Pinalayas ako ng biyenan ko noong Bisperas ng Bagong Taon para sa pamilya ng hipag ko, kaya tahimik kong inimpake ang lahat at umalis.
Bahagi 3
Nalaman kong alam na pala ni Carlo na palalayasin ako ni Mama bago pa dumating ang hipag ko, at doon ako tuluyang natauhan.
Dumating si Carlo sa bahay nina Nanay sa Marikina kinabukasan ng hapon. Hindi siya nagdala ng kahit ano, walang prutas, walang pasalubong. Nakatayo lang siya sa pinto, pawis na pawis, parang bata na nahuling may kasalanan. Binuksan ko ang pinto pero hindi ako ngumiti. Hindi ko siya pinapasok agad.
“Puwede ba tayong mag-usap?” tanong niya.
Tumango ako at pinaupo ko siya sa sala. Si Nanay, pumasok sa kusina para bigyan kami ng espasyo. Si Tatay, lumabas muna para maglakad-lakad. Alam nilang kailangan naming mag-usap nang kami lang.
Nakaupo si Carlo, nakayuko, pinaglalaruan ang susi ng kotse niya. Hindi siya makatingin sa akin ng diretso. Matagal bago siya nagsalita.
“Liza, pasensya ka na. Alam kong mali.”
Hindi ako sumagot. Hinintay ko siyang magpatuloy. Sa loob ng tatlong taon, ako lagi ang nag-aayos, ako lagi ang nagpapauna. Ngayong beses, gusto kong siya naman ang magsabi ng totoo.
“Si Mama…” huminga siya ng malalim. “Isang linggo bago dumating si Ate Grace, sinabi na sa akin ni Mama na ikaw ang aalis.”
Parang may bumagsak sa loob ko. Hindi ako nagulat na may plano, pero masakit pa rin marinig na alam niya. Na habang nagluluto ako, habang naghahanda ako ng ₱8,000 na pinamili, alam na pala niya na hindi ako ang matutulog sa sarili naming kuwarto.
“Alam mo?” tanong ko. Mahinahon ang boses ko, pero nanginginig ang kamay ko sa ilalim ng mesa. “Alam mo na palalayasin ako, at hindi mo sinabi sa akin?”
“Hindi ko alam kung paano sasabihin,” sabi niya. “Akala ko papayag ka rin tulad ng dati. Akala ko, ilang araw lang naman. Ayokong makipag-away kay Mama, lalo na at Bagong Taon.”
Tiningnan ko siya. Ang lalaking pinakasalan ko, ang lalaking kasama ko sa bahay sa Quezon City, ang lalaking nakita kong nagbabalat ng mansanas para kay Kuya Dan habang inilalabas ang mga gamit ko. Sa balkonahe, nagkunwari siyang walang alam. Pero alam niya pala ang lahat.
“Carlo, hindi ilang araw lang ang usapan dito,” sabi ko. “Tatlong taon na akong nagparaya. Tatlong taon na akong natutulog sa tabi mo pero pakiramdam ko, ako lang ang bisita sa sarili naming bahay.”
Napayuko siya lalo. “Alam ko. Noong umalis ka, doon ko lang naramdaman kung gaano kabigat ang ginagawa mo araw-araw.”
Gusto kong maniwala. Gusto kong isipin na nagsisisi siya. Pero hindi ko pa kayang yakapin siya at sabihing okay lang. Hindi okay. Hindi pa.
Kinabukasan, bumalik ako sa bahay sa Quezon City. Hindi para magluto. Para kumuha ng charger ko at tingnan ang mga halaman ko. Sabi ko kay Carlo, sasamahan niya ako, pero pagdating namin, siya lang ang bumaba agad at ako ang naiwan sa kotse ng ilang minuto. Kailangan kong huminga bago pumasok.
Pagpasok ko, amoy pritong mantika at pawis ang sala. Ang carpet, may mantsa ng juice. Ang mesa, puno ng balat ng prutas at mga plastic ng chichirya. Ang lababo sa kusina, tambak ng pinggan mula kagabi. Walang naghugas. Walang nagligpit.
