SA GABI NG PISTA NG BUWAN, PINAUPO NG BIYENAN KO ANG LAHAT SA HAPAG-KAINAN—MALIBAN SA AKIN. “SA KUSINA KA NA LANG KUMAIN,” SABI NIYA. HINDI NILA ALAM NA ANG PERANG INAASAHAN NILA AY AKIN DIN ANG MAY HAWAK.

SA GABI NG PISTA NG BUWAN, PINAUPO NG BIYENAN KO ANG LAHAT SA HAPAG-KAINAN—MALIBAN SA AKIN. “SA KUSINA KA NA LANG KUMAIN,” SABI NIYA. HINDI NILA ALAM NA ANG PERANG INAASAHAN NILA AY AKIN DIN ANG MAY HAWAK.

PART 1 – ANG MANUGANG NA WALANG UPUAN SA HAPAG-KAINAN

 

Eksaktong alas-sais y medya ng gabi, dumating ako sa bahay ng mga biyenan ko para sa aming salu-salo sa Mid-Autumn Festival.

 

Pero nang pumasok ako sa dining room, isang bagay agad ang napansin ko.

 

May sampung upuan sa paligid ng hapag-kainan.

 

May sampung set ng plato at kubyertos.

 

At walang kahit isang upuang nakalaan para sa akin.

 

Tatlong beses kong binilang ang mga ito. Hindi ako nagkamali.

 

Lahat ay may puwesto, maliban sa akin.

 

Hawak ko pa ang dalawang kahon ng mooncake na binili ko para sa mga biyenan ko nang lumabas mula sa kusina ang biyenan kong si Aling Corazon.

 

Tiningnan niya ako, saka itinuro ang kusina.

 

“Mariel, maraming bisita ngayon. Kulang ang mga upuan. Doon ka muna kumain sa kusina. Hindi naman siguro malaking problema iyon.”

 

Hindi ako agad nakasagot.

 

Tumingin ako sa asawa kong si Adrian.

 

Pitong taon na kaming kasal. Akala ko, kahit papaano, sa ganitong pagkakataon ay kakampi ko siya.

Advertisement

Pero nakaupo lamang siya sa tabi ng ama niya, abalang nagbubuhos ng tubig sa baso.

 

“Adrian, wala ka bang sasabihin?”

 

Napatingin siya sa akin na para bang ako pa ang nakakaabala.

 

“Sinabi na ni Mama ang sitwasyon. Ano pa ba ang gusto mong mangyari? Isang kainan lang naman. Hindi ka naman mamamatay kung sa kusina ka kakain.”

 

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.

 

Hindi na ako nakipagtalo.

 

Inilapag ko ang mga kahon ng mooncake sa ibabaw ng kabinet malapit sa pintuan, kinuha ang handbag ko at nagpaalam na uuwi na ako.

 

“Sandali! Hindi pa nga tayo kumakain, aalis ka na?” sigaw ni Aling Corazon.

“Uuwi po ako.”

“Napakaarte mo! Kaunting bagay lang, nagtatampo ka agad. Sige, umuwi ka! Tingnan natin kung hanggang kailan ka magmamatigas!”

Hindi na ako lumingon.

Makalipas ang dalawampung minuto, nag-message si Adrian.

“May itinabi namang pagkain si Mama para sa iyo. Bumalik ka na kapag kalmado ka na.”

Binasa ko iyon at pinatay ang cellphone ko.

Akala ko, doon na magtatapos ang lahat.

Pero kinabukasan, alas-siyete kuwarenta’y sais ng umaga, labingwalong beses tumawag sa akin ang biyenan ko.

At hindi dahil nagsisisi siya sa ginawa niya.

Para maintindihan kung bakit, kailangan kong ikuwento ang nangyari bago ang gabing iyon.

Pitong taon na akong manugang sa pamilya ni Adrian. Nakatira kami sa isang condominium sa Quezon City, samantalang ang mga magulang niya ay nasa isang lumang apartment sa Caloocan.

May isang kapatid na babae si Adrian, si Angela, na may asawa at isang anak.

Wala pa kaming anak ni Adrian.

