Pinirmahan ko ang divorce papers na walang hininging piso, bitbit ang tatlo kong anak — habang ang mister kong si Miguel, nakangiti nang bumalik ang una niyang pag-ibig.

Bahagi 3
Akala ko tapos na nang ibigay niya ang ₱1,500,000, pero nang makita ko ang iniwan niyang bakas sa dating bahay namin, doon ko naintindihan ang totoo niyang dahilan.

Kinabukasan, maaga akong nagising kahit halos hindi ako nakatulog. Umiyak si Kian ng madaling-araw at nagising si Kiko. Si Nico naman ay gumising na may luha pa sa mata at naghahanap ng tubig. Agad akong bumangon at gumawa ng gatas. Hindi ko na hinintay na may tumulong sa akin. Ako na ang gumalaw.

Nagpainit ako ng tubig at nagluto ng lugaw sa maliit na kusina ng paupahan namin sa Quezon City. Habang hinihintay na lumambot ang kanin, nilinis ko ang mga bote ng kambal. Si Nico ay nakaupo sa sahig at pinapanood ako. Tahimik siya, pero iba ang tahimik niya ngayon. Hindi ito takot. Parang nagmamasid siya kung paano ako gagalaw sa bagong bahay namin.

Pagkatapos kumain ni Nico, pinatulog ko ulit ang kambal. Tiningnan ko ang cellphone ko. Wala nang bagong message si Miguel pagkatapos ng “Tapos na tayo.” Wala ring tawag. Para bang sa kanya, sapat na ang ₱1,500,000 para tapusin ang lahat. Hindi ko alam kung dapat ba akong magalit o matawa. Ang lalaking hindi man lang nag-abot ng tubig sa anak niya, nag-abot ng pera at akala niya ayos na.

Nagpunta ako sa maliit na tindahan sa kanto para bumili ng dagdag na diaper at gatas. Binilang ko ng maigi ang pera ko. Ang ₱65,000 na inipon ko ay hindi malaki, pero akin iyon. Pinaghirapan ko iyon sa loob ng mahigit anim na buwan, paunti-unti, habang nagtitipid ako sa lahat. Ayokong galawin ang ₱1,500,000 nang hindi ko pa naiintindihan kung ano talaga ang ibig sabihin nito.

Pagbalik ko sa paupahan, mahimbing pa rin ang kambal. Si Nico ay nakaupo at hawak ang maliit na kumot ni Kiko. Tiningnan niya ako at nagtanong, “Mama, dito na ba tayo titira?” Tumango ako. “Oo, anak. Dito na tayo.” Hindi siya nagtanong ulit. Parang sapat na sa kanya na may sagot ako at hindi ako nag-aalinlangan.

Noong hapon, nagdesisyon akong bumalik sa dating apartment para kunin ang maleta at ilang gamit na naiwan ko. Hindi ako bumalik para makipag-ayos. Bumalik ako dahil kailangan ko ang mga damit ng mga bata at ang drawing book ni Nico. Gusto ko ring makita kung ano ang naiwan doon nang walang halong emosyon.

Pagpasok ko sa dating apartment, amoy luma at amoy kape pa rin ang hangin. Walang tao. Nasa mesa pa rin ang tasa ng kape ni Miguel na hindi niya hinugasan. Nasa mesa pa rin sa sala ang drawing book ni Nico. Nasa ref pa rin ang note na idinikit ko noong nakaraan. Lahat ay nasa dati pa ring lugar. Para bang walang umalis. Para bang walang nagbago. Pero iba na ang pakiramdam.

Binuksan ko ang drawing book. Nandoon pa rin ang pamilya na magkahawak-kamay. Nandoon pa rin ang malaking X sa mukha ng ama. Hinaplos ko ang guhit. Tatlong taon pa lang si Nico, pero naintindihan na niya na may taong hindi gustong humawak sa kamay niya. Masakit iyon. Mas masakit kaysa sa kahit anong salita ni Miguel.

Tiningnan ko ang note sa ref. “Pakainin si Nico ng tanghalian bago mag-ala-una. Gatas ni Kiko sa alas-dos. Huwag kalimutang painumin ng tubig si Kian.” Isinulat ko iyon noong nakaraang linggo. Hindi niya binasa. Hindi niya sinunod. Hindi niya man lang tinanggal. Para bang ang mga paalala ko ay dekorasyon lang sa bahay na hindi niya tinitirhan.