At ang kuwarto ko, ang kuwarto naming mag-asawa, bukas ang pinto. Sa kama namin, nakakalat ang mga damit nina Jolo at Mia. Sa sahig, mga laruan. Ang vanity table ko, nakasiksik sa sulok, may patong na bote ng gatas at diaper. Ang mga halaman ko, yung inalagaan ko ng ilang buwan, nalalanta na, tuyo na ang lupa.
Nakita ako ni Mama mula sa kusina. “Ay, Liza, bumalik ka na pala!” Sabi niya, parang hindi siya nagpalayas sa akin dalawang gabi lang ang nakalipas. “Akala ko sa Nanay mo ka muna. Buti naman, magluto ka na, gutom na ang mga bata.”
Sumunod si Ate Grace mula sa kuwarto ko, may hawak na tuwalya. “Hipag, buti bumalik ka. Wala kaming makain ng maayos. Ikaw lang kasi ang marunong magluto ng gusto ng mga bata.”
Tinitigan ko sila. Hindi ako sumigaw. Hindi ako umiyak. Mas malinaw pa sa dati ang lahat.
“Mama, Ate, hindi ako bumalik para magluto,” sabi ko. “Bumalik ako para kunin ang mga gamit ko.”
Nagbago ang mukha ni Mama. “Ano ba yang sinasabi mo? Pamilya tayo dito. Konting sakripisyo lang, nagdadrama ka na.”
“Konti?” Natawa ako, pero hindi masaya. “Mama, tatlong taon na akong nagluluto, naghuhugas, naglilinis. Ako ang gumastos ng ₱8,000 para sa Noche Buena. Ako ang nag-ayos ng bahay bago sila dumating. Tapos ako pa ang pinaalis. Konti pa rin ba iyon?”
Si Ate Grace, nagtaas ng boses. “Liza, huwag kang ganyan. Bisita kami. Ilang araw lang kami dito. Ikaw ang may-asawa dito, dapat ikaw ang magparaya. Ganyan talaga ang buhay may-asawa.”
“Magparaya?” Ulit ko. “Ate, tatlong Bagong Taon na akong nagparaya. Unang taon, apat kayo. Pangalawang taon, apat pa rin. Ngayong taon, anim na kayo, kasama pa ang mga magulang ni Kuya Dan. Kailan ba ako hindi nagparaya?”
Tahimik si Kuya Dan sa sofa. Ang mga magulang niya, nakatingin sa amin, halatang hindi komportable. Si Jolo at Mia, napatigil sa paglalaro.
Doon ko nalaman ang totoo. Hindi ito biglaang desisyon. Hindi ito dahil lang masikip. Pinlano nila ito.
Sabi ni Mama, halos pabulong pero narinig ko, “Kasi ikaw, mabait ka, hindi ka nagrereklamo. Akala namin, maiintindihan mo. Malapit lang naman ang Nanay mo sa Marikina, madali kang makakauwi.”
Doon ako tuluyang natauhan. Hindi nila ako pinalayas dahil masama sila. Pinalayas nila ako dahil sanay silang hindi ako nagrereklamo. Ang kabaitan ko, naging permiso nila para apihin ako nang paulit-ulit.
Tiningnan ko si Carlo. Nakita kong gusto niyang magsalita, pero natatakot siya kay Mama. Gusto kong siya ang magtanggol sa akin, hindi ako ang laging magtanggol sa sarili ko.
“Carlo, sabihin mo sa kanila,” sabi ko. “Sabihin mo kung alam mo na pala bago pa sila dumating.”
Namula si Carlo. Tumingin siya kay Mama, tapos kay Ate Grace, tapos sa akin. “Opo, alam ko. Sinabi sa akin ni Mama isang linggo bago. Hindi ako nagsalita. Mali ako.”
