LABINGWALONG LALAKI ANG NAGING ASAWA NG BAGONG DATING NA BABAE SA AMING NAYON—AKALA NIYA’Y PARAISO ANG BUHAY NIYA, HANGGANG MATUKLASAN NIYA ANG MALUPIT NA KATOTOHANAN SA LIKOD NG AMING TRADISYON

LABINGWALONG LALAKI ANG NAGING ASAWA NG BAGONG DATING NA BABAE SA AMING NAYON—AKALA NIYA’Y PARAISO ANG BUHAY NIYA, HANGGANG MATUKLASAN NIYA ANG MALUPIT NA KATOTOHANAN SA LIKOD NG AMING TRADISYON

PART 1 – ANG BABAE NA AKALANG PARAISO ANG AMING NAYON

 

Sa aming baryo, walang babaeng maaaring magkaroon ng iisang asawa lamang.

 

Bawat babae ay kailangang magpakasal sa hindi bababa sa limang lalaki. At kapag napunta ka sa isang pamilyang maraming magkakapatid, maaari kang magkaroon ng sampu o higit pang asawa.

 

Noong unang dumating si Marielle sa aming baryo, natawa pa siya sa aming kalagayan.

 

Akala niya, kami ang pinakamasuwerteng mga babae sa buong mundo.

 

Hindi niya alam na ang tinatawag niyang paraiso ay isang lugar na mahirap takasan kahit buhay pa ang kapalit.

 

Unang nakita ko si Marielle sa gitna ng palayan.

 

Nakasuot siya ng puting bestida, malinis ang buhok, maputi ang balat, at halatang hindi pa nakakahawak ng asarol sa buong buhay niya.

 

Kabaligtaran namin na halos lahat ay nakayuko sa putikan, pawisan, at pagod na pagod sa pagtatrabaho.

 

Tiningnan niya kami mula ulo hanggang paa bago ngumisi.

 

“Grabe naman kayo. Bakit hinahayaan ninyong magmukhang katulong ang sarili ninyo? Kaya siguro hindi kayo pinapansin ng mga asawa ninyo.”

 

Walang sumagot.

 

Nagpatuloy siya sa pagsasalita habang inaayos ang buhok.

 

“Kung ako ang nasa kalagayan ninyo, hindi ako papayag na iisang lalaki lang ang asawa ko. Dapat marami!”

 

Nagbilang siya gamit ang mga daliri.

 

“Gusto ko ng isang lalaking matapang at suwail. Isa namang malamig ang ugali pero maalaga. Gusto ko rin ng masayahin, isang matalino at misteryoso, at siyempre, isang tahimik na lalaki na mukhang suplado pero malambing pala.”

 

Napangiti siya sa sariling iniisip.

 

“Mas maganda kung labingwalo! Sila ang magtatrabaho, ako ang magpapaganda. Gusto kong pag-agawan nila ako!”

 

Hindi namin maintindihan ang sinasabi niya.

 

Pero napansin naming unti-unting tumigil sa pagtatrabaho ang mga lalaki.

 

Nang mapansing nakatingin ang lahat sa kaniya, lalo siyang nagpasikat. Hinubad pa niya ang kaniyang sapatos nang matalsikan ito ng putik.

 

Lumakad siya nang nakapaa sa pilapil, habang bahagyang itinataas ang laylayan ng kaniyang damit.

 

Akala niya, humahanga sa kagandahan niya ang mga lalaki.

 

Ngunit nang palibutan siya ng mga ito at magsimulang humawak sa kaniyang mga braso, saka lamang nawala ang ngiti niya.

 

“Hoy! Ano ba! Huwag ninyo akong hawakan!”

 

Nagsimula siyang sumigaw at pumiglas.

 

Walang babaeng lumapit para tulungan siya. Lahat kami ay nakayuko at nagkunwaring walang nakikita.

 

Mabuti na lamang at dumating ang pinuno ng baryo.

 

“Tama na! Kapag napuruhan ninyo iyan, mababawasan ang mapagpipiliang asawa ng mga lalaki!”

 

Agad siyang binitiwan ng mga lalaki.

 

Lumapit ang pinuno at mahinahong kinausap si Marielle.

 

“Huwag kang matakot, hija. Ganiyan lang talaga ang mga lalaki rito kapag may bagong babaeng dumarating.”

 

Sa halip na matakot, biglang namula ang pisngi ni Marielle.

“Ah, ganoon po ba? Gusto lang nila akong ligawan?”

Napatingin sa kaniya ang pinuno na para bang hindi alam kung matatawa o maiinis.

Maya-maya, sinabi ni Marielle na alam daw niyang nasa loob siya ng isang nobelang maraming asawa ang bida.

Dahil nabasa na niya ang ganitong kuwento, kumbinsido siyang napunta siya sa isang mundong ginawa para sa kaniyang mga pantasya.

Hindi nagtagal, pinaghatian ng mga lalaki ang pagkakataong mapangasawa siya.

Sa huli, ipinakasal siya sa labingwalong magkakapatid na lalaki ng pamilyang Reyes.

Mahihirap ang pamilya Reyes, kaya hindi nila kayang bumili ng maraming bagay para sa kanilang mga sarili. Ngunit dahil labingwalo ang magkakapatid, sama-sama nilang ipinon ang pera para magkaroon ng iisang asawa.

At si Marielle ang napili nila.

Masayang-masaya siyang sumama sa kanila.

Hindi niya alam na ang labingwalong lalaking pinapangarap niyang maging tagapaglingkod ay magiging labingwalong taong mag-uutos sa kaniya.

Lumipas ang ilang buwan bago ko muling nakita si Marielle.

Nang bumalik siya sa palayan, ibang-iba na ang hitsura niya.

Nakasuot siya ng maluwag na damit panlalaki. May pasa sa kaniyang mga braso at halatang hindi na siya nakakatulog nang maayos.

Gayunman, pilit pa rin siyang nakangiti habang dinadalhan ng tubig ang mga asawa.

“Mga mahal, uminom muna kayo!”

Nagtawanan ang mga lalaki.

“Napakaswerte talaga namin!”

Ang ibang lalaki naman ay naiinggit at nang-aasar.

“Kung ganoon kaganda ang asawa ko, hindi ko na rin siya pag-aarturuhin sa bukid!”

Napatingin sa amin ang pinuno ng baryo.

“Matuto kayong mga babae! Tingnan ninyo kung paano alagaan ng isang mabuting asawa ang kaniyang mga lalaki!”

Lumapit si Marielle sa amin.

“Mga ate, bakit hindi kayo mag-ayos? Hindi ba ninyo alam na mas madaling mapasunod ang mga lalaki kapag marunong kayong magpakacute?”

Ipinakita niya ang malinis niyang mga kamay.

“Kapag masaya ang asawa ninyo, hindi na niya kayo uutusang magtrabaho.”

Hindi ko siya pinansin.

Sampung ektarya ng lupa ang kailangan kong linisin bago lumubog ang araw. Kapag hindi ko natapos, siguradong bugbog ang aabutin ko pag-uwi.

May sampu akong naging anak. Tatlo lamang ang nabuhay, at pawang lalaki.

Ang pitong babae ay kinuha ng aking mga asawa.

Ang sabi nila, walang silbi ang pagpapalaki ng anak na babae dahil sa ibang pamilya rin naman ito mapupunta.

Hindi ko kailanman nakalimutan ang mahihinang iyak ng aking mga anak.

Kaya nang makita kong naglalakad si Marielle na parang walang nangyari, wala akong naramdamang inggit.

Habag lamang.

Nang gabing iyon, habang nag-iigib ako sa balon, may biglang humawak sa aking pulso.

Si Marielle iyon.

Namamaga ang kaniyang mga mata at nanginginig ang kaniyang mga labi.

“Ate, kailangan mo akong tulungan.”

Napalingon ako sa paligid.

“Ano’ng nangyari?”

Napahawak siya sa aking damit.

“Akala ko, kapag marami akong asawa, magiging reyna ako. Pero hindi pala.”

Napahikbi siya.

“Kapag ayaw kong sumunod, ikinukulong nila ako. Kapag ayaw kong magluto, pinapalo nila ako. Kapag gusto kong matulog, may nag-aaway kung sino ang may karapatang sumama sa akin.”

Napayuko siya.

“At may mas malala pa akong nalaman.”

Bigla niyang inilabas ang isang lumang kuwaderno.

Binuksan niya iyon sa pahinang may nakasulat na mga pangalan ng babae.

Nandoon ang pangalan ko.

Sa tabi nito, nakalista ang sampung anak na ipinanganak ko.

Pito ang may pulang marka.

Tatlo ang may itim na marka.

Nanginginig ang mga daliri ko nang makita ang isang pangungusap sa ilalim ng talaan.

“Kapag hindi na makapagsilang ng babaeng anak, palitan ang asawa.”

Tumingin sa akin si Marielle.

“Ate… hindi lang pala tayo mga asawa rito.”

Bago pa ako makasagot, may narinig kaming mga yabag sa likuran.

Bumukas ang pinto ng kamalig.

Nakatayo roon ang pinuno ng baryo kasama ang mga asawa ni Marielle.

At sa kamay niya ay hawak ang isa pang kuwaderno.

“Marielle,” malamig niyang sabi. “Mukhang marami ka nang natuklasan.”

Pagkatapos, tumingin siya sa akin.

“At ikaw, Liza. Akala mo ba hindi namin alam na may itinatago ka ring lihim?”

PART 2 – ANG KATOTOHANANG MATAGAL NANG ITINATAGO NG BARYO

Napatigil ako sa paghinga.

Hindi ko alam kung ano ang mas kinatatakutan ko: ang kuwadernong hawak ng pinuno o ang labingwalong lalaking nakatayo sa likuran niya.

Hinawakan ni Marielle ang aking kamay.

Advertisement

“Ate, huwag kang magsalita. Ako ang may kasalanan. Ako ang kumuha ng kuwaderno.”

Ngumiti ang pinuno.

“Napakabait mo naman. Pero hindi iyan ang problema.”

Itinaas niya ang hawak niyang kuwaderno.

“Ang problema ay ang babaeng ito.”

Itinuro niya ako.

“Matagal na siyang hindi sumusunod sa mga patakaran. Sampung anak ang ipinanganak niya, pero tatlo lamang ang naitira. At ngayon, ayaw na niyang magkaanak.”

Napayuko ako.

Totoo ang sinabi niya.

Matagal ko nang pinipigilan ang sarili kong magdalang-tao. Hindi dahil ayaw kong maging ina, kundi dahil ayaw ko nang mawalan ng isa pang anak.

“Anong gagawin ninyo sa amin?” tanong ni Marielle.

“Simple lang. Ibabalik ka namin sa bahay ng mga Reyes. At si Liza naman ay kailangan nang magkaanak ulit.”

Napaatras si Marielle.

“Hindi ako babalik!”

Tumawa ang isa sa mga kapatid ni Reyes.

“Anong akala mo? Pumili ka ng labingwalong asawa. Ngayon, ayaw mo na?”

“Akala ko, magiging masaya ako!” sigaw niya. “Hindi ko alam na magiging ganito!”

“Kung gayon, dapat pinag-isipan mo muna.”

Hinila siya ng isang lalaki.

Ngunit biglang tumayo ako sa pagitan nila.

“Huwag ninyo siyang hawakan.”

Nagulat ang lahat.

Sa loob ng maraming taon, hindi ko kailanman sinagot ang mga asawa ko. Kahit sinasaktan nila ako, nananahimik lamang ako.

Ngunit nang gabing iyon, hindi na ako natakot.

“Labing-apat na taon akong naging asawa sa baryong ito. Sampung beses akong nagsilang. Pitong anak kong babae ang kinuha ninyo. Hindi ninyo man lang ako pinayagang magpaalam sa kanila.”

“Mga anak natin ang mga iyon!” sigaw ng isa kong asawa.

“Kung mga anak ninyo sila, bakit hindi ninyo sila ipinagtanggol?”

Walang nakasagot.

Itinuro ko ang kuwaderno.

“Para saan ang lahat ng talaang iyan? Bakit may mga pulang marka sa tabi ng pangalan ng mga anak ko?”

Umiling ang pinuno.

“Wala kang karapatang magtanong.”

Ngunit hindi na ako tumigil.

“May karapatan akong malaman kung ano ang nangyari sa mga anak ko!”

Nagsimulang mag-usap ang mga babaeng naroon.

Isa-isa silang lumapit.

Si Aling Rosa, na halos dalawampung taon nang kasal sa pitong magkakapatid, ay nagsalita.

“May anak din akong babae. Sinabi sa akin noon na dinala siya sa ibang pamilya.”

Lumapit ang isa pang babae.

“Ako rin. Tatlo ang nawala sa akin.”

Maya-maya, halos lahat ng babae ay nagsimulang magkuwento.

May mga anak na sinabing namatay pagkasilang.

May mga anak na sinabing ipinadala sa malalayong kamag-anak.

May mga inang hindi man lamang nakakita sa kanilang mga sanggol matapos manganak.

At walang sinuman ang nakatitiyak kung totoo ang mga paliwanag na iyon.

Doon ko naunawaan na hindi lamang ako ang nawalan.

Buong baryo ang may sugat na matagal nang itinatago.

Sinubukan ng pinuno na patahimikin kami.

“Mga babae! Huwag kayong magpapadala sa kalokohan. Ang ganitong pamumuhay ang dahilan kung bakit may asawa ang bawat lalaki rito!”

Ngunit sumagot si Marielle.

“Kung kailangan ninyong saktan ang mga babae para mapanatili ang tradisyong iyan, hindi iyan tradisyon. Pang-aalipin iyan!”

Nag-iba ang mukha ng pinuno.

“Dalhin ninyo siya sa bahay!”

Dalawang lalaki ang lumapit.

Ngunit bago pa nila mahawakan si Marielle, biglang nagsalita ang isa sa mga asawa niya.

“Sandali.”

Siya ang pinakamatanda sa magkakapatid na Reyes.

Sa lahat ng panahon, siya ang pinakatahimik. Madalas siyang nakayuko at hindi sumasali sa mga pagtatalo.

May hawak siyang maliit na supot.

“May kailangan akong ipakita.”

Inilapag niya iyon sa lupa.

Sa loob ay may mga lumang papel, talaan, at ilang dokumentong nakatiklop.

“Matagal ko nang alam na mali ang ginagawa natin.”

Nagalit ang mga kapatid niya.

“Anong sinasabi mo?”

“Akala ninyo hindi ko nakikita ang ginagawa ninyo kay Marielle? Akala ninyo hindi ko naririnig ang mga iyak niya?”

Napatingin siya sa asawa niya.

“Marielle, patawarin mo ako. Hindi kita ipinagtanggol.”

Tahimik si Marielle.

“Kung alam mong mali, bakit hinayaan mo?”

Hindi siya nakasagot.

Pagkatapos ay humarap siya sa pinuno.

“Ang mga dokumentong ito ay mga tala ng mga babaeng ipinadala sa ibang baryo. May mga pangalan ng mga sanggol at mga pamilyang pinagdalhan sa kanila.”

Namutla ang pinuno.

“Isauli mo iyan!”

“Ang mga batang iyon ay hindi basta nawala. May mga batang ipinagbili o ipinasa sa ibang pamilya nang walang pahintulot ng kanilang mga ina.”

Napahawak ako sa aking dibdib.

“Nasaan ang mga anak ko?”

Tumingin siya sa mga dokumento.

“Wala akong maipapangakong tiyak. Pero may mga pangalan rito na maaaring tumulong sa paghahanap.”

Bigla akong napaiyak.

Sa unang pagkakataon, may posibilidad na malaman ko kung ano talaga ang nangyari sa aking mga anak.

Nagsimulang magulo ang paligid.

May ilang lalaki na gustong bawiin ang mga papel. Ngunit mas marami na ang mga babaeng tumatayo sa tabi namin.

Ang pinuno ay nag-utos na isara ang lahat ng pinto at huwag kaming palabasin.

Ngunit hindi na siya sinusunod ng mga tao.

Isa sa mga babae ang kumuha ng kampana sa harap ng bulwagan at paulit-ulit itong pinatunog.

Dumating ang mga pamilya mula sa iba’t ibang bahagi ng baryo.

Nang malaman nila ang laman ng mga dokumento, nagkaroon ng matinding pagtatalo.

Ang mga lalaking dating nagmamalaki sa pagkakaroon ng maraming asawa ay biglang walang masabi.

Hindi lahat ay handang sumang-ayon. May ilan pa ring nagpilit na tama ang nakagisnan nilang kaugalian.

Ngunit sa gabing iyon, unang pagkakataon naming narinig ang mga babae na nagsalita nang walang takot.

“Hindi kami pag-aari ninyo!”

“Hindi kami ipinanganak para maging alipin!”

“May karapatan din kaming mamili ng aming buhay!”

Hindi naging madali ang sumunod na mga araw.

Ang pinuno ay sinubukang itago ang mga dokumento, ngunit naipakita na ang mga ito sa mga taong may kakayahang mag-imbestiga sa mga nangyari.

Nagsimulang siyasatin ang mga talaan ng mga kapanganakan, ang mga nawawalang sanggol, at ang sapilitang pagpapakasal sa baryo.

Unti-unting nabunyag ang mga lihim na matagal nang pinagtatakpan.

Ang ilang lalaki ay umamin sa kanilang mga ginawa. Ang iba naman ay patuloy na tumanggi.

Ngunit hindi na kami bumalik sa dati naming pamumuhay.

Makalipas ang ilang buwan, nagsimula kaming maghanap ng mga anak na nawala.

Hindi lahat ay natagpuan.

May ilang pangalan na walang karagdagang impormasyon. May mga dokumentong kulang at may mga pamilyang hindi na matunton.

Ngunit isang araw, may dumating na sulat para sa akin.

May pangalan ng isang batang babae.

Siya ay isinilang labing-isang taon na ang nakalilipas.

Ayon sa talaan, dinala siya sa isang pamilyang nakatira sa bayan ng San Isidro.