Tatlong taon matapos kaming ikasal, nabuntis ako. Ngunit nakunan ako nang mahigit dalawang buwan pa lamang ang dinadala ko.

Mula noon, maingat na akong nag-aalaga sa sarili. Nagpapatingin ako sa doktor at sumusunod sa lahat ng payo nito. Pareho rin kaming nagpaeksamin ni Adrian at walang nakitang seryosong problema.

Pero para sa biyenan ko, ako pa rin ang may kasalanan.

“Kung hindi ka kasi laging nakatutok sa trabaho, baka may apo na ako ngayon.”

Iyan ang madalas niyang sabihin tuwing may handaan.

Noong mga unang taon, ipinagtatanggol pa ako ni Adrian. Pero habang tumatagal, mas madalas na niyang sabihin:

“Matanda na si Mama. Huwag mo nang dibdibin lahat ng sinasabi niya.”

Kaya pitong taon akong nagtiis.

Hanggang sa dumating ang usapin tungkol sa pera.

Bandang alas-tres ng hapon bago ang pista, naghahanda ako ng prutas na dadalhin sa bahay ng mga biyenan ko nang lumapit si Adrian.

“Tumawag si Mama. Gusto niyang maaga tayong pumunta.”

Sinamantala ko ang pagkakataon.

“Nasabi mo na ba sa kanila na hindi pa tayo pumapayag na ipahiram ang dalawang daang libong piso kay Angela?”

Kumunot ang noo niya.

“Pista ngayon. Pera na naman ba ang pag-uusapan natin?”

“Hindi naman ako ang nagsimula. Tinawagan ako ni Mama kahapon para tanungin kung kailan natin maibibigay ang pera.”

“Bibili ng bahay ang kapatid ko. Tutulungan lang natin siya.”

“Paano naman ang sarili nating utang sa bahay?”

Hindi siya sumagot.

“Pitong taon tayong nag-ipon para magkaroon ng dalawang daan at animnapung libong piso. May babayaran pa tayong mortgage bago matapos ang taon. Kung magpapahiram tayo ng dalawang daang libo, ano na ang matitira?”

Umupo siya sa sofa.

“Si Angela ang kapatid ko. Pamilya natin sila. Bakit parang kailangan pang may kontrata bago tayo tumulong?”

“Hindi naman ako tumatangging tumulong. Gusto ko lang malaman kung kailan niya ibabalik.”

Napailing siya.

“Sige na. Pag-usapan natin mamaya.”

Pero hindi niya pala balak makipag-usap.

Nang dumating kami sa bahay ng mga biyenan ko, naroon na ang lahat. Nandoon ang mga magulang ni Adrian, sina Angela at ang asawa nitong si Marco, ang anak nila, dalawang tiyuhin, isang pinsan, at isang babaeng tinatawag nilang Tita Lorna.

Si Tita Lorna ang ahenteng tumutulong kay Angela na bumili ng condominium.

Pagpasok ko pa lamang, napansin kong tila alam na ng lahat ang pag-uusapan nila.

Maliban sa akin.

Pumasok ako sa kusina para tumulong maghanda. Pinaglinis ako ng hipon ni Aling Corazon. Pagkatapos, pinagdala niya ako ng mga ulam sa dining room.

Dalawampung minuto akong naglinis ng hipon. Dalawang beses dumaan si Angela sa kusina, pero hindi man lang nag-alok na tumulong.

Sa halip, tumawa pa siya.

“Ang sipag naman ni Ate Mariel. Buti na lang marunong siyang gumawa ng ganitong mga bagay.”

Hindi ako sumagot.

Nang matapos kong ilagay ang lahat ng pagkain sa mesa, saka ko napansing sampu lamang ang mga upuan.

Siyam ang miyembro ng pamilya.

Ang ikasampu ay para kay Tita Lorna.

Walang para sa akin.

Tinanong ko ang biyenan ko kung may ekstrang upuan.

“Wala na. Doon ka na lang muna sa kusina.”

“Pero may folding chair naman po sa kusina.”

“Sirâ na iyon. Baka mahulog ka pa.”