Natahimik ang buong sala. Si Mama, napahawak sa mesa. Si Ate Grace, hindi makatingin sa akin.
“Ngayon alam niyo na,” sabi ko. “Hindi ako galit dahil masikip ang bahay. Galit ako dahil ako lang ang laging inaasahang mag-adjust. Ako lang ang laging inaasahang umalis, manahimik, magluto ulit kinabukasan na parang walang nangyari.”
Umupo ako sandali at hinawakan ang isang paso. Ang halaman ko, halos tuyo na. Inalagaan ko ito mula noong lumipat kami sa bahay na iyon. Tuwing umaga, dinidiligan ko ito bago ako pumasok sa opisina. Ngayon, nakatambak lang siya sa sulok, parang ako.
Doon ako gumawa ng isang maliit pero mahalagang desisyon. Hindi ako mag-iimpake ng galit. Hindi ako mag-iiwan ng sulat. Pero hindi ko na rin iiwan ang mga mahahalagang gamit ko dito na parang hindi sila mahalaga.
Kinuha ko ang mga paso at inilagay ko sa isang plastic bag. Kinuha ko rin ang maliit na kahon na may mga regalo noong kasal namin, yung mga alaala na ayokong masira. Sabi ko kay Carlo, “Dadalhin ko muna ito kay Nanay. Hindi ko kayang panoorin na masira sila dito.”
Sinubukan akong pigilan ni Mama. “Liza, huwag kang magdala ng gamit, babalik ka rin naman dito.”
“Babalik ako, Mama,” sabi ko. “Pero hindi sa ganitong paraan. Hindi ako babalik para lang magluto at maglinis habang ako ang pinaalis sa sarili kong kuwarto.”
Umalis ako kasama si Carlo. Sa kotse, tahimik kami. Hawak ko ang paso, parang hawak ko ang sarili ko. Sabi ni Carlo, “Liza, ano ang gusto mong gawin ko?”
Tiningnan ko siya. “Gusto kong ikaw mismo ang makipag-usap kay Mama. Hindi ako. Ikaw ang anak niya, ikaw ang asawa ko. Hindi ko na kaya na ako lang ang lumalaban.”
Nang gabing iyon, sa bahay nina Nanay, tumawag si Carlo. Sabi niya, magulo pa rin daw ang bahay, hindi pa rin daw naghuhugas ng pinggan si Ate Grace, at si Mama daw ay pagod na pagod na. Sabi niya, “Ngayon lang namin naramdaman kung gaano kahirap ang ginagawa mo.”
Sumagot ako, “Ngayon niyo lang naramdaman kung ano ang ginagawa ko araw-araw.”
Hindi ako sumigaw. Hindi ako nagmakaawa. Pero malinaw sa akin ang desisyon ko. Mananatili pa ako ng isang linggo kay Nanay. Hindi para magtampo. Para mag-isip at para sila rin ay mag-isip. Kailangan nilang maramdaman ang bahay na walang ako, hindi para parusahan sila, kundi para maintindihan nila na hindi ako katulong. Asawa ako. Tao ako.
Bago ako matulog, inilagay ko ang mga halaman ko sa bintana nina Nanay, kung saan may araw. Diniligan ko sila. At sa unang pagkakataon, hindi ako umiyak bago matulog. Nasaktan ako, oo, pero mas malinaw na ako ngayon kaysa noong Bisperas ng Bagong Taon.
Salamat sa pagbabasa hanggang dito
Bahagi 4
Hinarap ko si Mama at si Ate Grace sa harap ng lahat, at sa wakas ay pinili ako ni Carlo at nagsimula ang bagong buhay namin.
Isang linggo akong nanatili kay Nanay sa Marikina. Isang linggo na ako ang ginigising ni Nanay para kumain, hindi para magluto. Isang linggo na ang likod ko ay nakapagpahinga. Isang linggo na walang nag-utos sa akin na maghugas, magligpit, mag-ayos.
