”
Sandali akong nag-isip.
May mga gabing pinagsisihan kong nagtiwala ako nang sobra.
May mga umagang hiniling kong sana mas maaga kong nakita ang mga palatandaan.
Ngunit ngayon, alam kong kahit masakit, may mga desisyong kailangang gawin upang makabalik tayo sa sarili natin.
Umiling ako.
“Wala na.”
Ngumiti siya at binuksan ang pinto.
“Sige.
Baka lumamig ang pagkain.”
Sabay kaming pumasok.
Sa loob ng bahay, may ilaw.
May mainit na pagkain.
May mga tawanan mula sa sala kung saan naghihintay si Mama.
At may isang buhay na hindi ko inakalang posible noong araw na nawala ang mga bote ng alak.
Hindi ako nagpakasal sa lalaking dati kong inakalang siya na ang makakasama ko habambuhay.
Hindi ko rin kailangang agad magpakasal sa ibang tao upang patunayang nakabangon ako.
Mas mahalaga, natutuhan kong maging masaya sa sarili kong mga desisyon.
At kung dumating man ang araw na muli akong maglakad patungo sa altar, alam kong hindi na iyon dahil natatakot akong maiwan.
Kundi dahil may isang taong pipiliin kong makasama nang malaya, may tiwala, at may buong paggalang sa isa’t isa.
Sa ngayon, sapat na ang ganitong gabi.
Sapat na ang katahimikan.
Sapat na ang isang taong naaalala kung anong pagkain ang gusto ko.
At sapat na ang katotohanang sa wakas, hindi ko na kailangang maging mas maliit upang maramdaman kong karapat-dapat akong mahalin.
Kung kayo ang nasa kalagayan ni Mara, bibigyan pa ba ninyo ng pangalawang pagkakataon ang taong sumira sa inyong tiwala bago ang kasal, o pipiliin din ninyong magsimula muli?
WAKAS