Lumingon ako kay Adrian.

“Alam mo bang walang upuan para sa akin?”

“Hindi ko naman alam na may darating pang bisita,” sagot niya.

Pero alam kong nagsisinungaling siya.

Dahil ilang minuto bago iyon, narinig kong pinag-uusapan nila ang tungkol sa pagbili ni Angela ng bahay.

Nakita kong medyo nahiya si Tita Lorna kaya tumayo ito.

“Puwede naman akong sa kusina kumain. Hindi naman ako kamag-anak.”

Agad siyang hinawakan ni Aling Corazon sa balikat.

“Huwag kang tumayo, Lorna! Bisita ka namin. Hindi ka dapat magparaya.”

Pagkatapos, tumingin siya sa akin at malamig na nagsalita.

“Mariel, ikaw ang manugang. Dapat alam mo kung kailan ka dapat magparaya.”

Napangiti ako.

Sa wakas, naintindihan ko na.

Hindi talaga nila nakalimutan ang isang upuan.

Sadyang hindi nila ako isinama sa bilang.

Ngunit bago pa ako makapagsalita, inilabas ni Angela ang isang folder mula sa kaniyang handbag at inilapag iyon sa mesa.

“Ma, bago tayo kumain, pag-usapan muna natin ang dalawang daang libo. Sinabi naman ni Kuya na siguradong maibibigay na niya bukas.”

Napatingin ako kay Adrian.

Hindi siya nagulat.

Sa halip, tumango pa siya.

At nang makita kong inilabas ng biyenan ko ang isang dokumentong may pangalan ko, tuluyan nang nagbago ang tingin ko sa kanila.

Dahil sa papel na iyon, hindi lamang ang pera namin ang pinag-usapan nila.

May ginawa na pala silang desisyon gamit ang pangalan ko—nang hindi ko man lang nalalaman.

PART 2 – ANG PERANG HINDI NILA PAG-AARI

“Bakit may pangalan ko sa dokumentong iyan?”

Natahimik ang buong dining room.

Hawak ni Aling Corazon ang papel. Nang marinig niya ang tanong ko, mabilis niya itong tinupi at inilagay sa ilalim ng folder.

“Wala naman itong kinalaman sa iyo. Tungkol lang ito sa pagbili ng bahay ni Angela.”

“Kung ganoon, bakit pangalan ko ang nakalagay?”

Napatingin si Adrian sa akin.

“Mariel, huwag ka nang gumawa ng eksena. Pag-usapan natin ito pagkatapos kumain.”

“Hindi. Gusto kong malaman ngayon kung ano ang dokumentong iyan.”

Bumuntong-hininga ang biyenan ko.

“Ang hirap mong kausap. Tutulungan na nga lang ang kapatid ng asawa mo, napakarami mo pang tanong.”

Lumapit ako sa mesa.

“Hindi ko pa nga alam kung ano ang pinapapirma ninyo, pero bakit parang may karapatan na kayong magdesisyon para sa akin?”

Dito na nagsalita si Angela.

“Ate, huwag mo namang gawing komplikado. Dalawang daang libo lang naman ang kailangan ko. Hindi naman ako nanghihingi ng libre. Ibabalik ko rin kapag nakaluwag-luwag na kami.”

“Kung ganoon, bakit hindi ikaw mismo ang nakipag-usap sa akin?”

Hindi siya nakasagot.

Ipinaliwanag ni Adrian na ang dokumento ay isang simpleng kasunduan. Ilalagay daw doon na pansamantalang ipahihiram namin ang dalawang daang libong piso kay Angela.

Pero nang hingin ko ang papel at basahin iyon, may napansin akong ibang nakasulat.

Hindi lamang ako nakalagay bilang isang nagpapahiram.

Nakasaad din na ang pera ay manggagaling sa aking personal na time deposit na nagkakahalaga ng isang daan at walumpung libong piso, kasama ang bahagi ng aming pinagsamang ipon.

Napatingin ako kay Adrian.

“Alam mo ba ito?”

Hindi siya agad sumagot.

“Adrian, tinatanong kita.”

