TAHIMIK NA TINIIS NG BATA ANG PAGMAMALUPIT NG SARILI NIYANG INA, PERO ANG MAYAMANG TITA NIYA ANG NAGTURO SA KANYA NG ISANG ARAL: HUWAG KAILANMAN MAGPAKULONG SA TAONG WALANG PAGMAMAHAL SA IYO
PART 1 – ANG BATANG HINDI MINAHAL NG SARILING INA
Sa buong pamilya namin, ang pinakamatagumpay ay ang bunso naming tiyahin. Pero siya rin ang pinakakinamumuhian dahil sinasabi ng lahat na isa siyang walang utang na loob.
Tahimik ko siyang hinangaan mula pagkabata.
Ginaya ko ang paraan niya ng pagsisikap para umasenso. Ginaya ko rin ang tapang niyang talikuran ang mga taong paulit-ulit na nananakit sa kanya.
Hindi ko akalaing balang araw, magkakaroon din ako ng buhay na halos katulad ng sa kanya.
Advertisement
At ang lahat ng iyon ay nagsimula sa isang maliit na sobre na may lamang limang piso.
1.
Noong bata pa ako, ayaw na ayaw kong pumunta sa bahay ng lola ko, lalo na tuwing Pasko.
Tuwing namimigay siya ng aguinaldo, tig-isang daang piso ang ibinibigay niya sa dalawa kong lalaking pinsan. Samantalang ako, limang piso lang.
Palagi niyang sinasabi na huwag naming bubuksan ang mga sobre hangga’t hindi kami nakararating sa bahay.
Pero gaya ng ibang bata, hindi kami marunong maghintay.
Advertisement
Pagkalabas na pagkalabas namin sa gate, binubuksan na namin ang mga sobre para bumili ng kendi at paputok.
Nang makita kong limang baryang piso lang ang laman ng akin, halos maiyak ako sa galit.
Tumakbo ako papunta sa nanay ko para magsumbong.
Pero sa halip na damayan ako, sinampal niya ako.
“Kasalanan mo kung bakit malas tayo! Sabi nang huwag buksan ang sobre sa labas! Ngayon, lumipad na ang suwerte natin!”
Natahimik ako.
Sakto namang dumaan ang Tita Celeste ko. Nang makita niyang umiiyak ako, hinila niya ako palapit at palihim na inilagay ang dalawang libong piso sa bulsa ko.
Advertisement
“Anak, dalaga ka na. Nakakahiya namang umiiyak ka pa dahil lang sa limang piso. O, dagdagan natin.”
Agad akong napangiti.
Mayaman si Tita Celeste. Dati siyang doktor sa isang pampublikong ospital, pero nagbitiw siya sa trabaho at nagtayo ng sariling kompanya ng mga gamot. Sa edad na tatlumpu’t lima, isa na siya sa pinakamayayamang negosyante sa probinsya namin.
Nang malaman ng nanay ko ang ibinigay niya, agad itong sumimangot.
“Napakadali mong bilhin! Isang hapunan lang ng tiyahin mo, sampung libo na ang nagagastos niya. Tapos, dalawang libo lang, tuwang-tuwa ka na? Ibigay mo sa akin ang pera!”
Advertisement
Yumakap ako sa bulsa ko.
“Ayoko!”
Dahil doon, muli akong nasaktan. Umuwi akong umiiyak kasama ang nanay ko.
Nag-iisa akong anak. Noong 2008, sampung taong gulang ako.
Trenta’y kuwatro na ang nanay ko nang ipanganak niya ako. Matagal na siyang kasal sa tatay kong namatay noong bata pa ako.
Pero kahit nag-iisa niya akong anak, hindi niya ako kailanman itinuring na paborito.
Ang mahal na mahal niya ay ang kambal kong pinsan na sina Marco at Miguel.
Palagi niyang sinasabi na sila ang magpapatuloy ng apelyido ng pamilya. Samantalang ako, dala ko ang apelyido ng tatay kong si Reyes. Para sa kanya, hindi talaga ako kabilang sa pamilya nila.
Advertisement
2.
Noong labindalawang taong gulang ako, sumama ang nanay ko sa isang educational trip ng kanilang opisina sa Cebu.
