BAHAGI 3
“Jessa, may bagong nangungupahan sa dati mong apartment. Pero mukhang hindi pa rin naaayos ang mga sirang ipinakita mo kay Aling Merlyn.”
Napatigil ako sa pagtitiklop ng uniporme ng mga anak ko nang marinig ko ang sinabi ni Ate Celia, ang dati naming kapitbahay sa Mandaluyong.
Tatlong araw pa lamang ang nakalilipas mula nang maibalik sa akin ang ₱22,000 kong deposit.
Akala ko, pagkatapos ng lahat ng nangyari, maaari na akong mamuhay nang tahimik sa bago naming apartment sa Caloocan.
Pero ang sumunod na sinabi ni Ate Celia ang dahilan kung bakit hindi ko agad ibinaba ang telepono.
“Jessa, tinanong ako ng bagong tenant kung talaga bang may problema na sa kisame at tubo noon. Sabi kasi ni Merlyn, ikaw raw ang nag-iwan ng mga sira.”
Napatingin ako sa lumang cellphone na nakapatong sa ibabaw ng cabinet.
Iyon din ang cellphone na naging dahilan kung bakit hindi tuluyang nawala ang perang pinaghirapan ko.
“Ate, sigurado ka bang iyon ang sinabi niya?”
“Narinig ko mismo, Jessa. Hindi naman ako nakialam. Pero nang tanungin ako kung matagal nang may mantsa sa kisame, hindi ko kayang magsinungaling.”
Hindi ako agad sumagot.
Dalawang taon akong nanirahan sa apartment na iyon. Dalawang taon kong pinangalagaan ang lugar na tinutulugan ng mga anak ko.
At kahit nagkaroon kami ng hindi pagkakaunawaan ni Aling Merlyn, sinikap kong tapusin iyon nang maayos.
May nakasulat kaming kasunduan.
May napagkasunduang ₱2,000 na deduction.
At natanggap ko na ang natitirang ₱22,000.
Kaya hindi ko maintindihan kung bakit kailangan pa niyang sabihin na ako ang nag-iwan ng mga sirang matagal na niyang alam.
“Ate Celia, ayoko na sanang makialam,” mahinahan kong sabi. “Pero kung may bagong tenant na pinaniniwalaang sila ang unang nakakita ng mga sira, baka kailangan nilang malaman ang totoo.”
“May pangalan siya, Jessa. Lani. Mag-isa siyang naghahanap ng matitirhan, at balak niyang lumipat sa susunod na linggo.”
Huminga ako nang malalim.
“Huwag mo munang ibigay ang number ko nang walang pahintulot niya. Kung gusto niyang makipag-usap, puwede niyang sabihin sa iyo.”
“O sige. Ipaparating ko.”
Pagkatapos ng tawag, bumalik ako sa pagtitiklop ng mga damit.
Pero hindi na maalis sa isip ko ang isang tanong.
Kung talagang naayos na ang problema sa apartment, bakit kailangan pang isisi sa akin ang mga lumang sira?
Kinagabihan, habang inaayos ko ang school bag ng bunso ko, may pumasok na mensahe mula sa hindi ko kilalang numero.
“Good evening po. Ako po si Lani, bagong uupa sa dati ninyong apartment. Puwede po ba sana akong magtanong tungkol sa kondisyon ng unit?”
Ilang sandali kong tinitigan ang mensahe.
Ayokong magkaroon ng panibagong problema kay Aling Merlyn.
Pero naalala ko ang dalawang linggong halos hindi ako makatulog dahil sa pangambang mawala ang deposit ko.
Kung may isang bagay akong natutuhan, iyon ay ang kahalagahan ng pagtatanong bago pumirma at magbayad.
Kaya sumagot ako.
“Good evening, Lani. Sige, ano ang gusto mong malaman?”
Mabilis siyang nag-reply.
“Ma’am, may mantsa po kasi sa kisame ng kusina. Sabi ng landlady, nalinis na raw iyon at wala nang problema. Pero noong tumingin ako ulit, may basa na naman sa gilid.”
Napakunot ang noo ko.
Hindi ko alam kung ang dating problema ang dahilan ng kasalukuyang basa.
Posibleng may bagong sanhi.
Posible ring hindi natukoy ang pinagmulan ng dating mantsa.
Kaya maingat akong sumagot.
“May mantsa na sa kisameng iyon noong unang araw naming lumipat. Pero hindi ko masasabi kung ano ang dahilan ng basa ngayon. Mas mabuting ipa-check mo mismo.”
Sumunod ang isa pang mensahe.
“May sira rin po ba dati sa ilalim ng lababo?”
“Oo. Na-report ko iyon sa may-ari noong unang linggo namin.”
Matagal bago siya sumagot.
Pagkatapos, may ipinadala siyang litrato.
Pagkabukas ko, nakita ko ang ilalim ng kitchen sink.
Malinis ang tiles.
May bagong pintura sa dingding.
Pero sa ilalim ng tubo, may maliit na bahaging tila basa.
“Ma’am, sabi niya po normal lang daw iyan. Pero nag-aalala ako dahil may gamit akong ilalagay diyan.”
Tiningnan kong mabuti ang litrato.
Hindi ko gustong magbigay ng maling impormasyon, kaya hindi ko sinabi na may tagas agad.
Sa halip, iminungkahi kong humingi siya ng maayos na inspection bago lumipat.
“Kung kaya mo, Lani, ipasulat mo ang kondisyon ng unit. Para alam ninyo pareho kung ano ang naroon bago ka tumira.”
Ilang minuto kaming nag-usap.
Doon ko nalaman na nagbigay na siya ng reservation fee para sa apartment.
Plano niyang lumipat dahil mas malapit iyon sa trabaho niya.
Naging interesado siya sa unit dahil maayos ang lokasyon at kaya ng budget niya ang renta.
Pero nang makita niyang may ilang problemang hindi malinaw ang paliwanag, nagsimula siyang mag-alala.
“Ma’am Jessa, kayo po ba ang nagbayad sa mga sirang iyon noong umalis kayo?”
Napahawak ako sa noo.
Paano ko ipaliliwanag ang nangyari nang hindi na kailangang ibalik ang buong away?
“Hindi, Lani. Nagkasundo kami tungkol sa ibang minor damages. Pero ang mga sirang matagal nang naroon, may records akong nagpapakita na na-report ko na noon.”
“May kopya pa po kayo?”
“Meron.”
“Pwede ko po bang makita?”
Hindi ako agad nagpadala.
May mga personal na detalye sa lumang conversation namin ni Aling Merlyn.
May mga litrato rin ng mga gamit ng mga anak ko sa video.
Ayokong basta ipamigay ang lahat ng iyon.
Sinabi kong maaari kong ipakita ang bahagi ng video na may kaugnayan sa kondisyon ng unit, ngunit mas mabuting gawin iyon sa harap ng building administrator.
Pumayag si Lani.
At doon nagsimulang magkaroon ng panibagong direksiyon ang problemang akala ko ay natapos na.
Kinabukasan, tinawagan ko ang building administrator na tumulong sa pag-uusap namin ni Aling Merlyn.
Naalala niya agad ako.
“Ma’am Jessa, may problema pa ba sa refund? Naibalik naman po, di ba?”
“Opo, naibalik na. Wala po akong reklamo sa naging kasunduan namin. Pero may bagong tenant na nagtatanong tungkol sa mga sirang dati na noong nakatira kami roon.”
Saglit siyang natahimik.
“May bago na pong lilipat sa unit?”
“Opo. At mukhang hindi malinaw sa kaniya kung alin ang dati nang problema.”
Ipinaliwanag ko ang mensahe ni Lani.
Hindi ko hinihiling na papanagutin agad si Aling Merlyn.
Ang gusto ko lamang ay magkaroon ng malinaw na record para hindi na maulit sa ibang tao ang nangyari sa akin.
Sinabi ng administrator na puwede kaming magtakda ng oras para sa pagtingin sa unit, basta pumayag ang may-ari at ang bagong tenant.
“Hindi naman po kami puwedeng magdesisyon kung sino ang may pananagutan,” paliwanag niya. “Pero maaari naming tulungang maidokumento ang nakikitang kondisyon ng apartment.”
Para sa akin, malaking bagay na iyon.
Hindi ko kailangan ng taong agad kakampi sa akin.
Kailangan ko lamang ng maayos na paraan para maipakita ang katotohanan.
Nang sabihin ko kay Lani ang plano, agad siyang pumayag.
Pero makalipas ang ilang oras, may natanggap akong mensahe mula kay Aling Merlyn.
“Jessa, bakit nakikipag-usap ka sa bago kong tenant?”
Napatitig ako sa screen.
Hindi ko inaasahang siya mismo ang unang magme-message.
“Aling Merlyn, nagtanong lang po siya tungkol sa mga sirang nakita niya. Sinagot ko po ang mga bagay na alam ko.”
Mabilis ang kaniyang sagot.
“Tapos na ang usapan natin. Naibalik ko na ang deposit mo. Bakit kailangan mo pang pakialaman ang apartment ko?”
Mabigat ang dating ng mga salita niya.
Pero pinili kong huwag makipag-away.
“Opo, tapos na ang tungkol sa deposit ko. Hindi ko po iyon binubuksan ulit. Pero hindi rin po ako puwedeng magsabi na walang dati nang sira kung mayroon naman.”
Makalipas ang ilang minuto, tumawag siya.
Sinagot ko.
“Jessa, may kasunduan na tayo,” bungad niya.
“Opo, Aling Merlyn.”
“Nagbayad na ako. Huwag mo nang guluhin ang negosyo ko.”
Hindi ko agad alam kung paano sasagot.
Dahil sa tono niya, para bang ang simpleng pagsagot sa tanong ng bagong tenant ay isang malaking kasalanan.
“Aling Merlyn, hindi ko po sinasabing huwag siyang umupa. Ang sinasabi ko lang, may mga bagay siyang kailangang makita bago lumipat.”
“Eh di hayaan mong ako ang magpaliwanag. Ako ang may-ari.”
“Opo, kayo po ang may-ari. Pero ako ang dating nangupahan na may record ng kondisyon ng unit.”
Saglit siyang natahimik.
Pagkatapos, bumigat ang kaniyang boses.
“Kung may mawala akong bagong tenant dahil sa sinasabi mo, hindi na magiging maganda ang usapan natin.”
Hindi ako sumigaw.
Hindi rin ako nagbanta.
“Aling Merlyn, wala po akong balak siraan kayo. Pero hindi ko rin babawiin ang totoong nakita at na-report ko.”
Ibinaba niya ang telepono.
Naupo ako sa gilid ng kama.
Dati, natatakot akong mawalan ng ₱24,000.
Ngayon, ibang uri ng takot ang nararamdaman ko.
Natatakot akong ang isang simpleng pagtulong sa ibang nangungupahan ay magdulot ng panibagong gulo sa buhay naming mag-iina.
Habang nag-iisip ako, lumapit ang panganay kong anak.
“Ma, si landlady na naman po ba?”
Napatingin ako sa kaniya.
Narinig niya pala ang ilang bahagi ng tawag.
“Oo, anak. Pero hindi na tungkol sa pera natin.”
“Galit pa rin po siya?”
Hindi ako agad sumagot.
Ayokong lumaki ang anak ko na iniisip na lahat ng hindi pagkakaunawaan ay dapat sagutin ng galit.
“Kailangan lang naming ayusin ang isang bagay,” sabi ko. “May bago kasing titira doon.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Ma, bakit po parang kasalanan mong may lumang sira ang bahay?”
Napahinto ako.
Simple lang ang tanong niya.
Pero iyon mismo ang bagay na mahirap ipaliwanag sa isang taong ayaw makinig.
Kinabukasan, nagpasya akong balikan ang mga dokumentong itinago ko matapos ang aming settlement.
Hindi upang humanap ng bagong dahilan para makipagtalo.
Kundi upang matiyak kung ano lamang ang maaari kong sabihin at patunayan.
Binasa ko ang nakasulat naming kasunduan.
Malinaw na may ₱2,000 na deduction at ibinalik sa akin ang ₱22,000.
Wala roong nakasulat na ako ang may pananagutan sa lumang bitak, mantsa sa kisame, o tubo sa ilalim ng lababo.
Mahalaga iyon.
Dahil maaaring gamitin ang pagkakaroon ng deduction para ipalabas na inamin kong ako ang nakasira sa lahat.
At ayokong mangyari iyon.
Binuksan ko muli ang original video.
Sa pagkakataong ito, hindi ko lamang tiningnan kung nakikita ang mga sira.
Sinuri ko kung anong bahagi ng unit ang naipakita ko, kung kailan, at kung may sapat na detalye upang matukoy na iyon nga ang dati naming inuupahan.
Nakita ang bintana sa kusina.
Nakita ang puwesto ng lababo.
Nakita rin ang kakaibang hugis ng bitak sa dingding.
Hindi ko kailangang magdagdag ng paliwanag sa mga bagay na malinaw nang nasa video.
Pero may isang mahalagang bagay akong napansin.
Ang mantsa sa kisame ay malapit sa bahagi kung saan nakikita ngayon ang panibagong pagbabasa sa litrato ni Lani.
Hindi nito pinatutunayan kung saan nanggagaling ang tubig.
Ngunit sapat iyon para magkaroon ng makatuwirang dahilan ang bagong tenant na humiling ng inspection.
Tinawagan ko si Lani.
“Lani, nakita ko ulit ang lumang video. Pareho ang lugar na may mantsa, pero hindi ko masasabing pareho ang dahilan ng problema.”
“Opo, Ma’am.”
“Mas mabuting huwag nating hulaan. Ipasuri mo mismo ang kisame at tubo.”
May maikling katahimikan.
Pagkatapos, nagtanong siya.
“Ma’am, paano kung ayaw niya?”
“Karapatan mong magtanong bago ka pumirma. Kung hindi malinaw ang sagot, huwag kang mahiyang humingi ng oras para mag-isip.”
“Ang problema po, nakapagbigay na ako ng reservation fee.”
Doon ako napaisip.
Hindi na lamang pala tungkol sa kondisyon ng apartment ang pag-aalala niya.
May perang nakataya.
At habang lumalapit ang araw ng paglipat niya, lalo siyang nahihirapang magdesisyon.
Ilang araw pagkatapos, itinuloy namin ang napag-usapang pagtingin sa unit.
Dumating ako sa Mandaluyong nang maaga.
Matagal ko nang hindi nakikita ang lumang lugar, pero pamilyar pa rin ang pasilyo at mga pintuan.
Nandoon si Ate Celia sa tapat ng kaniyang unit.
“Jessa, salamat sa pagpunta,” sabi niya.
Ngumiti ako nang bahagya.
“Hindi naman ako magtatagal, Ate. Gusto ko lang maging malinaw ang mga bagay.”
Pagdating ni Lani, agad siyang lumapit.
Mas bata siya sa akin nang kaunti.
May hawak siyang maliit na folder na naglalaman ng mga dokumento niya sa pag-upa.
“Ma’am Jessa, pasensya na po at nadamay pa kayo.”
“Huwag kang mag-alala. Basta maayos nating pag-usapan.”
Ilang minuto pagkatapos, dumating ang building administrator.
Si Aling Merlyn ang huling dumating.
Malinis ang kaniyang damit at maayos ang pagkakatali ng buhok, pero halatang hindi siya natutuwa nang makita ako.
“Akala ko tapos na tayo, Jessa.”
“Opo. Tapos na po ang tungkol sa deposit ko.”
“Kung ganoon, bakit nandito ka?”
Hindi ako agad sumagot.
Si Lani ang nagsalita.
“Ako po ang humiling na makasama siya. Gusto ko lang malaman ang kondisyon ng unit bago ako lumipat.”
Napatingin si Aling Merlyn sa kaniya.
“Lani, napag-usapan na natin ito. Nilinis na ang apartment.”
“Opo, pero gusto ko po sanang makita kung naayos na rin ang mga dapat ayusin.”
Nagkaroon ng maikling katahimikan.
Pagkatapos, binuksan ni Aling Merlyn ang pinto.
Pagpasok namin, napansin kong mas maliwanag na ang dingding.
May bagong pintura.
Malinis ang sahig.
Wala nang mga gamit na nakaharang sa kusina.
Sa unang tingin, maayos ang apartment.
Pero nang lumapit kami sa lababo, may napansin si Lani.
“Ma’am, ito po ‘yung sinasabi ko.”
Itinuro niya ang maliit na basang bahagi sa ilalim ng tubo.
Yumuko ang administrator upang tingnan iyon.
“May nakikitang basa rito,” sabi niya. “Pero kailangan munang tingnan ng marunong kung saan nanggagaling.”
Agad na sumagot si Aling Merlyn.
“Pinagawa ko na ang lababo. Baka tubig lang mula sa paglilinis.”
Posible iyon.
At hindi ko gustong magpanggap na alam ko ang dahilan ng lahat.
Kaya hindi ako nagsalita.
Ang gusto ko ay magkaroon ng malinaw na pagsusuri.
Ngunit nang lumipat kami sa bahagi ng kisame, si Lani naman ang nagtanong.
“Ma’am Merlyn, kung naayos na po ang problema, puwede po bang malaman kung ano ang ginawa?”
“Pininturahan na,” sagot niya.
“Pero na-check na rin po ba kung bakit nagkaroon ng mantsa?”
Doon nagbago ang ekspresyon ni Aling Merlyn.
“Lani, masyado kang maraming tanong. Maayos naman ang apartment.”
Napatingin ako sa bagong tenant.
Hindi siya sumagot agad.
Pero nakita kong humigpit ang pagkakahawak niya sa folder.
Alam ko ang pakiramdam na iyon.
Ang pakiramdam na parang kailangan mong mamili sa pagitan ng pagtatanong at ng takot na mawalan ng matitirhan.
“Aling Merlyn,” mahinahan kong sabi, “baka mas mabuti pong ilista na lang kung ano ang nakita ngayon at kung ano ang kailangan pang suriin.”
Napalingon siya sa akin.
“Ikaw na naman?”
Hindi ako nagtaas ng boses.
“Hindi ko po sinasabing kayo ang may kasalanan sa lahat. Pero kung may basang nakikita, mas mabuting malaman kung bakit.”
Sumingit ang administrator.
“Tama naman po na idokumento natin. Hindi naman ibig sabihin na may agad na dapat sisihin.”
Doon ko nakita ang unang pagbabago sa mukha ni Lani.
Hindi na siya mukhang nahihiyang magtanong.
Mukha na siyang handang makinig, mag-isip, at magdesisyon para sa sarili niya.
Kinuha ng administrator ang isang papel.
Isinulat niya ang mga nakitang bahagi ng unit.
Bitak sa dingding na may palatandaan ng pagkukumpuni.
Dating bahagi ng kisame na pininturahan.
Basang lugar sa ilalim ng lababo na kailangan pang suriin.
Hindi niya isinulat kung sino ang may kasalanan.
Hindi rin niya sinabing may malubhang problema ang apartment.
Mga nakitang kondisyon lamang ang inilagay niya.
Para sa akin, iyon ang tamang paraan.
Pagkatapos, tinanong niya si Aling Merlyn kung may record ng nagawang repairs.
“May mga binayaran akong tao,” sagot nito.
“Puwede po bang makita ang listahan, kung mayroon?” tanong ng administrator.
“Hindi ko naman kailangang ipakita lahat ng gastos ko.”
Walang sumagot agad.
Totoong hindi naman namin kailangang malaman ang bawat gastusin niya bilang may-ari.
Pero iba ang tanong ni Lani.
Gusto niyang malaman kung ligtas at maayos nang gamitin ang mga bahaging napansin niyang may problema.
“Lani,” sabi ni Aling Merlyn, “kung ayaw mo sa apartment, marami namang ibang naghahanap.”
Napatingin sa sahig ang dalaga.
“Ma’am, gusto ko pong umupa. Kaya nga ako nagbigay ng reservation fee.”
“Eh bakit parang pinagdududahan mo lahat ng sinasabi ko?”
Doon ako hindi na nakapagpigil na magsalita.
“Aling Merlyn, hindi naman po masamang magtanong.”
Lumingon siya sa akin.
“Jessa, ikaw ang dahilan kung bakit nagkakaganyan siya.”
Mabigat ang paratang.
Pero ngayon, alam ko nang hindi ko kailangang sagutin ang bawat galit na salita.
“Hindi ko po siya pinilit na magtanong. Siya mismo ang nakakita ng basa at humiling ng inspection.”
“Ano bang gusto mong mangyari? Ibalik ko ulit ang deposit mo?”
“Hindi po. Naibalik na ninyo ang ₱22,000. Wala na po akong hinihinging pera.”
Tumahimik ang silid.
Pagkatapos, sinabi ko ang bagay na matagal ko nang gustong ipaliwanag.
“Ang gusto ko lang po, huwag nang gamitin ang pangalan ko para sabihing ako ang nag-iwan ng mga sirang na-report ko na noon.”
Nanatili siyang nakatingin sa akin.
Sa unang pagkakataon, hindi tungkol sa perang hawak ko ang ipinaglalaban ko.
Tungkol iyon sa katotohanang maaari pa ring baluktutin kahit tapos na ang usapan sa deposit.
“May kasunduan tayo, Jessa,” sabi niya.
“Opo. At sinusunod ko po iyon.”
“Kaya dapat tumigil ka na.”
“Kung may magtanong po sa akin kung may dati nang sira, hindi ko puwedeng sabihin na wala.”
Napabuntong-hininga ang administrator.
“Ma’am Merlyn, baka mas mabuting paghiwalayin natin ang dating settlement at ang bagong turnover. Magkaibang usapan po iyon.”
Tumango si Lani.
“Ako po ang bagong uupa. Gusto ko lang ng malinaw na listahan para walang sisihan kapag aalis na rin ako balang araw.”
Napatingin ako sa kaniya.
Iyon mismo ang hindi ko nagawa nang sapat noong una akong lumipat.
May video ako.
May mga mensahe.
Pero wala kaming kumpletong dokumentong pareho naming pinirmahan tungkol sa kondisyon ng unit.
Kaya nang dumating ang problema, kinailangan kong isa-isang hanapin ang mga lumang record.
Ayokong maranasan iyon ng ibang tao.
Habang tinitingnan ng administrator ang kaniyang isinulat, biglang nagsalita si Aling Merlyn.
“Hindi ninyo naiintindihan ang gastos sa pagpapanatili ng paupahan.”
Hindi iyon ang inaasahan kong marinig.
Pero hinayaan ko siyang magsalita.
“Kapag may lumilipat, kailangang linisin. Kapag may reklamo, kailangang magpaayos. Hindi naman lahat ng renta ay kita.”
Napatingin siya sa kisame.
“May binabayarang maintenance. May mga panahong walang umuupa. Tapos kapag may sira, sa may-ari lahat ang sisi.”
Hindi ko alam ang lahat ng pinansiyal niyang problema.
At hindi rin patas na isipin kong madali ang pagiging may-ari ng paupahan.
Pero hindi binabago ng mga gastusin niya ang nangyari sa akin.
“Aling Merlyn,” sabi ko, “naiintindihan kong may gastos kayo. Kaya nga pumayag ako sa ₱2,000 na deduction para sa mga pinsalang pananagutan ko.”
Napatingin siya sa akin.
“Pero iba po ang gastos sa maintenance at iba ang pinsalang talagang ginawa ng tenant.”
Hindi siya sumagot.
“Iyon lang po ang gusto kong malinaw.”
Makalipas ang ilang sandali, nagpasya ang administrator na tapusin muna ang pagtingin sa unit.
Sinabi niyang maaari silang gumawa ng written turnover checklist batay sa kasalukuyang kondisyon.
Kung may kailangang kumpunihin, mas mabuting pag-usapan muna bago ang aktuwal na paglipat.
Hindi siya nangakong mapipilit ang may-ari na gawin ang lahat.
Hindi rin niya sinabing awtomatikong may karapatan si Lani na maibalik ang reservation fee.
Ang sinabi lamang niya, mas mabuting magkaroon ng malinaw na kasunduan bago lumaki ang hindi pagkakaunawaan.
Pumayag si Lani.
Si Aling Merlyn naman ay nagsabing pag-iisipan niya.
Habang palabas kami ng apartment, lumapit sa akin ang administrator.
“Ma’am Jessa, salamat po at mahinahon kayong nakipag-usap.”
“Wala naman po akong gustong awayin.”
“Alam ko. Pero sa ganitong usapan, mas mabuting dokumentado ang lahat.”
Tumango ako.
Bago umalis, kinausap ako ni Lani sa may pasilyo.
“Ma’am, pasensya na po talaga. Baka dahil sa akin, magkaroon ulit kayo ng problema.”
“Hindi mo kailangang humingi ng tawad.”
“Pero tapos na po sana ang nangyari sa inyo.”
Napangiti ako nang kaunti.
“Tapos na ang usapan tungkol sa deposit ko. Pero kung may alam akong mahalagang impormasyon, hindi naman mali na sabihin ko iyon nang maayos.”
Tumingin siya sa folder na hawak niya.
“Ang hirap po palang maghanap ng bahay kapag limitado ang budget.”
Alam ko iyon.
Hindi ko kailangang magbigay ng mahabang payo.
“Ganyan din ako noon,” sabi ko. “Kaya ang masasabi ko lang, huwag kang pumirma sa bagay na hindi mo naiintindihan.”
Tumango siya.
Pag-uwi ko sa Caloocan, sinalubong ako ng dalawang anak ko.
“Ma, gutom na kami!”
Napatawa ako.
Sa loob ng ilang oras, nakalimutan ko ang problema sa dating apartment.
Nagluto ako ng hapunan.
Tinulungan ko silang gumawa ng assignment.
Pagkatapos, pinatulog ko sila nang maaga.
Habang pinagmamasdan ko silang dalawa, naisip ko kung bakit ako nagsikap na mabawi ang deposit ko.
Hindi dahil gusto kong patunayan na lagi akong tama.
Kundi dahil may dalawang batang umaasa sa akin.
Kapag nawalan kami ng malaking halaga, hindi lamang numero sa bank account ang nababawasan.
May mga bagay na kailangan naming ipagpaliban.
May mga gastusing kailangang bawasan.
May mga araw na kailangan kong magtrabaho nang mas mahaba.
Kaya alam ko kung gaano kahirap para kay Lani na magdesisyon habang may perang nakataya.
Pero may isang bagay din akong natutuhan.
Hindi sapat na mabawi mo ang pera mo kung mananatili ang maling paratang laban sa iyo.
Kinabukasan, may natanggap akong mensahe mula kay Ate Celia.
“Jessa, kinausap ako ni Merlyn. Sabi niya, pinapakalat mo raw na sira ang apartment niya.”
Napapikit ako sandali.
Hindi iyon ang ginawa ko.
Wala akong ipinost sa Facebook.
Wala akong ipinadalang mensahe sa ibang tenants para sirain ang negosyo niya.
Ang ginawa ko lamang ay sumagot sa tanong ni Lani at makiisa sa isang inspection.
Kaya nagpasiya akong linawin iyon nang nakasulat.
Nagpadala ako ng maikling mensahe kay Aling Merlyn.
“Aling Merlyn, gusto ko lang pong linawin na wala akong ipinapakalat na paratang tungkol sa inyo. Ang tanging ibinahagi ko ay ang mga kondisyon ng unit na naitala ko noon. Hindi ko rin po hinihinging buksan muli ang settlement natin.”
Hindi siya agad sumagot.
Makalipas ang ilang oras, nag-reply siya.
“Kung ganoon, sabihin mo kay Lani na maayos ang apartment.”
Napahinto ako.
Doon ko nakita ang tunay na problema sa hinihingi niya.
Hindi niya lamang gustong tumigil akong magsalita.
Gusto niyang sabihin ko ang isang bagay na hindi ko kayang tiyakin.
Hindi ko alam kung ganap nang naayos ang mga problema.
Hindi ako ang gumawa ng repairs.