Pero araw-araw, tumatawag si Carlo. Noong una, nagrereklamo siya tungkol sa bahay. Pangalawang araw, nagtatanong siya kung paano magluto ng simpleng sinigang. Pangatlong araw, tahimik lang siya at sinabi niya, “Liza, miss na kita. Miss na ng bahay ang ayos mo.”
Hindi ko siya sinagot ng “umuwi na ako.” Sinabi ko, “Carlo, hindi ako ayos ng bahay. Ako ang asawa mo.”
Sa ika-pitong araw, tumawag si Mama. Hindi na siya nanginginig tulad noong Enero Uno. Pagod na pagod ang boses niya. “Liza, uuwi ka na ba? Aalis na bukas si Ate mo. Gusto sana namin ng maayos na hapunan bago sila umalis. Ikaw lang ang marunong mag-ayos.”
Gusto kong sabihin na hindi. Gusto kong sabihin na sila ang nagpalayas sa akin, sila ang mag-ayos. Pero alam kong kung hindi ako haharap, paulit-ulit lang ito tuwing Bagong Taon. Kailangan kong harapin sila, hindi para mag-away, kundi para tapusin ito.
Kaya sinabi ko, “Uuwi ako, Mama. Pero hindi para magluto mag-isa. Uuwi ako para mag-usap tayo, lahat tayo.”
Pagdating ko sa bahay sa Quezon City, ganoon pa rin ang itsura. Ang sala, may kalat pa rin. Ang kusina, may tambak na pinggan. Ang kuwarto ko, sarado, pero alam kong nandoon pa rin ang mga gamit nina Ate Grace. Ang vanity table ko, nasa sulok pa rin. Ang mga halaman ko, wala na doon, nasa Marikina na sila at muling nabubuhay.
Nandoon ang lahat. Si Mama, nakaupo sa sofa. Si Ate Grace at Kuya Dan, nakaupo sa kabila. Ang mga magulang ni Kuya Dan, tahimik sa gilid. Sina Jolo at Mia, naglalaro sa sahig pero tumigil nang pumasok ako. Si Carlo, nakatayo sa tabi ng pinto, parang naghihintay ng senyales ko.
Umupo ako sa gitna, hindi sa kusina, hindi sa sulok. Sa sala, kung saan ako dapat umupo bilang asawa at may-ari rin ng bahay na ito.
“Mama, Ate, mag-usap tayo,” sabi ko. Mahinahon ako, pero buo ang boses ko. “Bago kayo umalis bukas, kailangan nating ayusin ito.”
Tumingin si Mama sa akin, halatang naiinis. “Liza, ano pa ba? Umuwi ka na nga, magluto ka na lang, tapos na ito.”
“Hindi pa tapos, Mama,” sabi ko. “Kasi kung magluluto lang ako ngayon na parang walang nangyari, sa susunod na Bagong Taon, ako ulit ang palalayasin.”
Si Ate Grace, nagtaas ng kilay. “Liza, ang arte mo. Bisita lang kami. Ilang araw lang. Bakit mo ginagawang malaking isyu?”
“Ilang araw lang?” Tiningnan ko siya ng diretso. “Ate, noong Bisperas, ako ang nagluto ng labindalawang putahe. Ako ang gumastos ng ₱8,000 mula sa sahod ko. Ako ang naglinis bago kayo dumating. Ako ang naghugas ng pinggan ng isang oras habang kayo ay nanonood ng TV. Tapos inilabas niyo ang mga gamit ko sa kuwarto ko nang hindi man lang ako tinatanong. Tapos ako ang pinaalis. Ilang araw lang ba talaga iyon para sa inyo?”
Natahimik si Ate Grace. Si Kuya Dan, tumingin sa sahig. Ang mga magulang niya, nagkatinginan.