Pagbalik niya, halos lahat ng nanay ng mga kaklase kong babae ay may dalang pasalubong na mamahaling silk scarf.
Ako naman, wala.
Ang nanay ko ay may dalang dalawang malalaking kahon ng laruan para sa kambal kong pinsan.
Tinanong ko siya kung bakit wala siyang binili para sa akin.
Sinampal niya ako.
“Napakaarte mo! Hindi ka marunong mag-alaga ng gamit. Bakit kita bibilhan ng mamahaling scarf? At saka, bakit bigla kang interesado sa pagpapaganda? May gusto ka bang lalaki sa school?”
Advertisement
Sinundan pa niya iyon ng masasakit na paratang.
Napahiya at nasaktan ako. Tumakbo ako palabas ng bahay at umupo sa isang malaking bato sa tabi ng ilog.
Halos hatinggabi na nang matagpuan ako ni Tita Celeste.
Hingal na hingal siya. Pagkakita niya sa akin, agad niya akong niyakap.
Umiyak ako nang umiyak bago ko naitanong:
“Tita, puwede ba akong tumira sa bahay mo?”
Nagulat siya.
“Sa akin? Bakit naman?”
“Marunong akong magluto. Kaya ko nang gumawa ng anim na putahe. Marunong din akong gumawa ng siomai at dumpling. Paborito mo ang dumpling, hindi ba?”
Advertisement
Matagal niya akong tinitigan.
“Sigurado ka bang hindi mo lang sinasabi iyan dahil galit ka sa nanay mo?”
Umiling ako.
“Gusto kong maging anak mo. Sabi mo noon, matalino ako at marami akong mararating. Mag-aaral ako nang mabuti. Aalagaan kita kapag matanda ka na.”
Napangiti siya.
“Sige. Kung talagang gusto mo, kailangan mong kumbinsihin ang nanay mo.”
Napayuko ako.
Alam kong paraan lang iyon ng matatanda para patahanin ang batang umiiyak.
Pero bago kami umuwi, binigyan niya ako ng orange-flavored gummy candy.
May you like
INAMpon KO ANG WALONG TAONG GULANG NA ANAK NG PANGALAWANG ASAWA NG NANAY KO—WALANG KAMAG-ANAK NA GUSTONG MAG-ALAGA SA KANYA, PERO MAY NAKITA AKONG KOMENTONG BABAGO SA BUHAY NAMING DALAWA
SA EDAD NA LABIMPITO, IPINANGANAK AKO NG AKING INA AT ITINAGO SA ISANG LIBLIB NA BARYO. PAGKALIPAS NG SIYAM NA TAON, DINALA AKO SA MAYAMAN NIYANG TAHANAN—NGUNIT ITINANGGI NIYA AKONG SARILI NIYANG ANAK SA HARAP NG KANYANG PAMILYA.
PINIRMAHAN KO ANG DIBORSYO NANG WALANG LUHA MATAPOS NIYANG SABIHING IKAKASAL SIYA SA KABIT NIYA KINABUKASAN—PERO TATLONG ARAW PAGKATAPOS, ISANG LUMANG CELLPHONE ANG NAGPABAGO SA KANILANG MAGARANG KASAL AT NAGPALUHOD SA LALAKING AKALA NIYA’Y PANALO NA SIYA
Habang kinakain ko iyon, bigla siyang nagsalita.
“Naya, kung gusto mong magkaroon ng ibang buhay, kailangan mong matutong ipaglaban ang sarili mo. Huwag mong direktang sabihin sa nanay mo na gusto mong lumipat sa akin. Hayaan mong siya mismo ang mapagod at sabihing ayaw ka na niyang alagaan. At huwag mong babanggitin ang pangalan ko.”
Hindi ko agad naintindihan ang ibig niyang sabihin.
Pero kinabukasan, ginawa ko ang sinabi niya.
Sinimulan kong guluhin ang buong bahay.
Binabasag ko ang mga plato, pinaghahampas ang mga kaldero, at sinira ko pati ang salaming mesa sa sala.
Advertisement
Nang umuwi ang nanay ko, halos mawalan siya ng bait.
Dinampot niya ang malaking kutsilyo sa kusina at hinabol ako.
Nakatakbo ako palabas, pero bago ako tuluyang makalayo, naramdaman kong may matalim na tumama sa likod ko.
Bumagsak ako sa hagdan.
Sumigaw ako sa sakit.
Dahil magkakakilala ang mga kapitbahay namin sa apartment, mabilis silang naglabasan.
Galit na galit ang nanay ko.
“Pasaway na bata! Tingnan ninyo ang ginawa niya! Dahil lang hindi ko binilhan ng scarf, sinira niya ang buong bahay!”
Advertisement
Sumigaw ako habang nakahawak sa sugat ko.
“Binilhan mo ng mamahaling laruan ang mga pinsan ko! Pero sa akin, wala! Bakit palagi silang mahalaga at ako hindi?”
May kapitbahay na sumingit.
“Sandali, hindi ba mas mahal ang laruan kaysa scarf? Hindi naman yata makatarungan iyon.”
Namula ang mukha ng nanay ko.
“Kung buhay pa ang tatay niya, baka siya mismo ang magtuturo rito ng leksiyon!”
Hindi na ako nakipagtalo.
Tumakbo ako papunta sa lugar kung saan naghihintay si Tita Celeste.
Advertisement
Pagdating ko roon, natigilan siya nang makita ang dugong umaagos mula sa likod ko.
Agad niya akong isinakay sa sasakyan at dinala sa ospital.
Ayon sa doktor, halos isang pulgada ang lalim ng sugat. Kinailangan itong tahiin sa dalawang patong.
Labingpitong tahi bawat patong.
Pitong araw akong nilagnat at halos hindi nagkamalay.
Sa isa sa mga sandaling nagising ako, narinig ko ang pagtatalo ng nanay ko at ni Tita Celeste.
“Ikaw ang dahilan kung bakit nagkakaganyan ang bata! Lagi mo siyang kinukunsinti!”
Advertisement
“May puso ka pa ba? Anak mo siya! Paano mo nagawang saksakin ang sarili mong anak?”
“Sinira niya ang bahay! Kailangan siyang turuan ng leksiyon!”
“Umalis ka muna. Kailangan niyang magpahinga.”
Pagkaalis ng nanay ko, lumapit si Tita Celeste sa akin.
“Narinig mo ang lahat, hindi ba?”
Dahan-dahan akong tumango.
Ngumiti siya at bumulong:
“Naya, may isang bagay kang kailangang gawin. Ang nanay mo ay nakagawa ng krimen. Pero hindi pa niya alam na maaari siyang managot.”
Pagkatapos, inilapag niya ang cellphone niya sa tabi ng unan ko.
Advertisement
“Kapag bumalik ako para kumuha ng pagkain mo, tawagan mo ang pulis. Sabihin mo mismo ang nangyari. Huwag kang matakot.”
Nanginginig ang mga kamay ko.
“May gagawin po ba sila?”
“Oo. At kapag nagsimula na ang imbestigasyon, maaaring baguhin ang kustodiya mo. Pero tandaan mo, Naya, kapag pinili mong gawin ito, hindi na basta-basta maibabalik ang dati.”
Umiling ako.
“Hindi po ako magsisisi.”
Pagkaalis niya, tinawagan ko ang 911.
Mabilis na dumating ang dalawang pulis.
Sinuri nila ang medical records ko at ang mga sugat sa likod ko. Pagkatapos, umalis sila nang hindi gaanong nagtatanong.
Akala ko ay wala nang mangyayari.
Pero makalipas ang pitong araw, nang bumuti na ang pakiramdam ko, bumalik ang nanay ko.
Galit na galit siya.
“Dahil sa iyo, tatlong araw akong nakulong! Nawalan pa ako ng trabaho! Walang utang na loob na bata!”
Hindi ako nagpatalo.
“Hindi ka nanay ko! Lumayas ka!”
Biglang bumukas ang pinto ng silid.
Pumasok si Tita Celeste kasama ang dalawang pulis at isang babaeng may dalang makapal na folder.
Tiningnan niya ako at marahang sinabi:
“Naya, oras na para malaman mo kung bakit hindi na makakabalik sa dati ang buhay mo.”