Lumabas ako sa balkonahe at tiningnan ang paso ng mint. Mas nanilaw pa ang mga dahon. Tuyot na ang lupa. Ako ang nagtanim nito. Ako ang nagdilig noong una. Pero simula nang umalis ako, walang nagdilig. Hindi ito namatay dahil sa panahon. Namatay ito dahil walang nagmalasakit. Ganoon din kami. Hindi kami nasira dahil sa isang malaking away. Nasira kami dahil sa araw-araw na walang pagmamalasakit.

Dinala ko ang maleta at ang drawing book. Paglabas ko, tiningnan ko ang pinto sa huling pagkakataon. Ang maleta na dati ay hindi niya ginalaw, ngayon ay ako na ang magbubuhat. Ang bahay na dati ay ako ang naglinis, ngayon ay iiwan ko nang malinis pa rin. Hindi ako nag-iwan ng gulo. Nag-iwan ako ng katotohanan.

Pag-uwi ko sa paupahan, dumating ang message ni Miguel. “Bakit hindi ka nagpapasalamat? Binigyan na kita ng ₱1,500,000.” Binasa ko iyon nang tatlong beses. Hindi ako sumagot agad. Nagpainit ako ng tubig, nagpalit ng diaper ni Kian, at pinakain si Nico ng saging. Pagkatapos, saka lang ako sumagot. “Hindi iyon kabayaran, Miguel. Iyon ay para sa mga anak mo.”

Nagalit siya. “Ano pa ang gusto mo? Binigyan na kita, ayaw mo pa rin?” Sumagot ako ng kalmado. “Wala akong hinihingi. Ikaw ang nagpadala. Hindi ako humingi ng bahay. Hindi ako humingi ng pera. Ang sabi mo, tapos na tayo. Kaya bakit parang gusto mo pa rin akong kontrolin gamit ang pera?” Hindi siya sumagot ng ilang minuto. Pagkatapos, nagpadala siya ng mahabang message.

Doon niya sinabi ang totoo. Sinabi niya na blangko niyang iniwan ang kasunduan dahil akala niya magsusulat ako ng malaking halaga. Akala niya hihingi ako ng bahay, ng pera, ng sustento. Gusto niyang kapag ginawa ko iyon, masasabi niyang mukha akong pera. Pero nang isulat ko ang “Kusang-loob kong isinusuko,” para siyang napahiya sa sarili niya. Hindi niya alam kung paano haharapin ang babaeng hindi na humihingi.

Sinabi niya na ang ₱1,500,000 ay para hindi siya makonsensya. Para masabi niya sa sarili niya na nagbayad siya. Para kapag bumalik si Angela, malinis ang pakiramdam niya. Hindi iyon pagmamahal. Hindi iyon responsibilidad. Iyon ay pambili ng katahimikan ng konsensya niya. Doon ko naintindihan ang lahat. Ang liwanag sa mata niya noong sinabi niyang “Nakabalik na siya” ay hindi pag-ibig na buo. Iyon ay pagtakas.

Umalis ako sa cellphone at pumasok sa banyo. Doon lang ako umiyak. Tahimik lang, para hindi marinig ni Nico. Hindi ako umiyak dahil nawalan ako ng asawa. Umiyak ako dahil ang mga anak ko ay may ama na kayang umiwas sa maliliit na kamay na gustong humawak sa kanya. Umiyak ako dahil si Nico ay natutong mag-X sa drawing bago pa siya matutong magsulat ng buong pangalan niya.

Paglabas ko ng banyo, gising na si Nico at nakatingin sa akin. “Mama, umiyak ka?” Umiling ako at ngumiti. “Napagod lang si Mama, anak. Pero nandito pa rin ako.” Niyakap niya ako. Mahigpit. Para bang siya ang nag-aalaga sa akin. Sa sandaling iyon, alam kong hindi ko pwedeng ipakita sa kanya na durog ako. Kailangan niyang makita na ang nanay niya ay nasasaktan, pero nananatili.

Kinabukasan, nagpunta ako sa bangko. Hindi ako nagpunta para magwaldas. Nagpunta ako para buksan ang isang bank account na para lang sa mga bata. Inilagay ko doon ang ₱1,500,000. Hindi ko iyon ginalaw para sa sarili ko. Gusto kong kapag lumaki sila, malaman nila na ang pera ng ama nila ay napunta sa kanila, hindi sa galit ko, hindi sa luho ko.

Sa notebook ko, isinulat ko ang lahat. “Para kay Nico, Kiko, Kian. Hindi ito para sa akin. Hindi ko ito gagalawin para sa sarili ko.” Isinulat ko rin ang bawat gastos. Gatas, diaper, lugaw, pamasahe, gamot. Gusto kong malinaw ang lahat. Ayokong balang araw ay sabihin ni Miguel na winaldas ko ang pera. Ayokong sabihin niya na mukha akong pera.