“At hindi lang iyon,” patuloy ko. “Tatlong taon na akong ganito. Tatlong Bagong Taon na ako ang nasa kusina habang kayo ay nasa sala. Walang nagtanong kung pagod na ako. Walang nagpasalamat. Ang narinig ko lang noong pinalayas ako, ‘Mabait ka, hindi ka nagrereklamo.’ Kaya pala ako ang pinaalis, kasi alam niyong hindi ako magrereklamo.”
Napahawak si Mama sa dibdib niya. “Liza, pamilya tayo. Ganyan talaga ang buhay may-asawa. Ako rin noon, nagparaya ako para sa pamilya ni Papa ni Carlo.”
Alam kong totoo iyon. Nakita ko sa mukha niya na hindi siya nagsisinungaling. Pero iba ang pagpaparaya sa pagiging invisible.
“Mama, naiintindihan ko po,” sabi ko. “Pero ang pagpaparaya, hindi ibig sabihin na ako lang ang laging mag-a-adjust. Ang pamilya, hindi lang si Ate Grace, hindi lang kayo. Kasama rin ako. Asawa ako ni Carlo, hindi ako bisita, hindi ako katulong.”
Doon nagsalita si Carlo. Tumayo siya mula sa tabi ng pinto at lumapit sa akin. Hinawakan niya ang kamay ko sa harap ng lahat. Nanginginig ang kamay niya, pero hindi niya binitawan.
“Mama, Ate, ako ang may kasalanan din,” sabi niya. Malinaw ang boses niya, hindi na siya nagkukunwari. “Alam ko isang linggo pa lang na palalayasin si Liza. Hindi ako nagsalita. Nagtago ako sa balkonahe at nagbalat ng mansanas habang inilalabas niyo ang mga gamit niya. Akala ko, pagiging mabuting anak ang pananahimik. Pero mali ako. Ang pagiging tahimik ko, ang nagpalala sa lahat.”
Tumingin siya kay Mama. “Mama, asawa ko si Liza. Kung ako mismo hindi siya ipagtatanggol, sino ang magtatanggol sa kanya?”
Naiyak si Mama. Hindi siya umiyak dahil nahuli siya. Umiyak siya dahil nakita niya ang anak niya na sa unang pagkakataon ay pumili at nagsabi ng totoo. “Carlo, hindi ko naman sinadya…” sabi niya.
“Alam ko, Mama,” sabi ni Carlo. “Pero kailangan nating baguhin ito. Hindi puwedeng si Liza lang lagi ang magparaya.”
Doon lumabas ang pinakamalaking butas ng plano nila. Nagsalita ang tatay ni Kuya Dan, tahimik pero malinaw. “Pasensya na, Liza. Hindi namin alam na pinaalis ka pala. Akala namin, umuwi ka sa Nanay mo kasi gusto mo lang mag-Bagong Taon doon. Kung alam lang namin, hindi kami papayag na kunin ang kuwarto mo.”
Nagsalita rin ang nanay ni Kuya Dan. “Oo, anak. Kami pa naman ang nagsabi na huwag na kayong mag-abala. Hindi namin alam na ikaw ang nagsakripisyo.”
Namula si Ate Grace. Hindi siya makatingin sa mga biyenan niya. Doon lumabas na hindi sinabi nina Mama at Ate Grace sa mga magulang ni Kuya Dan ang totoo. Sinabi nila na nagkataon lang na nasa Marikina ako. Ang akala ng mga bisita, maayos ang lahat. Ang totoo, ako ang pinalayas.
“Ate,” sabi ni Kuya Dan, mahina pero matigas. “Tama na. Nakakahiya na. Umuwi na tayo bukas at ayusin natin ito. Hindi tayo puwedeng manatili dito na si Liza ang nagdurusa.”
Si Ate Grace, sa unang pagkakataon, hindi nakasagot ng mayabang. “Liza, hindi ko naisip na ganoon kabigat para sa iyo. Akala ko, okay lang kasi hindi ka nagsasalita. Pasensya ka na.”
Hindi iyon perpektong sorry. Hindi iyon buong pag-amin. Pero totoo iyon. At sapat na iyon para magsimula.