“Ang sabi ni Mama, mas madali raw kung sa account mo manggagaling ang pera dahil ikaw ang may hawak ng ipon.”

“Pero hindi ko ito pinayagan.”

“Hindi naman mawawala ang pera. Ibabalik din iyon ni Angela.”

Doon ko tuluyang naunawaan kung bakit ilang beses niyang tinanong kung kailan matatapos ang time deposit ko.

Matagal na pala silang nagpaplano.

Ang mas masakit, hindi lamang niya ako hindi ipinagtanggol sa harap ng kaniyang pamilya. Ginawa pa niya akong bahagi ng isang kasunduang hindi ko kailanman pinahintulutan.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”

“Dahil alam kong tatanggi ka.”

Napatawa ako nang mahina.

“Eksakto. Kaya pala mas pinili mong magsinungaling.”

Sumabat ang biyenan ko.

“Mariel, huwag kang mag-isip ng masama. Pamilya tayo. Kapag nangangailangan ang isa, dapat nagtutulungan.”

Tiningnan ko ang mesa.

“Pamilya po ba ang tawag ninyo sa mga taong may nakahandang upuan para sa bisita, pero walang lugar para sa sarili nilang manugang?”

Walang sumagot.

“Pitong taon akong nagtiis sa mga sinasabi ninyo tungkol sa hindi ko pagkakaroon ng anak. Pitong taon akong tumutulong sa bahay na ito tuwing may handaan. Ngayong kailangan ko lang ng isang upuan, wala kayong maibigay.”

“Napakababaw mo naman!” singhal ni Aling Corazon. “Upuan lang iyan!”

“Kung upuan lang pala, bakit hindi ninyo ibinigay ang sa inyo?”

Hindi nakasagot ang biyenan ko.

Maya-maya, tumayo si Tita Lorna.

“Sa palagay ko, hindi na ako dapat makialam. Kung tungkol sa pera ang pag-uusapan, mas mabuting magkaintindihan muna kayong mag-asawa.”

Ngunit hindi pa tapos ang lahat.

Kinuha ko ang folder at mas maingat na binasa ang dokumento.

May nakalagay na petsa ng paglipat ng pera, halaga ng paunang bayad, at isang pangakong babayaran ang natitirang halaga sa loob ng tatlong buwan.

Pero walang malinaw na petsa kung kailan ibabalik ni Angela ang ipinahiram na pera.

“Nasaan ang kasunduan kung kailan niya ito babayaran?”

Nagkatinginan sina Angela at Marco.

Sumagot ang asawa niya.

“Hindi naman kailangang gawing ganoon kahigpit. Magkakapatid naman sila.”

“Hindi ko kapatid si Angela. At hindi rin pera niya ang pinag-uusapan natin. Pera naming mag-asawa ito.”

“Pero si Adrian ang pumayag,” sagot ni Angela.

“Hindi sapat ang pahintulot ng isang tao para gamitin ang personal kong ipon.”

Nang sandaling iyon, tumayo si Adrian.

“Mariel, tama na. Uuwi na tayo. Pagod na ako sa ganitong usapan.”

Kinuha ko ang handbag ko.

“Matagal na akong pagod, Adrian. Ngayon lang ako tumigil sa pagpapanggap na ayos lang ang lahat.”

Iniwan ko ang folder sa mesa at lumabas.

Hindi ko na hinintay na may sumunod sa akin.

Pagdating ko sa aming condominium, agad kong binuksan ang laptop at tiningnan ang mga bank transaction.

Nakita kong may ilang hindi pangkaraniwang paggalaw sa aming pinagsamang savings account.

Dalawang linggo bago ang pista, may limampung libong pisong inilabas.

Ang paliwanag sa transaction ay reservation fee para sa property purchase.

Nalaman kong iyon pala ang unang bayad ni Angela sa condominium na binibili niya.

Hindi ko iyon alam.

Hindi rin ako pumayag.

Nang tawagan ko ang bangko, sinabi kong gusto kong ipa-review ang transaksiyon at palitan ang access credentials ng aking personal na account. Ipinaliwanag ko rin na hindi ako nagbibigay ng pahintulot para sa anumang paggalaw ng pera mula sa aking time deposit.