Pagkatapos, inilapag ng babae ang isang dokumento sa harap ng nanay ko.
At nang mabasa niya ang nakasulat doon, namutla siya.

PART 2 – ANG PAGKAKATAONG MULING MABUHAY
“Temporary suspension of parental custody.”
Iyon ang nakasulat sa dokumentong inilapag ng social worker sa harap ng nanay ko.
Hindi siya agad nakapagsalita.
“Ano itong pinagsasabi ninyo? Ako ang tunay na ina ng batang iyan!”
Maingat na sumagot ang babae.
“Opo. Pero hindi nangangahulugang hindi kayo maaaring managot kapag may ebidensiya ng pananakit sa inyong anak.”
Itinuro ng pulis ang medical report ko.
May nakasaad doon na malalim ang sugat, na kinailangan itong tahiin nang dalawang patong, at na ang hugis at lokasyon nito ay nangangailangan ng masusing imbestigasyon.
May mga salaysay din mula sa mga kapitbahay na nakakita sa akin na duguan habang sumisigaw sa labas ng apartment.
“Pero aksidente lang iyon!” sigaw ng nanay ko. “Sinira niya ang bahay ko! Ako ang biktima rito!”
Tahimik na tumingin sa kanya si Tita Celeste.
“Kung sinira niya ang mesa, maaari mo siyang pagalitan. Maaari mo siyang disiplinahin nang hindi siya sinasaktan. Pero hindi mo siya puwedeng saksakin gamit ang kutsilyo.”
“Ikaw ang may kasalanan! Ikaw ang nagturo sa kanya na kalabanin ako!”
Hindi sumagot si Tita.
Sa halip, lumapit siya sa akin at inayos ang kumot ko.
“Magpahinga ka, Naya. Hindi mo kailangang makipagtalo sa kahit sino ngayon.”
Pero hindi pa tapos ang lahat.
Nang umalis ang mga pulis, hinarap ako ng nanay ko.
“Kung sasama ka sa tiyahin mo, huwag ka nang bumalik sa akin! Wala ka nang nanay!”
Akala niya ay matatakot ako.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako umiyak.
“Tapos na po ba akong maging anak ninyo?”
Natigilan siya.
Hindi niya inaasahang maririnig niya iyon mula sa akin.
4.
Makalipas ang ilang linggo, nagsimula ang pormal na proseso para sa kustodiya ko.
Sa tulong ng social worker at mga dokumentong inihanda ng abogado ni Tita Celeste, naging malinaw na hindi ligtas para sa akin ang bumalik sa pangangalaga ng nanay ko.
Napatunayan din ng mga kapitbahay na matagal na akong nakararanas ng pananakit at hindi pantay na pagtrato.
Sa huli, ipinagkaloob kay Tita Celeste ang pansamantalang pangangalaga sa akin habang nagpapatuloy ang kaso.
Noong araw na tuluyan akong lumipat sa bahay niya, iisang maliit na maleta lang ang dala ko.
May ilang damit, lumang kuwaderno, at litrato ng tatay ko.
Nang makita iyon ni Tita, tinanong niya ako:
“Wala ka bang ibang gustong dalhin?”
Umiling ako.
“Kung hindi naman po ako mahal doon, wala na po akong kailangang kunin.”
Hindi siya nagsalita.
Lumuhod siya sa harap ko at niyakap ako.
“Simula ngayon, hindi mo kailangang patunayan na karapat-dapat kang mahalin. Bata ka pa. Karapatan mong alagaan at mahalin.”
Iyon ang unang pagkakataong naramdaman kong may tunay na tahanan ako.
Hindi marangya ang buhay ni Tita sa paraang ipinapakita ng mga pelikula. May malawak siyang bahay, kotse, at mga tauhan, pero mas kapansin-pansin ang disiplina niya.
Gumigising siya nang alas-singko ng umaga.
Nagbabasa ng mga ulat ng kompanya habang nag-aalmusal.
Dumadalo sa mga pulong, bumibisita sa pabrika, at personal na sinusuri ang kalidad ng mga gamot.