Tumingin ako kay Mama. “Mama, hindi ko kayo gustong kalabanin. Gusto ko lang na sa bahay na ito, hindi ako ang laging huling kumakain. Gusto ko lang na kung may bisita, pag-usapan natin, hindi ako ang biglang palalayasin. Gusto ko lang na ang kuwarto ko, kuwarto ko. Hindi ito guest room.”
Umiyak si Mama at tumango. “Liza, pasensya ka na. Pagod na rin ako. Isang linggo kang wala, ngayon ko lang naramdaman kung gaano kahirap ang ginagawa mo. Hindi ako makakilos nang walang ikaw. Hindi ko lang alam kung paano sabihin na kailangan kita.”
Doon ko naramdaman na hindi na ako galit. Nasaktan pa rin ako, pero hindi na ako yung babae na tahimik na nag-iimpake sa Bisperas ng Bagong Taon. Ako na ang babae na kayang magsalita at manatili.
Kaya gumawa ako ng mga malinaw na desisyon, hindi para maghiganti, kundi para protektahan ang sarili ko at ang pagsasama namin ni Carlo.
“Mama, Ate, ito ang gusto ko,” sabi ko. “Una, ang kuwarto namin ni Carlo, sa amin lang. Hindi ito tutulugan ng bisita nang hindi ako tinatanong. Kung maraming bisita, sa study sila o mag-book tayo, pag-usapan natin. Pangalawa, hindi ako mag-iisang magluluto at maglilinis. Kung magluluto ako, tutulong si Carlo. Kung may handaan, maghahati kami sa gastos, hindi ako lang. Pangatlo, kung may plano na may kinalaman sa akin, sabihin niyo sa akin ng maaga, hindi yung malalaman ko na lang na pinalayas na ako.”
Tiningnan ko si Carlo. “At ikaw, Carlo, kung may sinabi si Mama na tungkol sa akin, sa akin mo muna sabihin. Asawa mo ako bago ka maging anak.”
Tumango si Carlo. “Pangako, Liza. Hindi na ako mananahimik.”
Kinabukasan, umalis sina Ate Grace. Hindi na sila nagpahanda ng malaking salu-salo. Nagluto kami ng simpleng hapunan, sinigang lang, hindi labindalawang putahe. Si Carlo ang naghiwa ng gulay. Si Mama ang naghugas ng pinggan kasama ko. Si Ate Grace, bago umalis, niyakap ako. “Liza, sa susunod, tatawag muna ako bago kami pumunta. Hindi na kami basta darating ng anim.”
Nang makaalis sila, pumasok ako sa kuwarto namin. Ibinalik namin ni Carlo ang vanity table ko sa dati nitong pwesto. Ibinalik ko ang mga halaman ko mula sa Marikina, at nilagay ko sila ulit sa bintana kung saan sila nasisikatan ng araw. Ang mga regalo noong kasal namin, ibinalik ko sa aparador, hindi na nakatago sa kahon kay Nanay. Para bang ibinalik ko rin ang sarili ko sa bahay na ito.
Nang gabing iyon, kumain kami tatlo, ako, si Carlo, at si Mama. Hindi kami nagmadali. Ako ang unang umupo, hindi ang huling nagsandok. Si Carlo ang naglagay ng kanin sa plato ko. Si Mama ang nagtanong, “Liza, masarap ba? Gusto mo pa ng sabaw?”
Tumawa kami. Simpleng tawanan lang, pero para sa akin, iyon ang unang tunay na Bagong Taon na naramdaman kong pamilya ako, hindi katulong.
Bago matulog, hinawakan ni Carlo ang kamay ko. “Liza, salamat kasi hindi ka sumuko sa atin. Salamat kasi nagsalita ka.”
Sumagot ako, “Salamat din kasi sa wakas, pinili mo ako.”
Sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, umupo ako sa hapag na hindi ako ang huling kumakain, at alam kong sa wakas, bahay ko na rin ito.
Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw
