BAHAGI 2_ANG MGA LIHAM NA HINDI NAKARATING
Hindi kaagad sumagot si Celina.
Sa halip, tiningnan niya ang lumang litrato na para bang may nakatagong panganib sa likod ng bawat ngiti roon.
Kuha iyon noong graduation namin sa kolehiyo.
Nasa gitna ako, may hawak na diploma.
Nasa kanan ko si Adrian, nakangiting hindi pa kayang bumili ng disenteng sapatos.
Nasa kaliwa naman si Celina, ang kaibigang itinuring kong kapatid mula noong labing-anim na taong gulang kami.
Tatlo kaming nangangarap noon.
Hindi ko akalaing darating ang araw na kaming tatlo rin ang magiging dahilan ng pagkawasak ng mga pangarap na iyon.
“Bakit mo pa binubuhay ang nakaraan?” malamig niyang tanong.
“Dahil hindi ko iyon nalimutan.”
“Sinabi na ng imbestigasyon na aksidente ang sunog.”
“Alam ko.”
“Kung ganoon, ano pa ang gusto mo?”
Tiningnan ko siya sa mga mata.
“Hindi ko sinasabing ikaw ang nagsimula ng sunog.
Ang tinatanong ko, bakit hindi mo sinabi sa mga bumbero na nasa loob pa ako?”
Bahagyang nanginig ang kaniyang labi.
“Hindi ko alam na naroon ka.”
“Celina, nakita mo ako sa hagdan.”
“Hindi.”
“Nagsalubong ang mga mata natin.”
Napaatras siya.
Sa loob ng anim na taon, iyon ang larawang hindi nawala sa panaginip ko.
Makapal na usok.
Sirang emergency light.
Mga taong nagtatakbuhan.
At si Celina, nakatayo sa may hagdanan habang yakap siya ni Adrian.
Tinawag ko ang pangalan niya.
Nakita niya ako.
Ngunit sa halip na sabihin kay Adrian na naroon pa ako, ibinaon niya ang mukha sa dibdib nito.
Pagkatapos, umalis silang dalawa.
“Hindi mo maintindihan ang nangyari noon,” sabi niya.
“Kung ganoon, ipaintindi mo.”
Napatingin siya sa aking kamay.
“Wala ka nang mapapala sa pagsisisi ko.”
“Hindi pagsisisi ang hinihingi ko.
Katotohanan.”
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos ay ibinalik niya ang litrato.
“Mag-ingat ka, Mara.
Kapag sinimulan mong guluhin ang lahat, baka masaktan ang mga batang wala namang kasalanan.”
Umalis siya nang hindi lumilingon.
Naiwan akong nakatayo sa pasilyo.
Maya-maya, kinailangan kong sumandal sa dingding dahil sa matinding pagkahilo.
Nang humupa ang sakit, bumalik ako sa loob.
Sa mesa, naghihintay ang tatlong bagay na hindi ko kailanman pinagtabi noon.
Ang medical record ko.
Ang kopya ng sertipiko ng kapanganakan ni Tala.
At ang lumang sobre mula sa ospital kung saan minsan kong iniligtas ang buhay ni Adrian.
Labing-siyam na taong gulang ako nang una ko siyang makilala.
Nagtatrabaho ako noon sa isang maliit na coffee shop sa Maynila habang kumukuha ng Fine Arts sa isang pampublikong unibersidad.
Isang maulang gabi, may lalaking humarang sa aking dinaraanan.
Lasing ito at pilit na hinihila ang aking bag.
Bago pa ako makasigaw, may binatang sumulpot mula sa kabilang kalye.
Tinulungan niya akong makatakas, ngunit siya ang napuruhan.
Nang dalhin ko siya sa ospital, nalaman kong wala siyang pamilya na maaaring tawagan.
Dalawampu’t isang taong gulang lamang si Adrian noon.
Nagtatrabaho siya bilang delivery rider at nag-aaral ng business management tuwing gabi.
May malubha siyang sakit sa bato at sumasailalim sa dialysis.
Dahil wala siyang sapat na pera, madalas niyang ipagpaliban ang mga kinakailangang pagsusuri.
Noong una, hindi niya gustong tanggapin ang tulong ko.
“Hindi kita kilala,” sabi niya habang nakahiga sa ospital.
“Hindi rin kita kilala,” sagot ko.
“Pero iniligtas mo ako.”
“Hindi mo kailangang bayaran iyon.”
“Hindi rin kita binabayaran.”
Napangiti siya.
“Ang kulit mo.”
“Mas makulit ka.
Bawal kang tumayo pero kanina gusto mong umuwi.”
Doon nagsimula ang lahat.
Madalas ko siyang dalawin pagkatapos ng klase.
Dinadalhan ko siya ng mga librong mahilig niyang basahin at mga guhit na ginagawa ko habang naghihintay ng susunod niyang dialysis.
Minsan, nagtanong siya kung bakit lagi akong may dalang sketchbook.
“Kapag wala akong pera para pumunta sa magagandang lugar, iginuguhit ko na lang,” sagot ko.
“Ano ang pinakamaganda mong iginuhit?”
“Wala pa.”
“Bakit?”
“Hindi ko pa nakikita.”
Tumingin siya sa akin.
“Baka balang araw, ako ang magdadala sa iyo roon.”
Hindi pa kami magkasintahan noon.
Ngunit sa gabing iyon, may kung anong tahimik na pangakong nabuo sa pagitan namin.
Habang lumalala ang kaniyang sakit, nagpasya ang mga doktor na kailangan niyang masuri para sa kidney transplant.
Hindi agad nakahanap ng angkop na donor sa kaniyang mga kamag-anak.
Nang mabatid kong maaaring magsuri ang isang boluntaryong donor, sumailalim ako sa mahigpit na pagsusuri at pagpapayo.
Hindi naging madali ang proseso.
Paulit-ulit akong tinanong ng mga doktor kung naiintindihan ko ang mga panganib, kung may pumipilit sa akin, at kung handa akong mabuhay na may isang bato.
Naging kwalipikado ako matapos ang mga kinakailangang pagsusuri.
Hindi ko sinabi kay Adrian ang aking plano noong unang mga linggo.
Takot akong tanggihan niya ako.
Mas takot akong isipin niyang kailangan niya akong mahalin kapalit ng ginawa ko.
Nang tuluyang isagawa ang operasyon, ang alam niya ay may boluntaryong donor na pumayag na hindi ipaalam sa kaniya ang pagkakakilanlan.
Bago ako pumirma sa mga huling dokumento, sinabi sa akin ng transplant coordinator na maaaring dumating ang panahong gusto niyang malaman ang buong katotohanan.
“Sana,” sagot ko, “kapag nangyari iyon, malaya na siyang pumili kung ano ang mararamdaman niya.”
Matagumpay ang transplant.
Mabagal ang aking paggaling, at kinailangan kong huminto muna sa ilang klase.
Habang nagpapalakas, gumugol ako ng oras sa paggawa ng mga digital illustration at pagtanggap ng mga simpleng commission.
Hindi niya nalaman noon kung bakit bigla akong nawala sa loob ng ilang linggo.
Nang makabalik ako, yakap niya ako nang mahigpit.
“Akala ko iniwan mo na ako.”
“Hindi kita iiwan nang hindi nagpapaalam.”
Iyon ang isa sa pinakamagandang pangakong nasabi ko.
At isa rin sa pinakamahirap tuparin.
Naging magkasintahan kami makalipas ang ilang buwan.
Nagtapos ako ng kolehiyo, habang siya ay nagpatuloy sa pag-aaral at nagsimulang magtayo ng maliit na logistics business.
Sa unang taon, halos wala kaming pera.
May mga gabing nag-uulam kami ng itlog at kamatis.
May mga umagang ako ang gumigising nang maaga para maghanda ng kaniyang baon.
Noong unang kumita ang negosyo niya nang higit sa inaasahan, hindi siya bumili ng bagong telepono o sapatos.
Dinala niya ako sa isang maliit na tindahan ng alahas.
“Wala pa akong kayang ibigay na marangyang buhay,” sabi niya, “pero kaya kong mangakong kasama mo akong magsusumikap.”
Isinuot niya sa daliri ko ang simpleng singsing na pilak.
“Pakakasalan mo ba ako?”
Umiyak ako sa sobrang saya.
Sa parehong taon, nagpakasal kami sa isang maliit na seremonya kasama ang ilang kaibigan.
Si Celina ang aking maid of honor.
Siya rin ang tumulong pumili ng puting damit ko.
Niyakap niya ako bago ang seremonya.
“Sa wakas, Mara.
May sarili ka nang pamilya.”
Hindi niya alam kung gaano kahalaga sa akin ang mga salitang iyon.
Lumaki ako sa isang bahay-ampunan sa Laguna.
Wala akong nakilalang ama.
Ang alaala ko tungkol sa aking ina ay isang kupas na litrato at isang lumang kuwintas na iniwan niya bago ako tuluyang mapunta sa pangangalaga ng ibang tao.
Kaya nang maging asawa ko si Adrian, naniwala akong hindi na ako muling mag-iisa.
Sa mga sumunod na taon, lumaki ang negosyo ni Adrian.
Nagkaroon kami ng condominium, sasakyan, at mga planong magtayo ng bahay sa Antipolo.
Ako naman ay nagsimulang makilala bilang isang batang pintor.
Nakapagsagawa ako ng dalawang maliit na exhibition.
May mga kolektor na bumili ng aking mga obra, at isang galeriya sa Makati ang nag-alok ng pangmatagalang kontrata.
Doon nagsimulang magbago ang lahat.
Hindi ko agad napansin na mas madalas nang kasama ni Adrian si Celina.
Dati, nagtatrabaho si Celina bilang marketing consultant.
Nang palawakin ni Adrian ang kaniyang kumpanya, inirekomenda ko siyang maging bahagi ng management team.
Siya ang pinagkakatiwalaan kong kaibigan.
Siya rin ang taong kayang pumasok sa aming bahay nang hindi na kailangang magpaalam.
Minsan, nakatanggap ako ng tawag mula sa isang galeriya sa Cebu.
Napili ang aking painting para sa isang pambansang eksibisyon.
Dapat ay tatlong araw akong mawawala.
Ngunit nakansela ang unang biyahe dahil sa masamang panahon.
Umuwi ako nang mas maaga.
May dala akong pagkain na paborito ni Adrian.
Pagbukas ko ng pinto ng aming silid, naroon sila.
Hindi ko na kailangang ilarawan ang lahat ng nakita ko.
Sapat nang sabihing sa isang iglap, ang tahanang pinaghirapan naming buuin ay naging lugar na hindi ko na kayang balikan nang walang sakit.
Lumuhod si Adrian.
Humingi ng tawad.
Umiyak si Celina.
Sinabing nangyari lamang iyon dahil sa pagkalito.
Sinubukan kong paniwalaan na minsan lamang iyon.
Ngunit kalaunan, nalaman kong ilang buwan na silang may relasyon.
Ang mas masakit, alam ni Celina ang lahat ng takot ko.
Alam niyang takot akong iwan.
Alam niyang nangangarap akong magkaroon ng anak.
Alam niyang ang pinakamahalagang bagay sa akin ay ang pamilyang unti-unti kong binuo.
At ginamit niya ang mga kaalamang iyon upang saktan ako.
Tatlong buwan matapos kong matuklasan ang pagtataksil, nagkaroon ng sunog sa gusaling kinaroroonan ng dati kong art studio.
Nasa ikaapat na palapag ang studio, habang sa ikalawa naman matatagpuan ang opisina ng isang maliit na subsidiary ng kumpanya ni Adrian.
Dumating ako roon upang kunin ang ilang painting na iiwan ko sa isang galeriya.
Hindi ko alam na mayroon ding meeting sina Adrian at Celina sa gusaling iyon.
Nagsimula ang sunog sa isang electrical room sa ibabang palapag.
Mabilis na kumalat ang usok.
Nang tumunog ang alarm, sinubukan kong bumaba gamit ang pangunahing hagdan.
Ngunit siksikan na ang mga tao.
Lumipat ako sa emergency stairwell.
Doon ko nakita si Celina.
Nakahawak siya sa braso ni Adrian at hirap huminga dahil sa usok.
“Adrian!” sigaw ko.
Lumingon si Celina.
Nakita niya ako.
Sigurado ako roon.
Sinubukan kong lumapit, ngunit biglang bumagsak ang isang bahagi ng kisame sa pagitan namin.
Napaatras ako.
Hinila ni Adrian si Celina patungo sa hagdan pababa.
Muli akong sumigaw.
Ngunit natabunan ang boses ko ng alarm at ingay ng mga taong nagtatakbuhan.
Hindi ko alam kung narinig niya ako.
Ang alam ko lamang, lumingon si Celina sa huling pagkakataon.
At hindi siya nagsalita.
Nang dumating ang mga bumbero, nakulong na ako sa isang silid sa ikaapat na palapag.
Nakapagpadala ako ng mensahe sa emergency hotline bago tuluyang mawalan ng signal.
May mga rescuer na nakarating sa akin, ngunit habang sinusubukan kong buksan ang isang nakaharang na pinto, malubhang nasugatan ang aking kanang kamay.
Nagkaroon ako ng pinsala sa mga litid at ugat.
Maraming operasyon at rehabilitasyon ang sinubukan.
Hindi na bumalik ang dating husay ng aking mga daliri.
Nawala ang aking kakayahang humawak ng pinong brush nang sapat na matatag para sa pagpipinta.
Nawala rin ang mga kontratang matagal kong pinaghirapan.
At habang nasa ospital ako, dumating ang mga papeles ng diborsiyo.
Sinabi ni Adrian na hindi na niya kayang ipagpatuloy ang aming pagsasama.
Hindi ko na siya pinigilan.
Pagkalipas ng ilang linggo, saka ko nalaman na buntis ako.
“Mara?”
Napabalik ako sa kasalukuyan nang tumunog ang aking telepono.
Si Atty.
Isabel Mercado, ang abogadang tumutulong sa akin.
“Kailangan nating mag-usap tungkol sa guardianship documents,” sabi niya.
“May bago bang nangyari?”
“Alam na ni Adrian ang tungkol kay Tala.”
Sandaling natahimik si Isabel.
“Paano niya nalaman?”
“Nagkita kami sa paaralan.”
“Naipaliwanag mo na ba ang tungkol sa sakit mo?”
“Hindi pa.”
“Mara, hindi natin puwedeng ipagpaliban iyon nang matagal.”
Umupo ako sa gilid ng kama.
“Natatakot ako, Attorney.”
“Alam ko.”
“Hindi ako natatakot na malaman niyang may sakit ako.
Natatakot akong kunin niya si Tala habang buhay pa ako.”
“Hindi awtomatikong mangyayari iyon.
Kailangang isaalang-alang ang kapakanan ng bata, ang kasalukuyang sitwasyon mo, at ang legal na karapatan ng kaniyang ama.”
Napapikit ako.
“Paano kung gusto niyang makilala si Tala dahil lang galit siya sa akin?”
“Kung ganoon, kailangan nating makita kung handa siyang maging ama, hindi lamang kung kaya niyang manalo sa usapan.”
Matagal naming tinalakay ang mga dokumentong maaari kong ihanda.
Pagkatapos, may sinabi siyang hindi ko inaasahan.
“May tumawag sa opisina ko.”
“Sino?”
“Isang lalaki.
Sabi niya, siya ang dating caretaker ng gusaling nasunog.”
Napahigpit ang kapit ko sa telepono.
“Bakit siya tumawag?”
“May nabasa raw siyang lumang balita tungkol sa aksidente mo.
Hinahanap niya kung paano ka makokontak.”
“Ano ang pangalan niya?”
“Rogelio Santos.”
Naalala ko siya.
Si Mang Roger, ang tahimik na lalaking nagbabantay ng pasukan ng gusali.
Siya ang unang nag-abot sa akin ng tubig pagkatapos akong mailabas ng mga rescuer.
“May sinabi ba siya?”
“Oo.
Hindi raw siya mapakali sa isang bagay na hindi niya nasabi noon.”
Kinahapunan, habang nasa paaralan si Tala, nakipagkita ako kay Mang Roger sa isang maliit na karinderya.
Mas matanda na siya.
Maputi na ang kaniyang buhok at mabagal nang maglakad.
Nang makita niya ang aking kamay, napayuko siya.
“Pasensiya ka na, hija.”
“Wala po kayong kasalanan.”
“May dapat sana akong sinabi noong nangyari ang sunog.”
Umupo siya sa tapat ko.
Sinabi niyang noong araw na iyon, tumulong siyang ilabas ang mga taong nasa ikalawang palapag.
Nang makarating siya sa tapat ng gusali, nakita niyang may kausap si Celina na isang bumbero.
Tinanong daw nito kung may tao pa sa itaas.
“At ano ang sinabi niya?” tanong ko.
Napapikit si Mang Roger.
“Sinabi niyang wala na raw siyang kilalang naiwan.”
Nanikip ang aking dibdib.
“Sigurado po kayo?”
Tumango siya.
“Hindi ko noon alam na nagkita kayo sa hagdan.
Pero may narinig din akong sinabi niya pagkatapos.”
“Ano po?”
“Sinabi niya sa kasama niyang lalaki na huwag nang bumalik.
Ligtas na raw lahat ng kakilala nila.”
Hindi niya alam kung alam ni Adrian na naroon pa ako.
Hindi rin niya masabi kung sinadya ni Celina ang pananahimik o kung natakot lamang siya.
Ngunit malinaw ang isang bagay.
May pagkakataon siyang magsabi ng nalalaman niya.
At hindi niya ginawa.
“Bakit ngayon ninyo lang sinabi sa akin?”
Namasa ang mata ng matanda.
“Noong panahong iyon, pinagbawalan kaming magsalita tungkol sa mga nangyari habang may imbestigasyon.
Pagkatapos, nawalan ako ng trabaho.
Akala ko may nakausap ka nang mga imbestigador tungkol doon.”
Umiling ako.
“Wala po akong nalaman.”
“Matagal ko nang gustong humingi ng tawad.
Pero hindi ko alam kung saan ka na nakatira.”
“Hindi ninyo kailangang magpasan ng kasalanan ng ibang tao.”
Hinawakan niya ang hawakan ng kaniyang tasa.
“May isa pa akong gustong ibigay.”
Kumuha siya ng maliit na sobre.
Nasa loob ang kopya ng kaniyang lumang written statement tungkol sa sunog.
“Ginawa ko ito noong hiningan kami ng salaysay.
Hindi ko alam kung bakit hindi naisama sa mga dokumentong naipakita sa iyo.”
Tinanggap ko iyon.
Hindi ko inasahang magkakaroon pa ako ng pagkakataong linawin ang nangyari.
Ngunit mas lalo akong hindi handa sa isang pangalang nabasa ko sa ilalim ng dokumento.
Adrian Reyes.
Nakalista siya bilang isa sa mga taong nagbigay ng paunang salaysay.
Nasa tabi ng kaniyang pangalan ang isang maikling pangungusap:
“Sa pagkakaalam ko, ang aking asawa ay wala sa gusali nang magsimula ang sunog.”
Napapikit ako.
Iyon ang dahilan kung bakit hindi niya ako hinanap.
Hindi dahil tiyak siyang ligtas ako.
Kundi dahil naniwala siya sa impormasyong hindi niya sinubukang tiyakin.
Kinagabihan, tumawag si Adrian.
“Mara, maaari ba tayong magkita?”
“Para saan?”
“May kailangan akong ipaliwanag.”
“Hindi ngayon.”
“Alam kong hindi mo natanggap ang pera.”
Tahimik akong nakinig.
“Na-check ko ang mga record.
Bawat buwan, may inilalabas na halaga mula sa personal kong account.
Pero hindi napupunta sa pangalan mo.”
“Kanino?”
“Sa isang account na hawak ni Celina.”
“Kung ganoon, siya ang kausapin mo.”
“Mara, gusto kong itama iyon.”
“Hindi na mababago ng pera ang limang taon.”
“Alam ko.”
Iyon ang unang pagkakataong hindi siya nakipagtalo.
Pagkatapos ay nagtanong siya.
“Puwede ko bang makasama si Tala sa Sabado?”
Nanigas ang aking katawan.
“Huwag muna kayong dalawa lang.”
“Bakit?”
“Hindi ka pa niya kilala.”
Matagal siyang natahimik.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi, “Tama ka.”
Nagulat ako.
Ang Adrian na nakilala ko noon ay mabilis magalit kapag hindi nasusunod ang gusto niya.
Ngayon, sa kauna-unahang pagkakataon, tila handa siyang makinig.
“Puwede ba tayong magkita sa isang pampublikong lugar?” tanong niya.
“Kasama ka.
Kahit isang oras lang.”
Tumingin ako sa kalendaryo sa dingding.
May konsultasyon ako sa oncologist sa Biyernes.
May pagsusuri si Tala sa Lunes.
At sa Sabado, wala akong nakatakdang trabaho.
“Sa Quezon Memorial Circle,” sagot ko.
“Alas-diyes ng umaga.”
“Salamat.”
“Adrian?”
“Oo?”
“Huwag mo munang sabihin sa kaniya na ikaw ang ama niya.
Kailangan nating ihanda siya.”
“Maiintindihan ko.”
Pagkababa ko ng telepono, nakita kong nakatayo si Tala sa pintuan.
“Mommy, sino po iyon?”
“Isang kakilala.”
“Si Uncle Adrian?”
Tumango ako.
Napangiti siya.
“Mabait po ba siya?”
Hindi ko alam ang isasagot.
Sa halip, sinabi ko, “May mga taong kailangang matutong maging mabait.”
Nag-isip siya sandali.
“Parang si Nina po?
Dati ayaw niya akong pahiram ng crayons, pero ngayon nagbibigay na siya.”
Napangiti ako.
“Medyo ganoon.”
Lumapit siya at yumakap sa aking bewang.
“Mommy, kapag malaki na ako, bibili kita ng bahay na may elevator.”
“Bakit elevator?”
“Para hindi ka na mahirapang umakyat kapag masakit ang tiyan mo.”
Napatigil ako.
Hindi ko alam na napapansin na pala niya.
Biyernes ng umaga, pumunta ako sa ospital.
Sinamahan ako ni Isabel dahil ayaw niyang mag-isa akong makarinig ng mga resulta.
Ipinakita ng doktor na lumalaki ang ilang bukol sa aking atay at patuloy na lumalala ang aking kondisyon.
May mga paraan pang maaaring makatulong upang maibsan ang sakit at posibleng mapabagal ang paglala, depende sa aking lakas at sa epekto ng paggamot.
Ngunit hindi niya itinago ang katotohanan.
“Ms.
Villanueva, kailangan din nating pag-usapan ang mga nais mong mangyari kung dumating ang panahong hindi mo na kayang alagaan ang sarili mo.”
Tumango ako.
Tinanong niya kung mayroon akong taong maaaring mag-alaga sa akin.
“May anak po ako,” sagot ko.
“May iba pa?”
Tumingin ako kay Isabel.
“May kaibigan akong handang tumulong.”
Hinawakan ng abogado ang aking kaliwang kamay.
Kasama rin sa mga taong pinagkakatiwalaan ko si Teacher Liza, ang guro ni Tala.
Siya ang unang nakapansin na madalas akong mamutla kapag sinusundo ko ang aking anak.
Minsan, nagdala siya ng pagkain sa apartment nang hindi ko hinihingi.
Minsan naman, siya ang nagbantay kay Tala habang nagpapatingin ako.
Hindi kami magkadugo.
Ngunit unti-unti siyang naging kapatid na hindi ko kailanman nagkaroon.
Paglabas namin ng ospital, sinabi ni Isabel na maaari niyang kausapin si Adrian tungkol sa isang maayos na parenting arrangement.
“Hindi kailangang maging digmaan ito, Mara.”
“Alam ko.”
“Pero kailangan niyang malaman ang buong sitwasyon.”
“Bibigyan ko siya ng pagkakataong makilala muna si Tala.”
“At pagkatapos?”
Tumingin ako sa malawak na langit.
“Pagkatapos, sasabihin ko ang lahat.”
Kinabukasan, mas maaga kaming dumating sa Quezon Memorial Circle.
May dalang maliit na backpack si Tala.
Sa loob, may tubig, biskwit, at isang lumang sketchbook.
“Ipapakita ko po kay Uncle Adrian ang drawing ko!” sabi niya.
“Ano ang iginuhit mo?”
“Tayo po.”
Ipinakita niya sa akin ang larawan.
Dalawang babaeng magkahawak-kamay sa ilalim ng malaking dilaw na araw.
Ang isa ay matangkad, may mahabang buhok.
Ang isa ay maliit, may dalawang nakatirintas na buhok.
Sa gilid, may bakanteng espasyo.
“Bakit may puwang dito?” tanong ko.
“Para po sa daddy ko, kung sakaling makilala ko siya.”
Hindi ako nakapagsalita.
Ilang sandali pa, dumating si Adrian.
Wala siyang dalang bodyguard.
Wala ring marangyang regalo.
Nakasuot lamang siya ng simpleng asul na polo at maong.
May hawak siyang dalawang bote ng tubig at isang maliit na supot ng pandesal.
Hindi ko alam kung bakit mas tumama iyon sa puso ko kaysa sa lahat ng mamahaling bagay na ibinigay niya noon.
“Good morning, Tala,” bati niya.
“Good morning po, Uncle!”
Iniabot niya ang supot.
“Naisip ko baka gusto mo ng cheese pandesal.”
Nagliwanag ang mukha ng bata.
“Favorite ko po iyan!”
Umupo sila sa isang bangko.
Tahimik akong nagmasid habang ipinapakita ni Tala ang kaniyang sketchbook.
Minsan, nagtatanong si Adrian tungkol sa mga kulay.
Minsan, tumatawa si Tala sa kaniyang mga biro.
Sa unang pagkakataon, nakita ko silang magkasama nang walang galit o takot.
At sa loob ng ilang sandali, nakalimutan kong may sakit ako.
Hanggang sa tumayo si Tala at kumaway.
“Mommy, tingnan mo!
Kaya kong tumakbo nang mabilis!”
Tumakbo siya sa damuhan.
Sinundan siya ni Adrian nang mabagal.
Bigla akong nakaramdam ng matinding sakit.
Parang may humigpit na bakal sa aking tiyan.
Hinawakan ko ang gilid ng bangko.
Sinubukan kong huminga nang malalim.
Ngunit umiikot ang paligid.
“Mara?”
Narinig ko ang boses ni Adrian.
Tumayo ako.
Isang hakbang.
Dalawa.
Pagkatapos ay bumigay ang aking mga tuhod.
Ang huli kong nakita ay si Tala, tumatakbo pabalik habang sumisigaw.
“Mommy!”
Nagising ako sa emergency department ng ospital.
May suwero sa aking kaliwang kamay.
Nasa tabi ko si Isabel.
Sa kabilang upuan, nakayuko si Adrian.
Nang mapansing gising na ako, agad siyang tumayo.
“Mara.”
“Nasaan si Tala?”
“Kasama ni Teacher Liza sa waiting area.
Dumating siya nang tawagan namin.”
Napabuntong-hininga ako.
“Gusto ko siyang makita.”
“Sandali lang.”
Lumapit si Isabel.
“Mara, kinausap ka ng doktor kanina.
Kailangan mong magpahinga.”
“Alam ko.”
Ngunit hindi iyon ang ikinagulat ko.
Ang mas ikinagulat ko ay ang mukha ni Adrian.
Namumula ang kaniyang mga mata.
Hawak niya ang isang papel.
Hindi ako nagtanong.
Alam ko na.
“Mara,” paos niyang sabi, “bakit hindi mo sinabi?”
Napatingin ako sa dokumentong nasa kamay niya.
Ang medical summary na ibinigay ng doktor matapos kong pumayag na ipaliwanag sa kaniya ang aking kondisyon.
“Hindi mo naman kailangang malaman.”
“Hindi ko kailangang malaman na may kanser ka?”
Hindi ako sumagot.
“Sinabi ng doktor na malubha na.”
“Oo.”
“Na maaaring hindi ka na magkaroon ng maraming panahon.”
Tumango ako.
Napahawak siya sa ulo.
“Diyos ko…”
Sa unang pagkakataon mula nang magkita kaming muli, nakita kong hindi niya alam kung ano ang gagawin.
“Gaano na katagal?”
“Ilang linggo mula nang kumpirmahin.”
“Bakit hindi ka nagpunta sa akin?”
Napangiti ako nang mapait.
“Adrian, limang taon na tayong hiwalay.
Hindi na ikaw ang unang taong naiisip kong tawagan kapag may problema.”
Napaupo siya.
Hindi ko alam kung gaano katagal kaming tahimik.
Pagkatapos ay kinuha ko ang aking bag.
May maliit na folder sa loob.
Iniabot ko iyon sa kaniya.
“May mga dokumento riyan tungkol kay Tala.
May mga sulat din ako para sa kaniya.
Hindi ko pa tapos ang lahat.”
Tinitigan niya ang folder.
“Ano ito?”
“Mga bagay na kailangan niyang malaman kung may mangyari sa akin.”
Umiling siya.
“Huwag mo nang sabihin iyan.”
“Hindi mababago ng pag-iwas natin ang mangyayari.”
“Mara…”
“Makinig ka muna.”
Sa unang pagkakataon, hindi ko na pinigilan ang panginginig ng aking boses.
“Ayokong lumaki siyang iniisip na iniwan siya ng nanay niya.
Ayokong makaramdam siyang hindi siya minahal.
At higit sa lahat, ayokong maranasan niya ang naranasan ko noong bata ako.”
Hinawakan ko ang manggas niya.
“Kung gusto mong maging ama, huwag mo siyang mahalin dahil naaawa ka sa akin.”
Tumulo ang luha ko.
“Mahalin mo siya dahil anak mo siya.”
Dahan-dahan siyang lumuhod sa tabi ng kama.
Hindi niya ako niyakap.
Hindi rin siya humingi ng tawad.
Tiningnan lamang niya ako na para bang ngayon lang niya nakita ang lahat ng taong ginugol kong mag-isa.
“May gusto akong itanong,” sabi niya.
“Ano?”
“Yung kidney transplant ko…”
Nanigas ang buong katawan ko.
“Ilang araw na akong naghahanap ng lumang hospital records.
May nakita akong pangalan sa mga dokumentong itinabi ko.”
Hindi ako nakagalaw.
Tumitig siya sa aking mukha.
“Mara, ikaw ba ang donor?”
Naramdaman kong bumigat ang hangin sa pagitan namin.
Matagal na niyang hindi alam ang katotohanang iyon.
At sa wakas, hindi ko na kailangang magsinungaling.
“Oo, Adrian.”
Napalunok siya.
“Ako iyon.”
Napapikit siya at napayuko sa gilid ng kama.
Ngunit bago pa siya makapagsalita, nagpatuloy ako.
“Hindi ko ginawa iyon para maging utang mo ang buhay mo sa akin.”
Lumapit ako nang kaunti.
“Ginawa ko iyon dahil gusto kong mabuhay ka.”
Nanginginig ang kaniyang balikat.
At nang muli siyang tumingala, isang tanong ang binitiwan niya na hindi ko inaasahan.
“Kung alam mong ako rin ang taong sasakit nang ganito sa iyo… ililigtas mo pa rin ba ako?”
Tumingin ako sa kaniya.
Sa lalaking minahal ko noong wala pa siyang pera.
Sa lalaking nangakong magiging tahanan ko.
Sa lalaking iniwan akong mag-isa sa pinakamadilim na panahon ng aking buhay.
Pagkatapos ay sumagot ako.
“Kung babalik ako sa panahong iyon, ililigtas pa rin kita.”
Nakita kong umagos ang luha sa kaniyang mga pisngi.
“Pero Adrian…”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi ibig sabihin noon na pipiliin pa rin kitang pakasalan.”
Sa labas ng silid, narinig ko ang mahinang boses ni Tala.
“Teacher Liza, puwede ko na po bang makita si Mommy?”
Napatingin kaming dalawa sa pinto.
At doon ko naunawaan ang pinakamahirap na katotohanan.
Hindi na tungkol sa aming dalawa ang susunod na mangyayari.
Tungkol na iyon sa isang batang may karapatang mahalin, kahit hindi na muling maging buo ang pamilyang pinagmulan niya.
BAHAGI 3_ANG HULING LARAWANG IIWAN KO SA AKING ANAK
“Mommy!”
Hindi pa man tuluyang bumubukas ang pinto, narinig ko na ang maliliit na yabag ni Tala.
Tumakbo siya papunta sa kama at agad na inabot ang aking kaliwang kamay.
“Mommy, masakit po ba?”
Ngumiti ako.
“Medyo lang, anak.”
“Bakit po lagi kang pagod?”
Hindi ako nakasagot kaagad.
Nasa likod niya si Teacher Liza, habang nakatayo naman si Adrian sa may bintana.
Lahat sila ay naghihintay sa aking sasabihin.
Limang taon kong sinikap na protektahan si Tala sa anumang makasasakit sa kaniya.
Kapag wala kaming sapat na pera, sinasabi kong mas masarap ang simpleng pagkain.
Kapag hindi ko kayang bumili ng bagong sapatos, sinasabi kong mas maganda ang paborito niyang lumang pares.
Kapag tinatanong niya kung bakit wala siyang daddy na sumusundo sa paaralan, sinasabi kong iba’t iba ang anyo ng pamilya.
Ngunit may isang bagay na hindi ko na kayang pagtakpan.
Ang katotohanang may sakit ako.
At darating ang panahong maaaring hindi na ako makauwi kasama niya.
“Baby,” mahinahon kong sinabi, “may sakit si Mommy na kailangan ng tulong ng mga doktor.”
Napakunot ang noo niya.
“Parang kapag nilalagnat po ako?”
“Mas mahirap nang kaunti.”
“Pero gagaling ka naman po, di ba?”
Naramdaman kong parang may dumurog sa dibdib ko.
Gusto kong sabihin na oo.
Gusto kong mangakong magkakasama kami hanggang sa graduation niya, hanggang sa una niyang trabaho, hanggang sa araw na magmamahal siya at bubuo ng sariling pamilya.
Ngunit ayokong ang huling alaala niya sa akin ay isang pangakong hindi ko natupad.
“Gagawin namin ang lahat para gumaan ang pakiramdam ko,” sagot ko.
“Pero may mga sakit na hindi kayang pagalingin ng doktor.”
Tahimik siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos ay dahan-dahan niyang inilapat ang maliit niyang palad sa aking pisngi.
“Kung hindi ka gumaling, Mommy, sino po ang mag-aalaga sa akin?”
Hindi ko napigilan ang pagpatak ng luha.
Bago ako makasagot, lumapit si Adrian.
Lumuhod siya upang magkapantay ang kanilang mga mata.
“Tala, maraming taong nagmamahal sa iyo.”
“Kasama ka po?”
Tumango siya.
“Kung papayagan mo ako.”
Nag-isip ang bata.
Pagkatapos ay tinanong niya ang bagay na matagal ko nang kinatatakutan.
“Uncle, ikaw po ba ang daddy ko?”
Napatigil si Adrian.
Napatingin siya sa akin.
Hindi ko alam kung paano nahulaan ni Tala ang katotohanan.
Marahil sa kanilang pagkakahawig.
Marahil sa mga narinig niyang pag-uusap.
O marahil matagal na niyang iniisip kung bakit biglang nagkaroon ng isang lalaking laging nagtatanong tungkol sa kaniya.
Huminga ako nang malalim.
“Oo, anak.”
Tumigil ang kaniyang mga kamay.
“Talaga po?”
Tumango ako.
“Siya ang daddy mo.”
Muling tumingin si Tala kay Adrian.
“Pero bakit ngayon ka lang po dumating?”
Namilog ang mga mata niya.
Ang mga katagang iyon ay mas masakit kaysa sa anumang galit na maaari kong sabihin.
Dahan-dahang sumagot si Adrian.
“Dahil maraming pagkakamaling nagawa ang mga matatanda.”
“Hindi mo po ba ako gusto noon?”
Mabilis siyang umiling.
“Hindi kita kilala noon, Tala.
Pero hindi mo iyon kasalanan.”
“Kung ganoon, gusto mo na po ako ngayon?”
Hindi niya agad nasagot.
Lumapit siya nang bahagya.
“Gusto kitang makilala.
At gusto kong matutong maging mabuting daddy mo.”
Tumingin si Tala sa akin.
“Mommy, puwede po ba?”
Hinaplos ko ang kaniyang buhok.
“Puwede, anak.
Hindi nababawasan ang pagmamahal ni Mommy kapag may iba pang nagmamahal sa iyo.”
Tumango siya.
Pagkatapos ay niyakap niya ako.
Hindi niya agad niyakap si Adrian.
At sa tingin ko, tama lamang iyon.
Ang pagiging ama ay hindi isang papel na maaaring pirmahan sa loob ng isang araw.
Isa itong relasyong kailangang buuin sa paulit-ulit na pagdating, pakikinig, at pagtupad sa mga pangako.
Sa mga sumunod na linggo, nagsimulang magbago ang aming buhay.
Hindi biglaan.
Hindi tulad ng mga kuwento kung saan isang araw ay dumating ang isang mayamang lalaki at naayos ang lahat ng problema.
May mga pagkakataong nagagalit si Tala kay Adrian.
May mga araw na ayaw niyang sumama sa kaniya.
Minsan, nang dumating ito upang ihatid kami sa ospital, nagtago siya sa likod ng pinto.
“Bakit ayaw mong lumabas?” tanong ko.
“Baka po kapag nasanay ako sa kaniya, aalis din siya.”
Natahimik ako.
Hindi ko inakalang ang isang batang limang taong gulang ay maaaring magkaroon ng ganoong takot.
Nang sabihin ko iyon kay Adrian, hindi siya nagalit.
Sa halip, umupo siya sa sahig sa labas ng silid.
“Tala,” sabi niya, “hindi mo kailangang sumama ngayon.”
Walang sagot.
“Pero babalik ako sa araw na napag-usapan natin.
Kahit ayaw mo akong makita, darating pa rin ako para kumustahin ka.”
Dahan-dahang bumukas ang pinto.
“Promise po?”
“Oo.”
“Hindi po tulad ng mga batang nagsasabing kaibigan kita pero kinabukasan ayaw na?”
Napangiti siya nang malungkot.
“Hindi ganoon.”
Pinagmasdan ko silang dalawa.
Sa unang pagkakataon, nakita kong sinusubukan ni Adrian na makuha ang tiwala ng isang tao nang hindi ginagamit ang kaniyang pera o pangalan.
At alam kong kung magpapatuloy iyon, maaaring magkaroon si Tala ng isang amang tunay na maaasahan.
Isang hapon, dumating si Celina sa ospital.
Hindi ko siya inimbitahan.
Ngunit nang makita ko siyang nakatayo sa may pinto, napansin kong hindi na siya kasing-ayos ng dati.
Wala siyang makeup.
Namumugto ang kaniyang mga mata.
“Maaari ba tayong mag-usap?” tanong niya.
Nasa bahay ni Teacher Liza si Tala noon.
Mag-isa akong naghihintay ng susunod na pagsusuri.
“Kung tungkol ito kay Adrian, wala na akong pakialam,” sagot ko.
Umiling siya.
“Hindi iyon ang dahilan.”
Umupo siya sa silyang malapit sa kama.
Matagal siyang nakatingin sa kaniyang mga kamay.
“Alam na niya ang tungkol sa pera.”
“Sinabi niya sa akin.”
“Galit na galit siya.”
“May dahilan naman siya.”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi mo man lang ba ako tatanungin kung bakit?”
“Hindi ko kailangang manghula.
Maaari mong sabihin ang totoo.”
Napayuko siya.
Nang magsimula siyang magsalita, mahina ang kaniyang tinig.
“Noong unang taon pagkatapos ng diborsiyo ninyo, akala ko babalik ka.”
Tahimik akong nakinig.
“Tuwing may nababanggit na tungkol sa iyo, nagbabago ang mukha ni Adrian.
Lagi kong iniisip na isang araw, bigla ka na lang darating at kukunin siyang muli.”
“Celina, ikaw ang pinili niya.”
“Alam ko.”
“Kung ganoon, bakit ka natakot?”
Napatingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon ay hindi ko nakita ang dating pagmamalaki sa kaniyang mukha.
“Dahil alam kong hindi niya ako minahal sa paraang minahal ka niya.”
Nanikip ang aking dibdib.
Hindi dahil natuwa ako.
Kundi dahil naalala kong minsan ko ring inihambing ang sarili ko sa kaniya.
Mas maganda ba siya?
Mas magaling bang makipag-usap?
Mas masaya bang kasama?
Ilang taon kong tinanong ang sarili ko kung ano ang kulang sa akin.
Ngayon, napagtanto kong pareho pala kaming naging bihag ng takot na hindi kami sapat.
Ngunit magkaiba ang aming piniling gawin.
“Ano ang ginawa mo sa perang ipinapadala niya?” tanong ko.
“Sa account ko iyon pumapasok.
Noong una, balak kong ibigay sa iyo.
Pero naisip ko, kapag tinanggap mo, magkakaroon kayo ng dahilan para mag-usap.”
“At pagkatapos?”
“Hindi ko na ipinadala.”
“Limang taon?”
Tumango siya.
“May ilan akong ginamit sa personal kong gastos.
May ilan pang natitira.”
Matagal akong tumitig sa kaniya.
Hindi ko alam kung galit o lungkot ang mas nangingibabaw.
“May mga panahong wala kaming pambili ng gamot,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin.
“May mga gabing pinipili kong huwag kumain para may baon si Tala kinabukasan.”
Nagsimulang umagos ang luha niya.
“Hindi ko alam na ganoon kahirap.”
“Hindi mo alam dahil hindi ka nagtanong.”
Tinakpan niya ang kaniyang mukha.
“Patawarin mo ako.”
Hindi ako agad nagsalita.
Dati, pinangarap kong marinig ang mga salitang iyon.
Inisip kong kapag dumating ang araw na luluhod siya at hihingi ng tawad, gagaan ang aking pakiramdam.
Ngunit ngayong naririnig ko na, wala akong naramdamang tagumpay.
“Celina,” mahina kong sinabi, “hindi ko kayang sabihin na ayos lang ang ginawa mo.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Alam ko.”
“Hindi rin kita mapapatawad dahil lang may sakit ako at kaunti na ang panahon ko.”
Napahinto siya.
“Hindi ko hinihinging kalimutan mo ang lahat,” sagot niya.
“Kung ganoon, gawin mo ang tama.
Ibalik mo ang perang hindi mo ibinigay.
At sabihin mo ang buong katotohanan tungkol sa sunog.”
Nanigas siya.
Ilang sandali ang lumipas bago siya nagsalita.
“Noong araw na iyon, nakita kita.”
Tahimik akong tumingin sa kaniya.
“Alam ko.”
“Nakita kitang nasa likod namin.
Narinig kong tinatawag mo si Adrian.”
Nagsimulang manginig ang kaniyang mga kamay.
“Akala ko kung malalaman niyang naroon ka, babalikan ka niya.
At kapag nangyari iyon, baka hindi na siya muling bumalik sa akin.”
Napapikit ako.
“Celina, nasusunog ang gusali.”
“Alam ko.”
“Hindi iyon simpleng pagpili kung sino ang mamahalin niya.”
“Alam ko,” paulit-ulit niyang sabi habang umiiyak.
“Alam kong napakasama ng ginawa ko.”
Tahimik kaming dalawa.
Pagkatapos ay itinanong ko ang bagay na pinakamahalaga sa akin.
“Nang tinanong ka ng bumbero kung may kilala ka pang naiwan, bakit sinabi mong wala?”
Napahagulhol siya.
“Dahil natakot akong malaman nilang hindi kita tinulungan.”
Naramdaman kong parang bumalik ang amoy ng usok sa aking dibdib.
Ang init ng hagdan.
Ang sakit sa aking kamay.
Ang takot na baka walang makahanap sa akin.
Anim na taong lumipas, ngunit hindi kailanman tuluyang nawala ang alaala.
“Kung hindi nakarating ang mga rescuer,” sabi ko, “maaaring doon pa lang natapos na ang buhay ko.”
Hindi siya sumagot.
“Hindi ko alam kung ano ang mangyayari sa iyo kapag sinabi mo ito sa mga kinauukulan.
Pero responsibilidad mong harapin ang katotohanan.”
Tumango siya.
“Handa akong magbigay ng salaysay.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi para sa akin.
Para hindi mo na kailangang magsinungaling habambuhay.”
Nang umalis si Celina, hindi ko siya niyakap.
Hindi ko rin sinabi na pinapatawad ko siya.
May mga sugat na maaaring maghilom nang hindi muling binubuksan ang dating relasyon.
At may mga taong maaari nating bitawan nang hindi na kailangang kamuhian araw-araw.
Nalaman ni Adrian ang tungkol sa pag-amin ni Celina makalipas ang dalawang araw.
Siya mismo ang tumawag sa akin.
“Nasa opisina ako ng abogado,” sabi niya.
“Bakit?”
“May mga dokumentong kailangang ayusin.
Tungkol sa mga perang hindi nakarating sa iyo.
At tungkol sa salaysay ni Celina.”
Hindi ako nagsalita.
“Makikipagtulungan siya sa anumang naaangkop na proseso.
Hindi ko hahadlangan iyon.”
“Paano si Nina?”
Matagal siyang natahimik.
Si Nina ang apat na taong gulang nilang anak ni Celina.
Wala siyang kasalanan sa nangyari.
“Magulang pa rin kami ni Nina,” sagot niya.
“Anuman ang mangyari sa amin ni Celina, hindi dapat mawala ang karapatan niyang mahalin kami.”
Napabuntong-hininga ako.
“Iyon din ang gusto ko para kay Tala.”
“Alam ko.”
“Adrian, may isang pakiusap ako.”
“Ano iyon?”
“Huwag mong hayaang mag-away ang dalawang bata dahil sa atin.”
“Hindi ko hahayaang mangyari iyon.”
Pagkatapos ay sinabi niyang dumaan siya sa lumang art studio ko.
May ilan pa palang painting na nailipat sa bodega bago ang sunog.
Nalaman niya iyon mula sa dating may-ari ng galeriya.
“May tatlo akong nakuha,” sabi niya.
“Nasa akin ngayon.”
Napahawak ako sa dibdib.
“Anong mga painting?”
“Isang tanawin ng dagat.
Isang batang nakatayo sa ilalim ng puno.
At isang painting ng maliit na bahay na may dilaw na bintana.”
Namutla ako.
Ang huling painting na binanggit niya ang paborito kong obra.
Iginuhit ko iyon bago kami ikasal.
Isang maliit na bahay lamang.
May dalawang upuan sa beranda.
May mga bulaklak sa bintana.
At sa loob, may mainit na ilaw.
Tinawag ko iyong
Tahanan
.
“Gusto mo bang dalhin ko?” tanong niya.
Napapikit ako.
“Oo.”
Dumating ang mga sumunod na buwan na para bang may sariling bilis ang panahon.
May mga araw na nakakaya ko pang maglakad sa labas kasama si Tala.
May mga araw namang halos hindi ako makabangon.
Tinulungan ako ng palliative care team na kontrolin ang sakit at iba pang sintomas.
Sinubukan ko rin ang paggamot na maaari pang makatulong ayon sa aking mga doktor, ngunit unti-unting humina ang katawan ko.
Sa gitna ng lahat, patuloy akong naghahanda.
Hindi lamang para sa aking pagpanaw.
Kundi para sa buhay ni Tala pagkatapos nito.
Kasama si Isabel, inayos namin ang mahahalagang dokumento at ang mga legal na hakbang na kailangan para malinaw ang pangangalaga sa kaniya.
Nakipag-usap kami kay Adrian tungkol sa kaniyang responsibilidad bilang ama.
Hindi awtomatikong ibinigay sa kaniya ang lahat ng desisyon.
Sa halip, dumaan kami sa mga angkop na proseso, kinilala ang aming sitwasyon, at pinag-usapan kung paano unti-unting magiging pamilyar si Tala sa kaniya.
Si Teacher Liza ay nanatiling mahalagang bahagi ng aming plano.
Pumayag siyang maging isa sa mga taong maaaring lapitan ni Tala kapag kailangan niya ng tulong.
Ipinangako rin ni Adrian na hindi niya pipilitin ang bata na kalimutan ang lugar kung saan siya lumaki.
“Hindi ko kailangang alisin ang mga alaala niya para maging ama niya,” sabi niya.
Doon ko unang naramdaman na maaari akong huminga nang kaunti.
Isang gabi, habang nasa apartment kami, inilabas ko ang aking lumang kahon ng art materials.
Matagal ko na iyong hindi binubuksan.
Nasa loob ang mga tuyong pintura, kupas na lapis, at ilang brush na hindi ko na kayang gamitin.
Nakita iyon ni Tala.
“Mommy, marunong ka po palang magpaint?”
Napangiti ako.
“Oo, anak.”
“Bakit hindi mo na ginagawa?”
Tiningnan ko ang aking kanang kamay.
“Nasugatan kasi ang kamay ni Mommy noon.”
Hinawakan niya ang mga daliri ko.
“Masakit pa po?”
“Minsan.”
Nag-isip siya sandali.
Pagkatapos ay kinuha niya ang isang brush.
“Ito po.
Hawakan natin nang sabay.”
Tumawa ako nang mahina.
“Baka pangit ang magawa natin.”
“Hindi po.
Basta tayo ang gumawa, maganda na.”
Hindi ko napigilan ang pagluha.
Inilabas namin ang isang malaking papel.
Ginamit ko ang kaliwang kamay upang gumuhit ng payak na bahay.
Si Tala ang nagkulay ng bubong.
Hindi pantay ang mga linya.
May ilang pinturang lumampas sa gilid.
Ngunit nang matapos kami, tinitigan niya iyon na para bang pinakamagandang obra sa buong mundo.
“Mommy, kulang po.”
“Ano?”
“Yung mga tao.”
Kumuha siya ng itim na marker.
Gumuhit siya ng isang malaking babae.
Isang maliit na batang babae.
At isang lalaki sa tabi nila.
Pagkatapos ay nagdagdag siya ng isa pang batang babae.
“Si Nina po,” paliwanag niya.
Nagulat ako.
“Bakit kasama si Nina?”
“Kaibigan ko po siya.
Sabi ni Teacher, puwedeng maging magkaibigan kahit magkaiba ang pamilya.”
Tumango ako.
“Puwede.”
Pagkatapos ay gumuhit siya ng isang babae sa bandang malayo.
“Si Mommy Celina po ni Nina.”
Tahimik kong tiningnan ang larawan.
Hindi alam ni Tala ang lahat ng nangyari sa pagitan naming matatanda.
At hindi niya kailangang pasanin iyon.
Sa kaniyang mundo, ang isang bata ay maaaring magkaroon ng maraming taong mahalaga sa buhay niya nang hindi kinakailangang may isang taong talunin o palitan.
“Mama,” sabi niya, “puwede po bang masaya silang lahat?”
Hinaplos ko ang kaniyang pisngi.
“Puwede nilang subukang maging mabuti sa isa’t isa, anak.”
“Para wala nang malungkot?”
“Hindi natin maiiwasang malungkot minsan.”
Ngumiti ako.
“Pero puwede tayong maging mabait kahit malungkot tayo.”
Lumipas ang isa pang buwan.
Sa panahong iyon, nagpasya sina Adrian at Celina na mamuhay nang magkahiwalay habang inaayos nila ang kanilang relasyon at mga responsibilidad.
Hindi ko alam kung magkakabalikan sila.
At sa totoo lang, hindi ko na gustong malaman.
Ang mahalaga sa akin ay naging maayos ang pakikitungo ni Adrian sa dalawang bata.
Patuloy niyang sinusundo si Nina sa preschool.
Unti-unti rin niyang sinimulang samahan si Tala sa ilang aktibidad, kasama ako o si Teacher Liza kapag kinakailangan.
May pagkakataong naglaro silang dalawa sa isang parke.
Nang madapa si Tala, si Nina ang unang tumakbo papunta sa kaniya.
“Okay ka lang?”
“Oo,” sagot ni Tala.
“Maliit lang.”
Tinulungan siya ni Nina na tumayo.
Nakatayo si Adrian sa hindi kalayuan.
Nakita kong ngumiti siya.
Marahil doon niya naunawaan na ang pagiging ama ay hindi nasusukat sa laki ng bahay o dami ng regalong naibibigay.
Nasusukat ito sa mga pagkakataong naroon ka kapag kailangan ka ng anak mo.
Isang Linggo, dinala ni Adrian ang tatlong painting na nakuha niya mula sa bodega.
Nasa wheelchair na ako noon.
Inayos niya ang mga ito sa dingding ng aking apartment.
Nang makita ko ang painting na
Tahanan
, hindi ko napigilang umiyak.
“Akala ko nasunog na ito.”
“Hindi pala,” sagot niya.
Lumapit siya sa aking tabi.
“Naalala mo noong iginuhit mo ito?”
Tumango ako.
“Noong wala pa tayong sariling bahay.”
“Sinabi mo noon na hindi mo kailangan ng malaking bahay.
Basta may ilaw kapag umuuwi ka.”
Napangiti ako.
“Naalala mo pala.”
“Maraming bagay akong naalala nang huli na.”
Hindi ko siya tiningnan.
Matagal kaming tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya ang mga katagang matagal ko nang inasahang marinig, ngunit hindi ko na hinahanap.
“Mara, patawarin mo ako.”
Huminga ako nang malalim.
“Sa alin?”
“Sa pagtataksil.
Sa hindi ko pakikinig sa iyo.
Sa pagpili kong umalis noong pinakamahirap ang buhay mo.”
Nanginginig ang kaniyang boses.
“At sa pagiging amang hindi nakilala ang sarili niyang anak sa loob ng limang taon.”
Tumingin ako sa bintana.
Sa labas, papalubog na ang araw.
“Adrian, matagal akong naghintay na sabihin mo iyan.”
“Alam ko.”
“Dati, akala ko kapag narinig ko, magiging maayos na ang lahat.”
