TATLONG TAON KONG INALAGAAN ANG BULAG KONG MINAMAHAL, PERO NANG MALAPIT NA SIYANG MAKAKITA, NARINIG KONG SINABI NIYA: “HINDI AKO MAGPAPAKASAL SA ANAK NG KATULONG.” HINDI NIYA ALAM, MAY HAWAK NA AKONG ONE-WAY TICKET PALAYO SA KANYA…/86

TATLONG TAON KONG INALAGAAN ANG BULAG KONG MINAMAHAL, PERO NANG MALAPIT NA SIYANG MAKAKITA, NARINIG KONG SINABI NIYA: “HINDI AKO MAGPAPAKASAL SA ANAK NG KATULONG.” HINDI NIYA ALAM, MAY HAWAK NA AKONG ONE-WAY TICKET PALAYO SA KANYA…

Ang Pangakong Hindi Niya Kailanman Pinanindigan

“Kung habang bulag ako, hindi ko naisip pakasalan si Lia, bakit ko pa gagawin iyon kapag nakakakita na ako?”

Iyon ang narinig ko mula sa lalaking tatlong taon kong inalagaan.

Tatlong taon kong hinawakan ang kamay niya sa dilim, pinunasan ang mga luha niyang ayaw niyang aminin, at ipinagdasal na muli niyang makita ang mundo.

Pero sa araw na malapit nang bumalik ang paningin niya, saka ko nalaman ang katotohanan.

Hindi pala ako bahagi ng mundong gusto niyang balikan.

Advertisement

At ang pinakamasakit? Bago siya pumasok sa operating room, hiniling niyang ako ang unang taong makita niya.

Hindi niya alam na may hawak na akong one-way plane ticket.

Ako si Lia Mendoza, dalawampu’t pitong taong gulang.

Lumaki ako sa isang malaking mansiyon sa Ayala Alabang, pero hindi dahil mayaman ang pamilya namin.

Ang nanay ko ay matagal nang kasambahay ng pamilya Villareal.

Bata pa lang ako, kabisado ko na ang bawat sulok ng bahay na iyon. Alam ko kung aling hagdan ang umiingit, kung anong oras naghahain ng hapunan, at kung paano tahimik na maglakad kapag nagpapahinga ang mga amo.

Advertisement

Doon ko rin nakilala si Adrian Villareal.

Anak siya ng mayamang pamilya, matalino, guwapo, at halos walang bagay na hindi niya kayang makuha.

Ako naman?

Anak lang ng kasambahay.

Mula pagkabata, magkaiba na ang mundong ginagalawan namin.

Habang siya ay nag-aaral sa mamahaling paaralan, ako ay nagsisikap makakuha ng scholarship.

Habang siya ay nagbabakasyon sa ibang bansa, ako ay tumutulong kay Mama sa bahay.

Pero may isang bagay na hindi ko napigilan.

Ang mahalin siya.

Hindi ko alam kung kailan nagsimula.

Advertisement

Marahil noong ipinagtanggol niya ako sa mga batang nangungutya sa trabaho ni Mama.

O noong minsang umulan nang malakas at tahimik niyang iniabot sa akin ang payong niya.

O baka matagal na talaga.

Ang alam ko lang, habang lumalaki kami, mas lalo kong nararamdaman ang pagitan naming dalawa.

Si Adrian ang taong laging nasa tuktok.

Ako ang taong palaging tumitingala.

May isa pa kaming kaibigan, si Marco Reyes, na halos kasabay naming lumaki.

Kabaligtaran ni Adrian si Marco.

Palangiti, madaling kausap, at hindi kailanman ipinadama sa akin na iba ang katayuan ko.

Advertisement

Madalas niyang sabihin, “Lia, huwag mong ubusin ang buhay mo sa paghabol sa taong hindi marunong lumingon.”

Pero hindi ako nakinig.

Hanggang isang gabi, tatlong taon na ang nakalipas, nagbago ang lahat.

Naaksidente si Adrian sa South Luzon Expressway.

Nakaligtas siya, ngunit malubhang naapektuhan ang kaniyang paningin.

Sinabi ng mga doktor na may posibilidad siyang makakita muli, pero kailangan ng mahabang gamutan at operasyon.

Mula sa pagiging isang matagumpay na negosyante, naging lalaking takot kahit sa sariling silid.

Ayaw niyang may lumalapit.

Advertisement

Ayaw niyang may nakakaawa sa kaniya.

Minsan, binabasag niya ang mga basong inaabot ko.

Minsan, buong araw siyang hindi kumakain.

Pero hindi ako umalis.

Ako ang gumigising sa kaniya.