Nagdesisyon din ako ng isang maliit pero mahalagang bagay. Hindi na ako sasagot sa mga message niya sa gabi kapag tulog na ang mga bata at gusto lang niyang makipagtalo. Kung gusto niyang makita ang mga bata, kailangan niyang mag-message isang araw bago. Hindi niya pwedeng dalhin si Angela sa bahay ng mga bata. Hindi niya pwedeng mangako kay Nico ng bagay na hindi niya tutuparin.

Nang gabing iyon, nag-message si Miguel na pupunta siya kinabukasan para mag-usap. Kinabahan ako. Hindi ako natakot na makita siya. Natakot ako na baka bumalik ang dating ako, iyong babaeng naghihintay sa pinto at umaasa na may pagmamahal pa. Pero nang tiningnan ko ang kambal na natutulog at si Nico na yakap ang kumot, alam kong iba na ako.

Nagtanim ako ng bagong mint sa isang maliit na baso sa bintana ng paupahan. Diniligan ko ito ng maigi. Ako mismo ang mag-aalaga nito. Hindi ako aasa na may ibang magdidilig para sa akin. Kung mabubuhay ito, mabubuhay ito dahil inalagaan ko. Ganoon din kami.

Pinatulog ko ang mga bata at inilagay ko ang drawing book ni Nico sa mesa. Hindi ko ito tinapon. Hindi ko binura ang X. Gusto kong maalala kung bakit ako umalis. Gusto kong maalala na ang pag-alis ko ay hindi dahil sa galit lang. Iyon ay dahil sa pagmamahal sa mga anak ko.

Bago ako matulog, tiningnan ko ang dating note sa ref na dinala ko. Hindi ko na ito ididikit sa bagong bahay namin. Ilalagay ko ito sa notebook ko. Paalala na hindi ako babalik sa bahay na hindi ako pinakinggan. Paalala na ang bagong bahay namin ay maliit, pero dito, may nakikinig.

Huminga ako ng malalim at tiningnan ang bagong mint sa bintana. Sa unang pagkakataon, hindi ko na hinintay si Miguel na magdilig, magtanong, o bumalik. Ako na ang nagdilig. Ako na ang nagtanong kung kumain na ba ang mga anak ko. Ako na ang bumalik sa sarili ko.

Salamat sa pagbabasa hanggang dito 🙏 Nasa comments section na ng page ang susunod na bahagi. I-click ang “View all comments” para mabasa ang Bahagi 4 👇📖

Bahagi 4
Humarap ako kay Miguel sa huling pagkakataon at hindi ako umatras, kahit nanginginig ako, dahil ngayon alam ko na kung ano ang ipaglalaban ko.

Kinabukasan, maaga akong nagising at naglinis ng paupahan. Pinakain ko si Nico ng lugaw at pinaliguan ko ang kambal. Inilagay ko ang mga bote sa mesa at ang notebook ko sa tabi ng bank account na binuksan ko para sa mga bata. Hindi ako nag-ayos para magpakitang-gilas. Nag-ayos ako para ipakita na kaya kong alagaan ang mga anak ko kahit mag-isa.

Alas-diyes ng umaga, kumatok si Miguel. Hindi siya kumatok na parang bisita. Kumatok siya na parang may-ari pa rin siya ng pinto. Binuksan ko ang pinto at nakita ko siya na may hawak na isang paper bag. Si Nico ay agad na nagtago sa likod ko. Ang kambal ay nasa maliit na playpen at pinapanood kami. Hindi ko itinago si Nico. Hinawakan ko ang kamay niya at sinabi, “Nandito lang si Mama.”

Pumasok si Miguel at tiningnan ang paligid. Maliit ang paupahan. Walang sofa na malaki. Walang mesa sa kusina na gaya ng dati. Pero malinis. May bagong mint sa bintana. May drawing ni Nico sa dingding. Tiningnan niya ang mint at bahagyang natigilan. Siguro naalala niya ang paso sa dating balkonahe na hindi niya diniligan.

Umupo siya at inilapag ang paper bag. “Dinalhan ko ng laruan si Nico.” Tiningnan ko ang bag at hindi ako ngumiti. “Hindi kailangan ng laruan ni Nico ang galing sa taong hindi man lang humawak sa kamay niya noong tumakbo siya papunta sa’yo.” Nagulat si Miguel. Hindi niya inaasahan na sasabihin ko iyon ng diretso. Pero pagod na akong magpanggap na walang nangyari.