Hindi ako ang sumuri sa tubo.
At hindi ko nakita kung may inayos sa likod ng bagong pintura.
Paano ko sasabihing maayos na ang lahat?
Kaya sumagot ako.
“Ang masasabi ko lang po ay may nakita kaming bagong pintura at may bahaging basa sa ilalim ng lababo noong inspection. Kailangan pong masuri iyon para makasiguro.”
Wala na siyang isinagot.
Kinagabihan, tumawag si Lani.
Iba ang tono niya kaysa sa nakaraang mga araw.
“Ma’am Jessa, may sinabi po sa akin si Aling Merlyn.”
“Ano ‘yon?”
“Kung hindi ko raw tatanggapin ang kondisyon ng unit, baka hindi niya maibalik ang reservation fee.”
Napahawak ako sa mesa.
“May nakasulat ba kayong kasunduan tungkol sa reservation?”
“May resibo po ako. Pero wala pong malinaw na nakasulat kung ano ang mangyayari kapag may hindi kami napagkasunduan bago lumipat.”
Naisip ko kung gaano kadaling maipit sa ganoong sitwasyon.
May binayad ka na.
May inaasahan kang matitirhan.
May nakatakda ka nang petsa ng paglipat.
At ngayong may nakita kang problemang gusto mong malinawan, natatakot kang mawala ang pera.
“Lani, itago mo ang resibo at lahat ng messages ninyo,” sabi ko.
“Opo.”
“At kung may ipapapirma sa iyo, basahin mo muna nang mabuti.”
“Ma’am, gusto ko sanang humingi ng tulong sa administrator.”
“Magandang idea iyon. Pero tandaan mong hindi rin siya ang magpapasya sa lahat. Maaari lang siyang tumulong sa pag-uusap at pagdodokumento.”
Matagal kaming nag-usap tungkol sa mga puwede niyang itanong.
Hindi ko siya sinabihang kanselahin agad ang pag-upa.
Hindi ko rin siya sinabihang pumirma na lamang para matapos ang problema.
Ang gusto ko ay makapagdesisyon siya batay sa malinaw na impormasyon.
Pagkatapos ng tawag, bumalik ako sa aking mga resibo at dokumento.
May isang bagay akong gustong masiguro.
Noong nagkaroon kami ng kasunduan ni Aling Merlyn, hindi ba talaga nakasulat na ako ang gumawa ng mga lumang sira?
Binasa ko muli ang buong dokumento.
Tama ang naaalala ko.
May nakasaad na ₱2,000 ang pinayagang ibawas para sa mga pinsalang pananagutan ko.
Walang nakalagay na inamin kong ako ang responsable sa bitak, mantsa, at lumang tubo.
Mahalaga iyon dahil ayokong magamit ang dating settlement upang ilipat sa akin ang kasalanang hindi ko naman tinanggap.
Kumuha ako ng malinaw na kopya ng mga pahinang may kinalaman sa usapan.
Itinago ko ang mga personal na detalye na hindi naman kailangang makita ng ibang tao.
Pagkatapos, gumawa ako ng maikling timeline.
Kailan kami lumipat.
Kailan ko kinunan ang video.
Kailan ko iniulat ang mga lumang sira.
Kailan kami umalis.
At kailan natapos ang usapan tungkol sa deposit.
Hindi ko isinulat ang mga bagay na hindi ko kayang patunayan.
Hindi ko rin dinagdagan ng sarili kong hinala ang mga pangyayari.
Gusto kong maging malinaw ang pagkakaiba ng nakita ko, ng iniulat ko, at ng mga bagay na hindi ko alam.
Nang matapos ako, halos hatinggabi na.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako pagod dahil sa takot.
Pagod ako dahil sa isang desisyong alam kong may pananagutan.
Handa akong magsabi ng totoo kung kailangan.
Ngunit ayokong gawing personal na paghihiganti ang nangyari.
Kinabukasan, may mensahe ang building administrator.
“Ma’am Jessa, may request po ang bagong tenant na magkaroon ng written turnover checklist. Maaari po ba kayong dumalo sa meeting para ipakita ang lumang records kung kinakailangan?”
Tiningnan ko ang schedule ko sa trabaho.
May shift ako sa hapon.
Kung maaga ang meeting, maaari akong dumalo nang hindi naaapektuhan ang pagpasok ko.
Sumagot akong puwede.
Nagpasalamat siya.
Pagkatapos, may idinagdag siya.
“Para malinaw lang po, ang layunin ay maitala ang kondisyon ng unit bago ang bagong occupancy. Hindi po namin bubuksan muli ang settlement ninyo.”
Iyon ang gusto kong marinig.
Hindi ko kailangan ng panibagong labanan tungkol sa perang naibalik na.
Ang mahalaga ay huwag nang magkaroon ng panibagong hindi pagkakaunawaan dahil sa parehong uri ng problema.
Ilang oras matapos iyon, may ipinadalang larawan si Lani.
Isang dokumentong ibinigay sa kaniya ni Aling Merlyn.
May pamagat itong turnover checklist.
Sa unang tingin, karaniwang papel lamang.
May mga puwang para sa kondisyon ng dingding, kisame, pinto, bintana, at kitchen sink.
Pero nang basahin ko ang mga nakasulat, may isang bagay akong napansin.
Sa tabi ng kisame, nakalagay ang salitang “Good.”
Sa tabi ng dingding, “Good.”
Sa tabi ng kitchen sink, “Good.”
At sa ibabang bahagi ng dokumento, may pangungusap na nagsasabing tinanggap ng tenant ang unit na walang nakikitang problema sa mga nakalistang bahagi.
Hindi ako abogado.
Hindi ko alam ang lahat ng magiging epekto ng bawat salitang nakasulat doon.
Pero malinaw sa akin na hindi iyon tugma sa nakita namin noong inspection.
May basang bahagi sa ilalim ng lababo na hindi pa naipapaliwanag.
May dating mantsa sa kisame na tinakpan ng pintura.
At may bitak sa dingding na may palatandaan ng pagkukumpuni.
Maaaring may mga naayos na talaga.
Pero kung may bagay pang kailangang suriin, bakit kailangang lagyan agad ng “Good” nang walang anumang paliwanag?
Tinawagan ko si Lani.
“Sino ang nag-fill out nito?”
“Si Aling Merlyn po. Sabi niya pipirmahan ko na lang bago kunin ang susi.”
“Nasabi mo bang may gusto kang idagdag?”
“Opo. Sabi ko po sana ilagay na may basang bahagi sa ilalim ng lababo.”
“Ano ang sagot niya?”
Sandaling tumahimik si Lani.
“Sinabi niya po na kung pipirma ako nang may kondisyon, parang hindi ko raw pinagkakatiwalaan ang may-ari.”
Napabuntong-hininga ako.
Hindi dapat maging insulto ang paghingi ng malinaw na dokumento.
Lalo na kapag may pera at matitirhang bahay na nakataya.
“Lani, huwag mong basta pirmahan ang hindi mo sinasang-ayunan. Puwede mong hilinging itama ang checklist bago ka pumirma.”
“Opo, Ma’am.”
“At kung hindi kayo magkasundo, mas mabuting pag-usapan ninyo nang maayos kasama ang administrator.”
Nagpasalamat siya.
Pagkatapos, may sinabi siyang nagpabigat muli sa dibdib ko.
“Ma’am, natatakot po akong mawalan ng reservation fee. Pero mas natatakot akong pagkatapos ng dalawang taon, ako naman ang sabihang nakasira ng mga bagay na naroon na pala bago ako lumipat.”
Hindi ako agad nakasagot.
Dahil sa mga salitang iyon, naalala ko ang sarili ko noong unang natanggap ko ang mensahe ni Aling Merlyn.
“Wala ka nang makukuhang deposit.”
Iyon ang pangungusap na halos nagpatigil sa akin.
At ngayon, may isa na namang nangungupahan na maaaring mapunta sa parehong sitwasyon.
Hindi dahil wala siyang pakialam sa bahay.
Kundi dahil hindi malinaw kung sino ang responsable sa mga problemang mayroon na bago pa siya tumira.
“Lani,” sabi ko, “hindi ko maipapangakong magiging madali ang usapan. Pero tutulungan kitang maipakita kung ano ang alam ko.”
Narinig kong huminga siya nang malalim.
“Salamat po, Ma’am Jessa.”
Nang gabing iyon, kinausap ko ang panganay kong anak habang nag-aayos kami ng hapag.
“Ma, pupunta ka na naman po sa dati nating apartment?”
“Oo, anak. May kailangan lang kaming pag-usapan.”
“May ibabalik pa po ba silang pera?”
“Wala na. Nakuha na natin ang napagkasunduan.”
Napatingin siya sa akin.
“Eh bakit kailangan mo pang pumunta?”
Ibinaba ko ang plato.
“Dahil may isang taong gustong malaman ang tunay na kondisyon ng bahay bago siya lumipat.”
Nag-isip siya sandali.
“Para hindi rin po siya masisi sa sirang hindi niya ginawa?”
Tumango ako.
“Opo.”
Ngumiti siya nang maliit.
“Ma, sana po hindi ka na nila pagalitan.”
Napahaplos ako sa buhok niya.
“Ayaw ko rin ng gulo, anak. Kaya sisikapin kong maayos ang usapan.”
Pero nang matulog na ang mga bata, may isa pang mensaheng dumating mula kay Aling Merlyn.
“Jessa, kung pupunta ka bukas, sana malinaw na hindi mo sisirain ang reputasyon ko sa harap ng bagong tenant.”
Binasa ko iyon nang dalawang beses.
Pagkatapos, sumagot ako.
“Aling Merlyn, ang gagawin ko lang po ay ipakita ang records na mayroon ako. Wala po akong balak manira o makipag-away.”
Makalipas ang ilang minuto, nag-reply siya.
“May mga bagay kang hindi naiintindihan tungkol sa pagpapatakbo ng paupahan.”
Hindi ko itinanggi iyon.
Marahil totoo.
Hindi ko alam ang lahat ng responsibilidad ng may-ari.
Hindi ko alam kung magkano ang kinikita niya sa bawat unit.
Hindi ko rin alam ang lahat ng gastusin niya.
Pero may isang bagay akong malinaw na naiintindihan.
Ang taong nagbabayad para manirahan sa isang bahay ay kailangang magkaroon ng makatotohanang impormasyon tungkol sa kondisyon nito.
At ang taong umalis na sa bahay ay hindi dapat basta pagbintangan ng mga sirang hindi naman niya ginawa.
Kinaumagahan, maaga akong gumising.
Inihanda ko ang baon ng mga anak ko.
Inayos ko ang mga gamit nila.
Pagkatapos, inilagay ko sa bag ang lumang cellphone, mga dokumento, at ang kopya ng aming settlement.
Bago ako umalis, tiningnan ko ang bank account ko.
Nandoon pa ang natitirang bahagi ng perang naibalik sa akin.
Hindi ko na hinahangad na may makuha pang dagdag.
Ang gusto ko lamang ay matapos ang panibagong usapan nang walang mapipilitang magsinungaling.
Pagdating ko sa Mandaluyong, nandoon na si Lani.
May dala siyang folder at ballpen.
Mukhang hindi siya nakatulog nang maayos.
“Ma’am Jessa, salamat po at dumating kayo.”
“Walang anuman. Kumusta?”
“Kinakabahan po ako.”
“Normal lang iyon. Basta tandaan mo ang mga gusto mong malinawan.”
Maya-maya, dumating ang administrator.
May dala siyang sariling kopya ng inspection notes.
Sinabi niyang mas mabuting dumaan kami sa bawat item ng checklist bago magkaroon ng pirmahan.
Pumayag kami.
Nang dumating si Aling Merlyn, may dala siyang bagong printout.
Hindi siya ngumiti.
Diretso siyang umupo at inilapag ang mga papel sa mesa.
“Para matapos na ito,” sabi niya.
Kinuha ni Lani ang dokumento.
Ako naman ay nanatiling tahimik sa tabi.
Hindi ko gustong manguna sa usapan.
Si Lani ang bagong nangungupahan.
Siya ang kailangang magdesisyon.
Binasa niya ang unang pahina.
Pagkatapos, dahan-dahan niyang itinaas ang tingin.
“Ma’am Merlyn, bakit po nakalagay na walang existing defects?”
Napatingin ang administrator sa papel.
“Ma’am, maaari po bang tingnan natin ang mga naitala noong inspection?”
Sumimangot si Aling Merlyn.
“Naayos na ang apartment. Hindi ko maintindihan kung bakit kailangan pa nating ulitin ito.”
“May nakita po tayong basang bahagi sa ilalim ng lababo,” sagot ng administrator. “Hindi pa natin napapatunayang naayos na iyon.”
“Kung may problema, aayusin ko.”
“Kung ganoon po,” mahinahong sabi ni Lani, “puwede bang isulat natin na may kailangan pang i-check bago ako lumipat?”
Hindi agad sumagot si Aling Merlyn.
Pagkatapos, itinuro niya ang papel.
“Lani, kung gusto mong kunin ang susi, pirmahan mo na ito.”
Humigpit ang pagkakahawak ng dalaga sa ballpen.
“Ma’am, puwede po bang hindi muna? Gusto ko lang pong tama ang nakasulat.”
Biglang tumigas ang mukha ni Aling Merlyn.
“Kung ayaw mong pumirma, baka kailangan nating pag-usapan kung itutuloy mo pa ang pag-upa.”
Napatingin si Lani sa akin.
Nakita ko ang takot sa kaniyang mga mata.
Hindi dahil sa bitak o basang tubo.
Kundi dahil alam niyang may perang maaari niyang mawala kapag tumanggi siya.
Dahan-dahan kong inilabas ang lumang cellphone mula sa bag.
Hindi ko pa iyon binubuksan.
Hindi ko rin agad ipinakita ang mga dokumento.
Hinintay kong matapos magsalita si Lani.
“Ma’am Merlyn,” sabi niya, nanginginig nang bahagya ang boses, “hindi naman po ako umaayaw sa apartment. Gusto ko lang na nakasulat ang totoong kondisyon bago ako lumipat.”
Sandaling tumahimik ang lahat.
Pagkatapos, inilapit ni Aling Merlyn sa kaniya ang papel.
“Pipirma ka rito o hindi ko maipapangakong maibabalik ang reservation fee mo.”
Dahan-dahang ibinaba ni Lani ang ballpen.
Tumingin siya sa akin, saka sa administrator.
At sa unang pagkakataon, hindi na siya basta umoo.
“Kung ganoon po, gusto kong malinawan muna kung bakit kailangang sabihin sa dokumento na walang dati nang sira, kahit may record na nagpapakitang mayroon.”
Inilapag ko sa mesa ang lumang cellphone at ang kopya ng mga mensahe ni Aling Merlyn noong unang linggo naming nangupahan.
“Aling Merlyn,” sabi ko nang mahinahon, “hindi na po namin kailangang pagtalunan kung may mga dati nang sira. Ang kailangan na lang nating pag-usapan ay kung bakit hindi puwedeng isulat ang totoo.”
Napatingin siya sa mga dokumento.
Pagkatapos, muli niyang itinulak ang turnover checklist papunta kay Lani.
At doon niya sinabi ang isang bagay na nagpatigil sa aming lahat.
“Kung ilalagay natin sa papel ang mga sinasabi ninyo, gusto kong malinaw rin kung sino ang mananagot sa gastos. Dahil hindi ako papayag na ako na naman ang sasagot sa lahat.”
Tiningnan ko ang nakabukas na checklist, ang lumang video sa aking cellphone, at ang resibo ng reservation fee na hawak ni Lani.
Sa pagkakataong iyon, malinaw na hindi na sapat ang simpleng pangakong aayusin ang unit.
Kailangan nang magpasya kung ang mga dati nang sira ay tapat na itatala bago lumipat ang bagong tenant, at kung sino ang tatanggap ng responsibilidad para sa mga iyon.
Hindi pa pumipirma si Lani.
Hindi pa rin binabago ni Aling Merlyn ang dokumento.
At bago kami tuluyang umalis sa mesang iyon, nagpasya akong ilabas ang kopya ng aming dating kasunduan—dahil may isang mahalagang pagkakaiba sa pagitan ng ₱2,000 na kusang tinanggap kong deduction at ng mga sirang pilit na iniuugnay sa akin ngayon, at hindi ko hahayaang mabura ang pagkakaibang iyon sa isang bagong pirma.
Maraming salamat sa pagbabasa ng Bahagi 3 hanggang dito 🙏📖 Hindi pa tapos ang kuwento, at may mahalaga pang haharapin ang mga tauhan. Sa tingin ninyo, ano ang dapat gawin ng pangunahing tauhan matapos ang lahat ng nangyari? Ibahagi ang inyong opinyon sa mga komento 👇💬❤️Nasa ibaba lang ang Bahagi 4! Basahin ang katapusan ng kuwento!