Hindi siya palaging mabait sa mga taong nagtatrabaho sa kanya. Kapag may nagkakamali, pinagsasabihan niya ang mga ito. Pero hindi niya kailanman ginagamit ang pera o kapangyarihan niya para manghamak.
Isang araw, tinanong ko siya:
“Tita, bakit hindi ka nag-aasawa? Bakit hindi ka bumabalik sa pamilya natin?”
Sandali siyang natahimik.
“Alam mo ba kung bakit galit sa akin ang karamihan sa kanila?”
Umiling ako.
“Dahil tumanggi akong bayaran ang lahat ng utang nila.”
Napatingin ako sa kanya.
Ikinuwento niya na noong nagsisimula pa lang siyang magtayo ng kompanya, wala ni isa sa pamilya ang tumulong sa kanya.
Nang maging matagumpay siya, biglang nagkaroon ng maraming kamag-anak na nangangailangan ng pera.
Nagbayad siya ng ilang utang at tumulong sa pagpapagamot ng matatanda. Pero nang hilingin ng mga kapatid niyang tustusan niya ang negosyo ng mga pinsan ko, tumanggi siya.
Mula noon, tinawag na siyang walang utang na loob.
“Kapag nagbibigay ka, kailangan mong malaman kung sino ang tunay na nangangailangan at kung sino ang gusto lang samantalahin ka. Hindi masamang tumulong. Pero hindi mo obligasyong ialay ang buong buhay mo sa mga taong walang respeto sa iyo.”
Hindi ko iyon nakalimutan.
5.
Naging maayos ang buhay ko sa piling ni Tita.
Pinag-aral niya ako sa isang magandang paaralan sa Maynila. Hindi niya ako pinilit na maging pinakamagaling sa klase, pero palagi niyang sinasabi na dapat kong seryosohin ang edukasyon ko.
“Ang pera puwedeng mawala. Ang kaalaman, dadalhin mo kahit saan.”
Kaya nagsikap ako.
Nag-aral ako ng pharmacy sa unibersidad at nagtapos nang may mataas na karangalan.
Nang ialok niya sa akin ang posisyon sa kompanya niya, tumanggi muna ako.
“Gusto kong magkaroon ng sarili kong kakayahan bago ako sumali sa negosyo mo.”
Napangiti siya.
“Maganda iyan. Pero huwag mong kalimutang humingi ng tulong kapag kailangan mo.”
Nagtrabaho ako sa isang pharmaceutical distribution company sa loob ng tatlong taon.
Natutunan ko ang operasyon, pamamahala, pagbili ng supplies, at pakikipag-ugnayan sa mga ospital.
Pagkatapos, bumalik ako sa kompanya ni Tita.
Hindi niya ako binigyan agad ng mataas na posisyon. Nagsimula ako bilang ordinaryong empleyado at dumaan sa iba’t ibang departamento.
May mga pagkakataong pinagsabihan niya ako sa harap ng ibang empleyado dahil sa mga pagkakamali ko.
Pero hindi ko iyon ikinagalit.
Alam kong gusto niyang matuto ako, hindi lamang umasa sa apelyido niya.
Samantala, balita ko sa mga kamag-anak na hindi naging maganda ang buhay ng nanay ko.
Matapos siyang matanggal sa trabaho, lumipat siya sa bahay ng kapatid niya. Patuloy siyang nag-aalaga sa kambal kong pinsan, na ngayon ay nasa kolehiyo na.
Minsan, tinawagan ako ng isang tiyuhin.
“Naya, hindi ba dapat tulungan mo ang nanay mo? Anak ka niya. Kahit ano pa ang nangyari, nanay mo pa rin siya.”
Tahimik akong sumagot.
“May trabaho po siya noon. May bahay. May kakayahan siyang alagaan ako. Pero pinili niyang saktan ako. Bakit ngayon ako ang kailangang magbayad sa mga desisyon niya?”
Wala siyang naisagot.
6.
Lumipas ang maraming taon.
Sa edad na dalawampu’t walo, naging direktor ako ng isang sangay ng kompanya.
Namatay si Tita Celeste sa edad na animnapu’t dalawa matapos ang isang biglaang komplikasyon sa kanyang kalusugan.
Bago siya pumanaw, ipinatawag niya ako sa kanyang silid.
May iniabot siyang makapal na sobre.
“Naya, hindi ko alam kung gaano ka na kalayo kapag wala na ako. Pero gusto kong tandaan mo ang isang bagay.”
Binuksan ko ang sobre.
Nandoon ang isang liham at ilang legal na dokumento.
Ipinagkatiwala niya sa akin ang malaking bahagi ng kanyang negosyo at mga ari-arian, kasama ang mga responsibilidad sa mga empleyado at proyektong pangkalusugan ng kompanya.
Nanginginig ang mga kamay ko.
“Tita, bakit ako?”
Ngumiti siya.
“Dahil hindi mo kailanman hiniling ang pera ko para maging mahalaga. Pinatunayan mong kaya mong magsikap kahit walang nagbibigay sa iyo ng kahit ano.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“At tandaan mo, huwag mong hayaang ang sakit na naranasan mo ang maging dahilan para maging katulad ka ng mga taong nanakit sa iyo.”
Umiyak ako.
Iyon ang huling pag-uusap namin.
Pagkatapos ng kanyang libing, naging abala ako sa pagpapatakbo ng kompanya.
Hindi madali ang lahat. May mga empleyadong nagduda sa kakayahan ko. May mga kasosyo ring gustong samantalahin ang pagbabago sa pamamahala.
Pero unti-unti kong pinatunayan na kaya kong ipagpatuloy ang sinimulan niya.
At nang maging matatag na ang negosyo, nagbukas ako ng scholarship program para sa mga batang kapos sa buhay at isang maliit na pondo para sa mga batang biktima ng pang-aabuso.
Hindi ko iyon ginawa para maghiganti.
Ginawa ko iyon dahil alam ko kung gaano kasakit ang walang matakbuhan.
7.
Isang araw, habang nasa opisina ako, may tumawag mula sa reception.
“Ma’am Naya, may bisita po kayo. Sinasabi niyang nanay ninyo siya.”
Natigilan ako.
Labing-anim na taon na kaming hindi nagkikita nang personal.
Pagdating ko sa lobby, nakita ko ang isang babaeng mas matanda na, payat, at may uban na sa buhok.
Nanay ko.
Kasama niya ang kambal kong pinsan.
Pagkakita niya sa akin, agad siyang lumapit.
“Naya!”
Hindi ko siya niyakap.
Tumingin siya sa paligid. Marahil ngayon lamang niya nakita kung gaano kalaki ang kompanyang pinamumunuan ko.
“Ang ganda ng buhay mo. Talagang pinagpala ka ng tiyahin mo.”
Hindi ako sumagot.
Diretso niyang sinabi ang pakay niya.
“Nangangailangan ng puhunan ang negosyo ni Marco. Malaki ang utang niya. Ikaw na ang may hawak ng kompanya ng tiyahin mo, kaya dapat tulungan mo ang pamilya mo.”
Napatitig ako sa kanya.
Hindi niya man lang ako tinanong kung kumusta ako.
Hindi niya rin binanggit ang mga taong ginugol ko sa ospital dahil sa sugat na siya mismo ang nagdulot.
Ang unang sinabi niya ay tungkol sa pera.
“Nanay, bakit ngayon ka lang bumalik?”
Umirap siya.
“Huwag mo nang ungkatin ang nakaraan. Matagal na iyon. Hindi ka naman namatay sa ginawa ko.”
Napahigpit ang hawak ko sa mga dokumentong dala ko.
“Para sa iyo, matagal na iyon. Pero para sa akin, hindi ko malilimutan ang araw na ginamit mo ang kutsilyo sa akin.”
“Anak, nagkamali lang ako noon!”
“Isang pagkakamali ang makasakit sa bata? At pitong araw akong nilagnat sa ospital. Hindi mo ba naaalala?”
Hindi siya nakasagot.
Biglang nagsalita si Marco.
“Pinsan, hindi na namin kailangang pag-usapan ang mga bagay na iyan. Kailangan lang namin ng tulong. Pamilya tayo.”
Tumingin ako sa kanya.
“May naaalala ka bang pagkakataong tinulungan mo ako noong bata pa ako? Noong wala akong regalo sa Pasko? Noong wala akong scarf? Noong nasa ospital ako?”