Tahimik siyang nakinig.
“Pero hindi pala ganoon.”
Lumuhod siya sa tabi ng wheelchair.
“Hindi ko hinihiling na bumalik ka sa akin.”
“Alam ko.”
“Gusto ko lang malaman mong nagsisisi ako.”
Tiningnan ko siya.
Ang lalaking nasa harapan ko ay hindi na ang binatang iniligtas ko noon.
Hindi na rin siya ang negosyanteng iniwan akong nag-iisa sa ospital.
Isa na siyang taong pinipilit harapin ang mga pagkakamaling matagal niyang itinago sa likod ng tagumpay.
“Pinapatawad kita, Adrian,” mahina kong sabi.
Napatingin siya sa akin.
Ngunit nagpatuloy ako.
“Hindi dahil tama ang ginawa mo.
Hindi rin dahil gusto kong magkabalikan tayo.”
Napaluha ako.
“Pinapatawad kita dahil ayokong ang huling mga araw ng buhay ko ay mapuno ng galit.”
Niyuko niya ang ulo.
“Salamat.”
“Pero may isang bagay kang dapat tandaan.”
“Ano iyon?”
“Ang pagpapatawad ko ay hindi nagbubura sa mga nangyari.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
“At ang pinakamagandang magagawa mo ngayon ay maging mabuting ama kay Tala.”
Hinawakan niya ang aking kaliwang kamay.
“Pangako.”
Hindi ko na sinabi ang dati kong paniniwalang madaling maputol ang mga pangako.
Sa pagkakataong iyon, mas pinili kong tingnan ang kaniyang mga ginagawa kaysa pakinggan lamang ang kaniyang mga salita.
Nang sumapit ang Disyembre, hindi na ako nakalabas ng bahay nang walang tulong.
Lumalala na ang aking kondisyon.
Nagpasya kaming ilipat ang karamihan sa aking pangangalaga sa bahay, kasama ang regular na suporta ng mga propesyonal sa kalusugan.
Ayokong ang huling mga alaala ni Tala sa akin ay puro puting dingding at amoy ng ospital.
Gusto kong maalala niya ang tunog ng ulan sa aming bubong.
Ang amoy ng mainit na pandesal.
Ang mga gabing magkatabi kaming nanonood ng cartoon.
At ang mga sandaling magkahawak ang aming mga kamay.
Isang umaga, tinawag ko si Adrian.
May hawak akong isang kahon.
“Para kay Tala ito.”
Binuksan niya.
Nasa loob ang labindalawang sobre.
May mga pangalan ng okasyon sa bawat isa.
Para sa unang araw mo sa Grade One.
Para sa unang pagkakataong mabigo ka.
Para sa araw na magkaroon ka ng matalik na kaibigan.
Para sa unang pagkakataong masaktan ang puso mo.
Para sa pagtatapos mo ng high school.
Para sa araw na gusto mong sumuko.
At iba pang sulat na ginawa ko sa mga gabing kaya ko pang magsulat gamit ang kaliwang kamay.
“Hindi ko alam kung kailan niya kakailanganin ang mga ito,” sabi ko.
Tinitigan ni Adrian ang mga sobre.
“Bakit labindalawa?”
“Dahil iyon lang ang natapos ko.”
Napalunok siya.
“Marami pa sana akong gustong sabihin.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Maaari nating i-record ang boses mo.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Para kay Tala?”
Tumango siya.
“Para marinig ka niya kapag gusto niya.”
Kinabukasan, nagdala siya ng maliit na recorder.
Hindi kami gumawa ng marangyang video.
Walang magagandang ilaw.
Walang propesyonal na camera.
Umupo lamang ako sa tabi ng bintana habang hawak ang paborito kong dilaw na kumot.
At nagsalita.
“Hello, baby.
Si Mommy ito.”
Napahinto ako.
Huminga nang malalim.
“Kung naririnig mo ang recording na ito, maaaring may araw na miss na miss mo ako.”
Naramdaman kong nanginginig ang aking mga labi.
“Gusto kong malaman mo na hindi mo kailangang maging pinakamagaling sa klase.
Hindi mo kailangang palaging masaya.
Hindi mo kailangang itago ang lungkot mo para lang hindi mag-alala ang ibang tao.”
Napatingin ako kay Adrian na tahimik na nakaupo sa likod ng camera.
“Hindi mo kailangang maging katulad ko.
Hindi mo rin kailangang maging katulad ng daddy mo.”
Ngumiti ako.
“Ang gusto ko lang, lumaki kang marunong magmahal nang hindi kinakalimutan ang sarili mo.”
Pumikit ako sandali.
“Kapag may taong umalis, hindi ibig sabihin ay kulang ka.
Kapag may taong nagkamali, hindi mo kailangang akuin ang kasalanan niya.
At kapag may pagkakataong magsimula muli, sana huwag kang matakot.”
Hindi ko na napigilan ang luha.
“Anak, hindi ko alam kung gaano kalayo ang mararating mo.
Pero kahit hindi na kita makasabay sa paglalakbay, gusto kong malaman mong ipinagmamalaki na kita.”
Nang matapos ang recording, walang nagsalita.
Tahimik na pinatay ni Adrian ang camera.
Pagkatapos ay lumabas siya ng silid.
Narinig ko siyang umiiyak sa kusina.
Hindi ko siya sinundan.
May mga luhang kailangang ilabas nang walang ibang nakakakita.
Bisperas ng Pasko nang huling makalakad ako nang mag-isa sa loob ng aming apartment.
Nakapaglagay si Teacher Liza ng maliit na Christmas tree sa tabi ng bintana.
Si Tala ang nagkabit ng mga palamuting papel.
May ginupit siyang malaking bituin.
“Para po sa iyo, Mommy!”
Inilagay niya iyon sa pinakamataas na bahagi ng puno.
“Bakit para sa akin?”
“Dahil pangalan ko po Tala.
Pero ikaw ang pinakamaliwanag.”
Napatawa ako habang umiiyak.
“Ang galing mong mambola.”
“Hindi po ako nagbobola!”
Niyakap niya ako.
Sa gabing iyon, nagsalo kami sa simpleng hapunan.
Nandoon si Teacher Liza.
Nandoon si Isabel.
Nandoon si Adrian.
At sa pahintulot ng kaniyang ina, dumalaw rin si Nina kasama ang lola nito upang magbigay ng munting regalo kay Tala.
Walang marangyang pagkain.
Walang mamahaling dekorasyon.
Ngunit sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, naramdaman kong may mga taong handang manatili kahit wala akong maibigay kapalit.
Pagkatapos kumain, inilapit ni Adrian ang wheelchair ko sa may bintana.
Mula roon, tanaw ang mga ilaw sa kalapit na mga bahay.
“Mara,” mahina niyang sabi, “may gusto ka pa bang gawin?”
Nag-isip ako.
Marami sana.
Gusto kong makita ang unang pagtatapos ni Tala.
Gusto kong marinig kung ano ang magiging pangarap niya.
Gusto kong turuan siyang magpinta.
Gusto kong makasama siya sa unang biyahe niya sa dagat.
Ngunit alam kong hindi na lahat ng iyon ay posible.
“May isa pa,” sagot ko.
“Ano?”
“Gusto kong makita siyang tumawa nang hindi nag-aalala kung masakit ang pakiramdam ko.”
Napatingin siya sa sala.
Naglalaro sina Tala at Nina.
Nagtatawanan sila habang sinusubukang buuin ang isang puzzle.
“Makikita mo,” sagot niya.
Ngumiti ako.
“Nakikita ko na.”
Pagkaraan ng ilang linggo, lalo akong nanghina.
Madalas na akong matulog.
May mga sandaling nahihirapan akong magsalita.
Ngunit tuwing naririnig ko ang boses ni Tala, pilit kong idinidilat ang aking mga mata.
Isang hapon, umupo siya sa tabi ng kama.
May hawak siyang maliit na papel.
“Mommy, may drawing po ako.”
Hindi ko na kayang umupo nang matagal.
Kaya inilapit niya ang larawan sa aking mukha.
Isang malaking bahay.
May hardin.
May dilaw na araw.
At sa gitna, dalawang taong magkahawak-kamay.
“Bakit dalawa lang?” mahina kong tanong.
“Dahil tayo po ito.”
Ngumiti ako.
“Nasaan ang daddy mo?”
“Nasa loob po ng bahay.
Nagluluto.”
Napatawa ako nang mahina.
“Marunong na ba siyang magluto?”
“Medyo po.
Nasunog niya yung unang pancake.”
Natawa rin siya.
Pagkatapos ay biglang naging seryoso ang kaniyang mukha.
“Mommy…”
“Oo, baby?”
“Kapag wala ka na po, makikita mo pa rin ba ako?”
Hindi ko alam ang tiyak na sagot sa tanong na iyon.
Ngunit alam kong kailangan kong sabihin ang isang bagay na totoo.
“Hindi ko alam kung paano, anak.”
Namasa ang kaniyang mga mata.
“Pero ang mga itinuro natin sa isa’t isa, mananatili iyon.
Kapag naaalala mo ang mga kuwentuhan natin, ang mga yakap natin, at ang mga bagay na ginawa nating magkasama, may bahagi ng pagmamahalan natin na kasama mo pa rin.”