Pagkatapos, gumawa ako ng kopya ng lahat ng dokumento at resibo.

Hindi ako galit dahil lamang sa dalawang daang libong piso.

Galit ako dahil pitong taon akong nagtiwala sa taong dapat sana ay kasama kong magdesisyon sa lahat ng bagay.

Kinabukasan, alas-siyete kuwarenta’y sais, nagsimula ang sunod-sunod na tawag ni Aling Corazon.

Labingwalong missed calls.

Nang sagutin ko ang ikalabinsiyam na tawag, halos sumabog ang boses niya.

“Mariel! Ano ang ginawa mo? Bakit hindi pumapasok ang pera?”

“Anong pera po?”

“Huwag kang magkunwari! Tinawagan kami ng agent. Hindi raw matutuloy ang bayad para sa bahay ni Angela!”

Doon ko naunawaan kung bakit biglang nagmamadali ang lahat.

May takdang oras pala ang pagbabayad ni Angela sa seller. Nangako si Adrian na ibibigay ang natitirang dalawang daang libo bago magtanghali.

Pero hindi nila alam na wala akong balak galawin ang aking personal na ipon.

“Bakit ako ang tinatawagan ninyo? Hindi naman ako ang bumili ng bahay.”

“Dahil nangako ang anak ko na tutulungan kayo! Hindi ba ninyo napag-usapan iyan?”

“Hindi po. Ang napag-usapan namin ay hindi pa kami pumapayag.”

Natahimik siya.

Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang hindi ko malilimutan.

“Mariel, kung hindi ka sana umalis kagabi, naayos na natin ang lahat. Bakit kailangan mo pang ipahiya ang pamilya?”

Napangiti ako nang mapait.

“Ma, ako po ang walang upuan kagabi. Ako rin ang hindi sinabihan tungkol sa perang gagamitin. Pero ngayon, ako pa ang nanira sa pamilya?”

Walang naisagot si Aling Corazon.

Ibinaba ko ang tawag.

Makalipas ang ilang minuto, dumating si Adrian sa aming condominium.

Namumula ang mga mata niya at halatang hindi nakatulog.

“Mariel, kailangan nating mag-usap.”

Pinapasok ko siya.

Umupo siya sa sofa at agad na nagsimulang magpaliwanag.

“Hindi ko naman akalaing magiging ganito kalaki ang problema. Gusto ko lang tulungan si Angela. Alam mong matagal na niyang gustong magkaroon ng sariling bahay.”

“Alam ko. Pero bakit kailangan mong gamitin ang pera ko?”

“Pera nating mag-asawa iyon.”

“Ang isang daan at walumpung libo ay galing sa ipon ko bago tayo ikasal. At ang natitira ay pinag-ipunan natin para sa sariling bahay at mga emergency. Alam mo iyan.”

Napayuko siya.

“Pasensya na. Nagkamali ako.”

“Hindi lang isang beses ang pagkakamali mo, Adrian. Ilang beses mong tinanong kung kailan matatapos ang time deposit ko. Ilang linggo mo nang alam ang plano. At kagabi, nang wala akong upuan, wala ka man lang ginawa.”

“Hindi ko gustong mag-away kayo ni Mama.”

“Pero wala kang problema kung ako ang nasasaktan.”

Hindi siya nakasagot.

Maya-maya, inilabas ko ang bank statement at ipinakita sa kaniya ang limampung libong pisong nailabas mula sa aming pinagsamang account.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin na ginamit mo ito bilang reservation fee?”

“Akala ko maaayos ko rin bago mo malaman.”

“Paano mo maaayos? Gamit ang pera ko?”

Napahawak siya sa ulo.

“Mariel, hindi ko na uulitin.”

Tiningnan ko siya nang matagal.

“Hindi ko alam kung gusto ko pang marinig ang pangakong iyan.”

Sa mga sumunod na araw, hindi naging madali ang lahat.

Patuloy na tumawag si Aling Corazon. Minsan, nagagalit siya. Minsan naman, umiiyak at sinasabing wala na raw siyang maipagmamalaki dahil hindi natuloy ang pagbili ng bahay ni Angela.