Wala siyang naisagot.
Pagkatapos ay inilabas ko ang isang sobre mula sa aking bag.
Akala ng nanay ko ay pera iyon.
Pero nang buksan niya, nakita niyang mga dokumento ang laman.
Kopya iyon ng medical records ko, mga lumang larawan ng sugat ko, at ang pinal na dokumento tungkol sa kasong isinampa noon.
“Para saan ito?” tanong niya.
“Para maalala mo na hindi nawawala ang lahat dahil lamang lumipas ang panahon.”
Namutla siya.
“Naya, hindi mo ba kayang patawarin ang sarili mong ina?”
Tahimik akong sumagot.
“Pinatawad ko na ang sarili ko dahil hindi ko nagawang mahalin ang sarili ko noon. Pero hindi ibig sabihin noon ay kailangan kitang papasukin ulit sa buhay ko.”
8.
Nang araw ding iyon, sinabi ko sa kanila na hindi ako magbibigay ng pera para sa negosyo ni Marco.
Pero hindi ko rin sila itinaboy sa lobby.
Sinabi ko na kung talagang nangangailangan sila ng tulong, maaari silang lumapit sa mga pampublikong programang pangkabuhayan at sa mga organisasyong nagbibigay ng suporta sa maliliit na negosyo. Hindi ko sila bibigyan ng malaking halaga para lamang takpan ang mga utang na hindi ko naman ginawa.
Nagalit ang nanay ko.
“Napakayabang mo na! Kung hindi dahil sa akin, wala ka sa mundong ito!”
Tumingin ako sa kanya.
“Totoo. Pero hindi mo maaaring gamitin ang pagsilang sa akin bilang dahilan para saktan ako habambuhay.”
Pagkatapos, tumalikod ako.
Hindi ko alam kung umiyak siya nang umalis sila. Hindi ko na rin tinanong.
Kinagabihan, bumalik ako sa bahay ni Tita Celeste.
Matagal ko nang ginagawa iyon tuwing may mabibigat akong desisyon.
Sa sala, nakasabit pa rin ang lumang litrato naming dalawa noong araw na unang lumipat ako sa bahay niya. Maliit pa ako noon, payat, at may malaking benda sa likod.
Tumayo ako sa harap ng litrato.
“Tita, ginawa ko po ang itinuro ninyo. Hindi ko hinayaang gamitin nila ang kabaitan ko para saktan ako.”
Tahimik ang buong bahay.
Pero sa isip ko, naririnig ko ang malumanay niyang boses.
“Ang buhay mo ay sa iyo, Naya. Huwag mong ibigay ang karapatang magdesisyon tungkol dito sa ibang tao.”
Napangiti ako habang pinupunasan ang mga luha ko.
Noong bata ako, limang piso lang ang natanggap ko sa Pasko.
Ngayon, mayroon na akong sariling kompanya, bahay, at kakayahang tulungan ang mga batang minsan ding nawalan ng tahanan.
Pero kung may isang bagay akong natutunan kay Tita Celeste, hindi iyon kung paano yumaman.
Ang pinakamahalagang itinuro niya sa akin ay ito:
Hindi porke’t kadugo mo ang isang tao ay may karapatan na siyang saktan ka. At hindi porke’t pinili mong lumayo ay wala ka nang puso.
Minsan, ang pinakamalaking tagumpay ay hindi ang pagkakaroon ng maraming pera.
Kundi ang pagkakaroon ng lakas ng loob na putulin ang tanikala ng pananakit at bumuo ng buhay na hindi mo kailangang katakutan.
At sa bawat batang natutulungan ko ngayon, para bang muli kong nakikita ang sarili ko noong labindalawang taong gulang ako.
Ang batang nakaupo sa tabi ng ilog, umiiyak, at nangangarap lamang na magkaroon ng isang taong tatawag sa kanya na anak.
Buti na lang, may isang Tita Celeste na dumating at nagpakita sa akin na posible palang magkaroon ng pamilyang hindi nakabatay sa takot.
At dahil sa kanya, natutunan kong hindi ko kailangang magmana ng sakit para lamang matawag na tunay na kapamilya.