“Paano po kapag nakalimutan ko ang boses mo?”
“May mga recording tayo.”
“Kapag nakalimutan ko ang mukha mo?”
“May mga litrato.”
“Kapag nalimutan ko kung gaano mo ako kamahal?”
Doon ako napaiyak.
Hinawakan ko ang kaniyang kamay.
“Kung mangyari iyon, anak, tanungin mo si Teacher Liza.
Tanungin mo si Isabel.
Tanungin mo ang daddy mo.”
Huminga ako nang mabagal.
“Sasabihin nila sa iyo kung gaano kita kamahal.”
Niyakap niya ako nang maingat.
“Hindi ko po malilimutan, Mommy.”
Hinalikan ko ang kaniyang noo.
“Alam ko, baby.”
Tatlong araw matapos ang pag-uusap na iyon, pumanaw ako nang payapa sa aming tahanan, habang inaalagaan ng mga taong pinagkakatiwalaan ko.
Nasa tabi ko si Teacher Liza.
Hawak ni Adrian ang aking kaliwang kamay.
Si Tala ay nasa kabilang silid, natutulog matapos magbasa ng paborito naming kuwento.
Hindi na ako nagising upang makita ang susunod na umaga.
Ngunit bago tuluyang humina ang aking paghinga, narinig ko ang mahinang boses ni Adrian.
“Mara, aalagaan ko siya.”
Hindi ko na kayang sumagot.
Pero sa loob ko, iyon na ang pinakahihintay kong pangako.
Hindi na isang pangakong tungkol sa aming pag-ibig.
Kundi tungkol sa kinabukasan ng aming anak.
Hindi naging madali ang mga sumunod na buwan para kay Tala.
May mga gabing umiiyak siya at hinahanap ako.
May mga umagang ayaw niyang pumasok sa paaralan.
Minsan, tumanggi siyang kumain ng almusal dahil hindi raw iyon ang paraan ng paghahanda ko.
Hindi pinilit ni Adrian na kalimutan niya ako.
Sa halip, umupo siya sa tabi niya.
“Paano ba gumawa ng almusal si Mommy?”
“Pinapainit niya po muna yung tinapay.”
“Ganito?”
“Hindi po.
Mas matagal nang kaunti.”
“Turuan mo ako.”
At unti-unti, sa mga simpleng sandaling iyon, natutuhan niyang makinig.
Hindi siya naging perpektong ama.
May mga pagkakataong nakalimutan niya ang oras ng school activity.
May mga araw na hindi niya maintindihan kung bakit biglang umiiyak si Tala.
Ngunit natuto siyang humingi ng tawad.
Natuto siyang magtanong.
At higit sa lahat, natuto siyang manatili.
Sa gabay ni Teacher Liza at ng isang child counselor, unti-unting natulungan si Tala na maunawaan ang kaniyang pagdadalamhati.
Hindi nila pinilit na huwag siyang umiyak.
Hindi rin nila sinabing kailangan niyang maging matapang sa lahat ng oras.
Tinuruan siyang maaaring malungkot at maging masaya sa parehong araw.
At hindi pagtataksil sa alaala ng kaniyang ina ang muling pagtawa.
Isang taon matapos ang aking pagpanaw, nagsagawa ang paaralan ni Tala ng isang maliit na art exhibition.
Ang tema ay
Ang Aking Pamilya
.
Nasa Grade One na siya.
Nang araw na iyon, dumating si Adrian nang maaga.
May hawak siyang mga bulaklak.
Hindi para sa isang guro.
Hindi para sa isang dating kasintahan.
Kundi para sa kaniyang anak na unang beses magpapakita ng sariling painting sa publiko.
Kasama niya si Nina, na masayang kumaway kay Tala.
Pagpasok nila sa silid, nakita nila ang isang malaking painting na nakasabit sa dingding.
Isang maliit na bahay.
May dilaw na bintana.
May hardin.
At sa harapan, isang batang babae na may dalawang nakatirintas na buhok.
Sa tabi niya, isang lalaking nakangiti.
Sa itaas ng bahay, may malaking bituin.
Napahinto si Adrian.
Lumapit siya sa painting.
Sa ibaba, may nakasulat na pamagat.
“Ang Tahanan na Iniwan ni Mommy.”
Hindi niya napigilan ang pagluha.
Lumapit si Tala.
“Daddy, maganda po ba?”
Lumuhod siya.
“Napakaganda, anak.”
“Tinulungan po ako ni Teacher Liza.
Pero ako po ang pumili ng kulay.”
“Bakit dilaw ang bintana?”
Ngumiti siya.
“Kasi sabi ni Mommy, dapat may ilaw kapag umuuwi ang isang tao.”
Napapikit si Adrian.
Pagkatapos ay itinanong niya, “At bakit may malaking bituin sa taas?”
Tumingala si Tala sa painting.
“Dahil kahit wala na si Mommy rito, gusto kong maalala na may liwanag pa rin.”
Niyakap siya ni Adrian.
Mahigpit.
Ngunit maingat.
Para bang hawak niya ang pinakamahalagang bagay na ipinagkatiwala sa kaniya ng buhay.
Pagdating sa bahay nang gabing iyon, naghanap si Tala ng isang lumang sobre.
Ang unang sulat na iniwan ko para sa kaniyang pagpasok sa Grade One.
Binuksan niya iyon sa tulong ng kaniyang ama.
Nakasulat doon:
“Mahal kong Tala,
Kung binabasa mo ito, malamang ay nagsisimula ka na sa isang bagong yugto ng buhay mo.
Maaaring may mga kaklase kang mas mabilis magsulat, mas magaling magbasa, o mas maganda ang gamit.
Huwag mong hayaang isipin ng puso mo na mas mababa ka dahil doon.
Ang halaga mo ay hindi nakasalalay sa anumang premyo o papuri.
Anak, noon ay akala ko kailangan kong maging matatag sa lahat ng oras upang maging mabuting ina.
Pero dahil sa iyo, natutuhan kong maaari palang maging mahina, umiyak, at humingi ng tulong.
Ikaw ang nagturo sa akin na ang pamilya ay hindi lamang binubuo ng mga taong hindi umaalis.
Binubuo rin ito ng mga taong marunong magmahal, umalalay, at bumalik upang itama ang mga pagkakamali.
Kung sakaling may araw na pakiramdam mo ay nag-iisa ka, alalahanin mong maraming taong handang humawak sa kamay mo.
At kung may tanong kang hindi masagot ng sinuman, sana huwag kang matakot na hanapin ang sarili mong sagot.
Mahal na mahal kita.
Hindi dahil anak kita lamang.
Kundi dahil ikaw si Tala—ang batang nagbigay ng liwanag sa pinakamadilim na bahagi ng buhay ko.
Pagmamahal,
Mommy.”
Nang matapos basahin ni Adrian ang sulat, tahimik na umiyak si Tala.
Hindi niya pinigilan.
Hinayaan niya itong magluksa.
Pagkatapos ay niyakap niya ang anak.
“Daddy,” mahina nitong sabi, “miss na miss ko si Mommy.”
“Ako rin, anak.”
Napatingin siya sa ama.
“Talaga po?”
Tumango si Adrian.
“Marami akong pagkakamaling nagawa sa kaniya.
At kahit hindi ko na mababago ang nakaraan, gusto kong alagaan ang mga bagay na mahalaga sa kaniya.”
“Kasama po ako?”
Hinaplos niya ang buhok ng bata.
“Lalo na ikaw.”
Ipinatong ni Tala ang kaniyang ulo sa balikat ng ama.
Pagkaraan ng ilang sandali, ngumiti siya.
“Daddy, bukas po, turuan mo akong gumawa ng pancake.”
Napatawa si Adrian sa gitna ng kaniyang mga luha.
“Basta huwag mo akong pagtawanan kapag nasunog.”
“Hindi po!”
Tumigil siya sandali.
“Konti lang.”
Sabay silang tumawa.
Sa dingding ng kanilang bagong tahanan, nakasabit ang lumang painting na
Tahanan
.
Sa tabi nito, ang bagong likha ni Tala.
Dalawang larawan.
Magkaibang panahon.
Iisang pangarap.
Isang bahay na may ilaw.
At isang batang lumalaking alam na kahit hindi perpekto ang kaniyang pamilya, hindi siya nag-iisa.
Hindi na ako naroon upang makita ang lahat.
Ngunit ang mga sulat, mga guhit, at pagmamahal na naiwan ko ay patuloy na naging bahagi ng kaniyang buhay.
Dahil ang tunay na pamana ng isang ina ay hindi nasusukat sa laki ng bahay, dami ng pera, o haba ng panahong nakasama niya ang kaniyang anak.
Minsan, nasusukat ito sa isang batang natutong bumangon matapos umiyak.
Sa isang amang natutong manatili.
At sa isang tahanang patuloy na may ilaw, kahit wala na ang taong unang nangarap nito.
Kung kayo ang nasa kalagayan ni Mara, ibibigay din ba ninyo ang pagkakataon sa dating asawang nagkamali na maging mabuting ama para sa kinabukasan ng inyong anak?
WAKAS