Si Angela naman ay nagpadala ng mensahe na sinisisi ako sa pagkawala ng pagkakataon niyang magkaroon ng sariling condominium.

Hindi ako sumagot.

Sa halip, kinausap ko si Adrian tungkol sa pera at sa mga obligasyon namin bilang mag-asawa.

Napagkasunduan naming hindi na gagamitin ang aming pinagsamang ipon para sa anumang utang o tulong sa ibang tao nang walang pahintulot naming dalawa.

Ang limampung libong pisong ginamit ni Adrian bilang reservation fee ay kailangan niyang isauli sa aming savings account.

Si Angela naman ay kailangang kausapin ang seller at ang agent tungkol sa sarili niyang kakulangan sa pondo.

Hindi ko responsibilidad ang pagbili niya ng bahay.

Hindi rin ako obligadong isakripisyo ang seguridad ng aming pamilya para lamang mapanatili ang magandang tingin sa akin ng mga biyenan ko.

Makalipas ang dalawang linggo, dumating si Adrian sa bahay na may dalang dalawang kahon ng mooncake.

Tahimik niya itong inilapag sa mesa.

“Alam mo, Mariel, noong gabing iyon, hindi ko naisip kung ano ang mararamdaman mo. Ang iniisip ko lang ay kung paano hindi magagalit si Mama.”

Umupo siya sa tapat ko.

“Ngayon ko lang naintindihan na sa loob ng pitong taon, lagi kitang pinapakiusapang umunawa sa pamilya ko. Pero hindi ko man lang naisip kung sino ang umiintindi sa iyo.”

Hindi ako agad sumagot.

Hindi sapat ang isang paghingi ng tawad para mabura ang lahat.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko rin isinara ang pinto sa posibilidad na maitama pa namin ang aming relasyon.

Sinabi ko sa kaniya na kailangan kong makita ang pagbabago sa mga ginagawa niya, hindi lamang sa mga sinasabi niya.

Pumayag siya.

At sa unang pagkakataon, siya mismo ang tumawag sa kaniyang ina at malinaw na sinabi:

“Ma, hindi na natin pag-uusapan ang pera nina Mariel at ako kung hindi kaming dalawa ang nagkakasundo. At huwag na ninyong ituring na katulong si Mariel kapag may handaan.”

Hindi naging masaya ang biyenan ko sa narinig niya.

Pero wala na akong balak bumalik sa dati.

Nang sumunod na buwan, nagkaroon kami ng simpleng hapunan sa aming condominium. Dalawa lamang kami sa mesa.

May dalawang plato, dalawang baso at dalawang upuan.

Habang kumakain, napatingin ako sa bakanteng upuan sa tapat ko.

Naalala ko ang gabing nakatayo ako sa dining room ng mga biyenan ko, hawak ang mga mooncake at naghahanap ng lugar na para bang isa akong hindi inaasahang bisita.

Ngayon, may natutuhan akong mahalagang bagay.

Ang pagiging manugang ay hindi nangangahulugang kailangan mong tanggapin ang lahat ng pagmamaliit.

Ang pagiging asawa ay hindi nangangahulugang kailangan mong ibigay ang lahat ng mayroon ka para lamang mapanatiling masaya ang pamilya ng iyong kabiyak.

At ang tunay na pamilya ay hindi lamang tungkol sa apelyido o dugo.

Ito ay tungkol sa paggalang, pagtitiwala at kusang pagpili na huwag saktan ang taong kasama mo sa buhay.

Hindi ko alam kung kailan lubos na magbabago ang relasyon ko sa mga biyenan ko.

Pero isang bagay ang sigurado ko.

Hindi na ako muling tatayo sa isang hapag-kainan na puno ng pagkain at magmamakaawa para lamang magkaroon ng puwesto.

Dahil natutuhan kong kung wala silang maibigay na upuan para sa akin, kaya kong bumuo ng sarili kong tahanan kung saan hindi ko kailangang humingi ng pahintulot para maramdaman na kabilang ako.