Ako ang naghahanda ng gamot.

Ako ang nagbabasa ng mga dokumentong hindi na niya makita.

At kapag binabangungot siya, ako ang humahawak sa kaniyang kamay hanggang kumalma ang paghinga niya.

Isang gabing malakas ang ulan, bigla niyang hinawakan ang kamay ko.

“Lia,” mahina niyang sabi, “kapag nakakita na ako ulit, gusto kong pumunta tayo sa Baguio.”

Advertisement

Napangiti ako.

“Bakit doon?”

“Gusto kong makita ang pagsikat ng araw kasama ka.”

Tumahimik siya bago nagpatuloy.

“Kapag gumaling ako… baka puwede na tayong maging tayo.”

Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.

Sa unang pagkakataon, naniwala akong may lugar din pala ako sa puso niya.

Ngunit kinabukasan, nang banggitin ko ang sinabi niya, tila wala siyang maalala.

Akala ko nahihiya lang siya.

Kaya naghintay ako.

Tatlong taon.

Hanggang sa dumating ang araw bago ang kaniyang operasyon.

May dala akong gamot nang marinig kong nag-uusap sila ni Marco sa loob ng silid.

Advertisement

“Adrian,” sabi ni Marco, “kapag matagumpay ang operasyon mo, hindi ba panahon nang bigyan mo ng malinaw na lugar si Lia sa buhay mo?”

Sandaling katahimikan.

Pagkatapos, narinig ko ang boses ni Adrian.

“Bakit?”

“Dahil mahal ka niya. Tatlong taon ka niyang inalagaan.”

“Hindi ko naman siya pinilit.”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.

Nagpatuloy siya.

“Kung kailangan niya ng kabayaran, bibigyan ko siya. Kaya kong magbigay ng ilang milyong piso para hindi na siya magtrabaho habambuhay.”

IBINIGAY NG ASAWA KONG HENERAL ANG PINAGHIRAPAN KONG MILITARY PROJECT SA KABIT NIYA—PERO NABUKING KO ANG PEKENG PIRMA NIYA!

Sa Ikalimang Wedding Anniversary Namin, Hiniling ng Asawa Kong Maghiwalay Kami Para Pakasalan Niya ang Babaeng Ipinagkasundo sa Kapatid Niya!

Pagkagising Ko Matapos ang Aksidente, Walong Taon ang Nawala sa Alaala Ko—At Asawa Ko Pala ang Lalaking Akala Kong Nobyo ng Ate Ko!

“Hindi pera ang kailangan niya!” galit na sagot ni Marco.

“Kung ganoon, problema na niya iyon.”

Hindi ako makahinga.

Pero hindi pa pala iyon ang pinakamasakit.

“Adrian, minsan sinabi mong gusto mong makasama si Lia kapag gumaling ka.”

“Mga salitang nasasabi lang ng taong mahina,” sagot niya. “Hindi ibig sabihin, dapat kong panindigan.”

“Ganoon lang iyon sa iyo?”

“Marco, hindi ko sisirain ang plano ko sa buhay dahil lang sa tatlong taong pagkabulag.”

Pagkatapos ay malamig niyang idinagdag:

“Hindi ako magpapakasal sa anak ng kasambahay. Kahit tuluyan pa akong nabulag.”

Advertisement

Nabitawan ko ang isang maliit na pakete ng gamot.

Mabuti na lamang at hindi nila narinig.

“Kung gusto mong ligawan si Lia, bahala ka,” sabi pa ni Adrian. “Wala akong pakialam.”

Ilang sandali pagkatapos, galit na lumabas si Marco.

Nagtago ako sa likod ng pinto.

Hindi niya ako nakita.

Naiwan akong nakatayo roon, hawak ang mga gamot at pilit pinipigilan ang pagluha.

Tatlong taon kong inisip na ang pinakamalaking kalaban namin ay ang kaniyang pagkabulag.

Hindi pala.

Ang pinakamalaking hadlang ay ang pusong hindi kailanman nagbukas para sa akin.

Advertisement

Nang gabing iyon, umuwi ako sa maliit naming silid at inilabas ang sobre mula sa drawer.

Sa loob ay isang plane ticket papuntang Cebu.

May natanggap akong alok na trabaho sa isang rehabilitation center ilang linggo na ang nakalipas.

Tinanggihan ko sana iyon.

Dahil ayokong iwan si Adrian.

Ngayon, dahan-dahan kong pinirmahan ang kontrata.

Kinabukasan, bago siya dalhin sa operating room, tinawag niya ako.

“Lia.”

Lumapit ako.

“Pagkatapos tanggalin ang benda, tumayo ka sa kaliwa ko.”