“Nagpunta ako dito para ayusin natin ito,” sabi niya. “Liza, bumalik ka na. Hindi ko kaya nang mag-isa.” Tiningnan ko siya ng diretso. “Hindi mo kaya nang mag-isa? Miguel, limang taon akong mag-isa kahit kasama ka. Mag-isa akong nag-alaga ng tatlong bata. Mag-isa akong nagpuyat. Mag-isa akong nagdilig ng mint. Ano ang pinagkaiba ngayon?”

Tumahimik siya. Pagkatapos, sinabi niya ang gusto niya talagang sabihin. “Gusto kong makita ang mga bata sa weekend. Gusto kong kunin si Nico.” Umiling ako. “Hindi mo sila kukunin na parang gamit. Kung gusto mong makita ang mga anak mo, dito ka pupunta. Mag-message ka isang araw bago. Huwag kang mangangako ng hindi mo tutuparin. Huwag mong dalhin si Angela dito.”

Nagalit siya. “Binigyan na kita ng ₱1,500,000, tapos ganito pa rin ang trato mo sa akin?” Tumayo ako at kinuha ang notebook ko. “Hindi mo binili ang mga anak mo, Miguel. Ang ₱1,500,000 ay nasa bank account na para lang sa kanila. Nasa pangalan ko para sa kanila, pero hindi ko iyon ginagalaw para sa sarili ko. Tingnan mo.” Ipinakita ko sa kanya ang listahan. Gatas, diaper, lugaw, gamot. Bawat piso ay may sulat. Bawat gastos ay para sa kanila.

“Ang ₱65,000 ko ang ginagamit ko para sa upa at pagkain namin. Hindi ako humingi ng dagdag. Hindi ako nagwaldas. Kaya huwag mong sabihin na binili mo kami. Ang binili mo ay ang katahimikan ng konsensya mo.” Natigilan si Miguel. Para bang ngayon lang niya nakita na ang babaeng dati ay tahimik lang sa kusina ay marunong palang magbilang, maglista, at magprotekta.

Sinabi niya, “Umalis din si Angela.” Hindi ako sumagot agad. Hinintay ko siyang magpatuloy. “Sabi niya, kung kaya kong talikuran ang sarili kong mga anak, kaya ko rin siyang talikuran. Sabi niya, nakita niya kung paano ako umiwas kay Nico. Sabi niya, hindi siya magtitiwala sa lalaking hindi marunong maging ama.” Doon lumabas ang totoo niyang sugat. Hindi siya iniwan ni Angela dahil sa akin. Iniwan siya ni Angela dahil nakita niya kung sino talaga si Miguel.

“Akala ko kapag bumalik siya, magiging masaya ako,” sabi ni Miguel at nanginginig ang boses niya. “Akala ko ang liwanag na naramdaman ko ay pag-ibig. Pero pagtakas lang pala iyon. Pag-uwi ko sa dating apartment, walang tao. Walang naghihintay. Walang drawing sa mesa. Walang note sa ref. Patay na rin ang mint. Doon ko lang naintindihan na hindi si Angela ang bahay ko. Kayo ang bahay ko, at ako ang sumira.”

Nakinig ako, pero hindi ako lumambot agad. “Miguel, hindi mo pwedeng sabihin na kami ang bahay mo ngayon lang na wala ka nang bahay. Ang bahay ay hindi lugar na binabalikan kapag malamig ka na. Ang bahay ay inaalagaan araw-araw. Ikaw, hindi mo man lang diniligan ang mint. Hindi mo man lang hinugasan ang tasa ng kape mo. Hindi mo man lang binasa ang note ko.”

Umiyak siya. Hindi malakas. Tahimik lang, parang bata na nahuli. “Liza, nagkamali ako. Patawarin mo ako.” Tiningnan ko siya at naramdaman ko ang sakit, pero hindi na ako nalito. “Pinapatawad kita bilang ama ng mga anak ko, pero hindi ibig sabihin na babalik kami. Ang pagpapatawad ay hindi pagbabalik. Ang pagpapatawad ay pagtigil sa paghihintay.”

Sinabi niya, “Ano ang gusto mo? Sabihin mo, ibibigay ko.” Umiling ako. “Hindi ko gusto ang bahay mo. Hindi ko gusto ang pera mo. Gusto ko ng malinaw na kasunduan para sa mga bata. Gusto ko na kapag sinabi mong pupunta ka, pupunta ka. Kapag sinabi mong alas-tres, alas-tres ka darating. Hindi mo sila paiiyakin sa paghihintay. Kung hindi mo kaya, huwag kang mangako.”