Hindi ko alam kung siya nga ang anak ko. Ngunit nagpunta ako roon kasama ang isang taong tumutulong sa paghahanap.

Nang makita ko ang batang babae, halos hindi ako makatayo.

May maliit siyang nunal sa ilalim ng kaliwang mata.

Ganoon din ang aking ina.

Nang sabihin sa akin ng babaeng nagpalaki sa kaniya ang petsa ng kapanganakan niya, tuluyan akong napaiyak.

Siya nga.

Hindi ko siya agad niyakap. Hindi ko alam kung paano ipaliliwanag sa kaniya ang lahat.

Kaya lumuhod ako sa harap niya.

“Anak, hindi ko alam kung maaalala mo ako. Pero ako ang babaeng nagsilang sa iyo.”

Matagal niya akong tinitigan.

Pagkatapos ay dahan-dahan siyang lumapit at hinawakan ang aking kamay.

Hindi niya ako tinawag na ina.

Hindi rin niya ako itinaboy.

At sa sandaling iyon, sapat na sa akin ang malaman na buhay siya.

Hindi ko alam kung mahahanap ko pa ang anim kong anak.

Pero hindi na ako titigil sa paghahanap.

Samantala, si Marielle ay tuluyan nang umalis sa bahay ng mga Reyes.

Noong una, hindi niya alam kung paano mamumuhay nang walang umaalalay sa kaniya. Ngunit natuto siyang magluto, magtrabaho, at magdesisyon para sa sarili.

Hindi na siya nangangarap ng labingwalong asawang mag-aagawan sa kaniya.

Isang araw, nagkita kami sa tabi ng balon.

“Alam mo, Ate Liza,” sabi niya habang nakatingin sa tubig, “noong una, akala ko ang pagkakaroon ng maraming asawa ang pinakamasayang bagay sa mundo.”

Ngumiti siya nang mapait.

“Akala ko, kung maraming lalaki ang magmamahal sa akin, hindi na ako masasaktan.”

Tumingin siya sa akin.

“Pero ngayon, mas gusto ko pang mamuhay nang mag-isa kaysa magkaroon ng labingwalong lalaking hindi marunong rumespeto sa akin.”

Hinawakan ko ang kaniyang kamay.

“Mas mabuti nang mag-isa kaysa mawalan ng sarili.”

Napangiti siya.

At sa unang pagkakataon mula nang dumating siya sa baryo, ang ngiti niya ay hindi para magpasikat o magpalugod ng ibang tao.

Totoo iyon.

Makalipas ang isang taon, nagbago ang aming baryo.

Wala nang sapilitang pagpapakasal sa maraming lalaki. Ang bawat babae ay may karapatang pumili kung sino ang pakakasalan niya, kung kailan siya mag-aasawa, at kung ayaw niyang mag-asawa.

Ang mga batang babae ay hindi na itinuturing na pabigat.

Ang mga dating asawa na tumangging magbago ay kinailangang harapin ang mga pananagutan sa kanilang ginawa.

Hindi perpekto ang naging pagbabago. Marami pa ring sugat ang hindi naghihilom.

May mga babaeng hindi na muling nagtiwala sa mga lalaki.

May mga batang lumaking hindi alam kung sino ang kanilang tunay na mga magulang.

At may mga inang hanggang ngayon ay naghihintay sa mga anak na hindi na nila nakita.

Ngunit may isang bagay na hindi na mababago.

Hindi na kami mananahimik.

Isang hapon, habang naglalakad ako sa palayan kasama ang anak kong natagpuan, nakita ko si Marielle na nagtatanim ng mga gulay.

Wala siyang mamahaling damit.

Wala ring labingwalong lalaking nakapaligid sa kaniya.

Ngunit mas magaan ang kaniyang mukha kaysa noong una ko siyang nakita.

“Ate Liza!” tawag niya. “Halika, may itatanim tayong bagong mga halaman!”

Lumapit ako at ngumiti.

Sa wakas, naunawaan ko ang isang bagay na matagal nang ipinagkait sa aming lahat.

Ang isang babae ay hindi nagiging mahalaga dahil maraming lalaking nag-aagawan sa kaniya.

Hindi rin siya nagiging masaya dahil marami siyang asawa.

Ang tunay na kalayaan ay ang magkaroon ng karapatang pumili.

At ang pinakamahalagang pamana na maibibigay natin sa ating mga anak ay hindi ang dami ng lalaking mag-aangkin sa kanila.

Kundi ang mundong hindi na sila kailangang matutong matakot para lamang mabuhay.

Dahil walang tradisyon, gaano man ito katagal, ang dapat maging dahilan para mawalan ng karapatan ang isang babae sa sarili niyang buhay.