Tumango siya at kinuha ang ballpen. “Isulat natin.” Kinuha ko ang isang papel at isinulat ko ang mga alituntunin. Linggo ng hapon, dito sa paupahan, isang araw bago mag-message. Walang pag-alis nang walang paalam. Walang pagdadala ng ibang tao na hindi kilala ng mga bata. Walang pagkuha ng mga bata nang hindi ako kasama hangga’t hindi pa sila komportable. Pagkatapos, pinirmahan naming dalawa ang papel. Hindi ito kasunduan sa diborsiyo. Ito ay kasunduan bilang mga magulang.

Tiningnan niya ang papel at sinabi, “Liza, paano kung gusto kong bumawi?” Sumagot ako, “Bumawi ka sa gawa, hindi sa salita. Magdala ka ng gatas, hindi ng laruan. Magtanong ka kung kumain na ba sila. Magpunas ka ng mesa. Magdilig ka ng mint. Maliliit na bagay. Iyon ang hindi mo ginawa sa loob ng limang taon.”

Lumapit si Nico sa akin at hinawakan ang laylayan ng damit ko. “Mama, tapos na?” Lumuhod si Miguel at dahan-dahang iniabot ang kamay niya kay Nico. Sa unang pagkakataon, hindi siya umiwas. Hindi rin agad lumapit si Nico. Tiningnan niya ako at tumango ako. Dahan-dahang hinawakan ni Nico ang daliri ni Miguel. Isang daliri lang. Pero sapat na iyon para maintindihan ni Miguel kung gaano kalaki ang nawala sa kanya.

Pagkatapos, tumayo si Miguel at tiningnan ang paupahan. “Maliit lang dito, pero maayos.” Sumagot ako, “Maliit, pero amin. Dito, may nagdidilig ng mint. Dito, may nagbabasa ng note. Dito, may humahawak sa kamay ni Nico.” Hindi ko sinabi iyon para manakit. Sinabi ko iyon para sabihin ang totoo.

Bago siya umalis, tiningnan niya ang drawing ni Nico sa dingding. Iyon ang lumang drawing na may X. Sa tabi nito, may bagong drawing si Nico na ginawa niya kagabi. Pamilya pa rin na magkahawak-kamay. Pero ngayon, nasa gitna ako at hawak ko ang kambal. Si Nico ay nasa tabi ko. Walang X. Walang burado. Ang ama ay nasa gilid, maliit, pero nakangiti. Hindi ko iyon pinilit. Si Nico mismo ang gumuhit.

“Pwede ko bang makita sila sa Linggo?” tanong ni Miguel. Tumango ako. “Mag-message ka sa Sabado. Kapag sinabi mong darating ka, darating ka.” Tumango siya at lumabas. Hindi siya nagmamadali. Hindi siya galit. Para bang sa unang pagkakataon, naiintindihan niya na ang pagiging ama ay hindi tungkol sa pagpirma lang. Iyon ay tungkol sa pagdating.

Pagkaalis niya, niyakap ako ni Nico. “Mama, hindi na ako takot.” Niyakap ko siya ng mahigpit. “Hindi mo kailangang matakot, anak. Nandito si Mama.” Pinakain ko ang kambal at inilagay sila sa tabi ni Nico. Tiningnan ko ang bagong mint sa bintana. Berde pa rin ito. Diniligan ko ito kaninang umaga at diligan ko ulit mamaya. Hindi ko na hihintayin si Miguel.

Kinagabihan, nag-ayos ako ng maliit na mesa para sa hapunan. Lugaw, itlog, at saging. Kumain si Nico at ngumiti. Ang kambal ay natulog nang mahimbing. Binuksan ko ang notebook ko at isinulat ang huling gastos para sa araw na ito. Gatas, diaper, lugaw. Pagkatapos, isinulat ko, “Ngayon, hindi na ako naghintay. Ako na ang nag-alaga.”

Tiningnan ko ang maleta na ngayon ay nasa sulok ng paupahan. Hindi na ito nakatago. Hindi na ito hindi ginalaw. Binuksan ko ito at inayos ang mga damit ng mga bata. Ang maleta na dati ay simbolo ng hindi pag-alis, ngayon ay simbolo ng pagdating namin sa sarili naming bahay. Hindi na kami aalis para tumakas. Mananatili kami para mabuhay.

At sa unang pagkakataon sa loob ng limang taon, sa maliit naming paupahan sa Quezon City, naramdaman kong sa wakas ay may bahay na talaga kami — at hindi na ako maghihintay pa ng pagmamahal na hindi naman darating, dahil ang pagmamahal na totoo ay nandito na, sa tatlo kong anak at sa bagong buhay na ako mismo ang nagdilig at nag-alaga.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo 🙏 Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw 📖✨