“Bakit?”

Kumunot ang noo niya.

Advertisement

“Basta. Gusto kong ikaw ang una kong makita.”

Napapikit ako.

Kung kahapon niya sinabi iyon, baka umiyak ako sa tuwa.

Ngayon, wala na akong naramdaman kundi pagod.

“Opo,” mahinahon kong sagot.

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Huwag kang aalis.”

Tiningnan ko ang lalaking minahal ko nang halos buong buhay ko.

At sa unang pagkakataon, hindi ako nangako.

Makalipas ang ilang oras, matagumpay ang operasyon.

Dumating ang sandaling tatanggalin na ang kaniyang benda.

“Adrian,” sabi ng doktor, “dahan-dahan mong idilat ang mga mata mo.”

Advertisement

Nasa tabi niya si Marco.

Ako naman ay nasa labas ng silid, hawak ang maliit kong maleta.

Unti-unting dumilat si Adrian.

Nakita niya ang liwanag.

Ang kisame.

Ang mukha ng doktor.

Pagkatapos, mabilis siyang lumingon sa kaliwa.

“Nasaan si Lia?”

Walang sumagot.

Muli siyang nagtanong, mas malakas.

“Sinabi kong doon siya tatayo! Nasaan siya?!”

Tahimik na inilapag ni Marco sa kaniyang kamay ang isang sobre.

“Adrian, may iniwan siya para sa iyo.”

Binuksan niya iyon.

Sa loob ay ang lumang larawang kuha namin noong mga bata pa kami, isang plane ticket, at isang liham.

Advertisement

Ngunit bago pa niya mabasa ang unang pangungusap, sinabi ni Marco ang mga salitang nagpabago sa kaniyang mukha.

“Narinig ni Lia ang lahat ng sinabi mo kahapon. At may isang bagay siyang ipinagawa sa akin bago siya umalis… isang bagay na hindi mo kailanman inasahan.”

BAHAGI 2 — WEBSITE

Ang Unang Mukhang Hinanap Niya, At Ang Babaeng Hindi Na Bumalik

“Anong ibig mong sabihin?” tanong ni Adrian habang mahigpit na hawak ang sobre.

Hindi agad sumagot si Marco.

Sa loob ng tatlong taon, ngayon lang niya muling nakita ang mukha ng kaibigang matagal nang nabubuhay sa kadiliman.

Dapat sana ay masaya siyang nakikita itong nakakakita muli.

Pero ang unang naramdaman niya ay lungkot.

Dahil alam niyang sa mismong araw na bumalik ang paningin ni Adrian, may isang taong tuluyan nang nawala sa buhay nito.

“Bago umalis si Lia,” sabi ni Marco, “pinakiusapan niya akong isauli sa iyo ang lahat ng ibinigay mo sa kaniya.”

Kumunot ang noo ni Adrian.

“Ano?”

Inilabas ni Marco ang isang maliit na kahong nakabalot sa simpleng papel.

“Nandito ang bank card na ginagamit niya para sa mga gastusin mo, ang susi ng bahay, at ang relong ibinigay mo noong birthday niya.”

“Bakit niya ibabalik ang mga iyon?”

“Dahil ayaw niyang isipin mong may utang ka sa kaniya.”

Napatingin si Adrian sa kahon.

Sa loob ay ang relong matagal nang hindi isinusuot ni Lia.

Naalala niyang ibinigay niya iyon nang walang gaanong pag-iisip.

Isa lamang iyong regalong ipinabili niya sa kaniyang assistant.

Pero nang matanggap iyon ni Lia, paulit-ulit siyang nagpasalamat.

Noon, inakala niyang napakababaw ng kaligayahan nito.

Ngayon, sa unang pagkakataon, nagtaka siya kung bakit ganoon na lamang ang halaga ng isang simpleng regalo sa kaniya.

“Basahin mo ang sulat,” sabi ni Marco.

Dahan-dahang inilabas ni Adrian ang papel.

Pamilyar ang sulat-kamay.

Si Lia ang nagsusulat ng kaniyang mga appointment, naglalagay ng label sa kaniyang mga gamot, at nag-iiwan ng maliliit na paalala sa mesa.

Ngunit ito ang unang pagkakataong mababasa niya ang isang liham mula rito.

Adrian,

Kung nababasa mo ito, ibig sabihin, matagumpay ang operasyon mo.

Masaya ako para sa iyo.

Tatlong taon kong ipinagdasal na makita mong muli ang mundo. Ngayon, natupad na iyon.

Pasensya na kung wala ako sa kaliwa mo nang tanggalin ang benda.

Alam kong sinabi mong gusto mong ako ang unang makita mo.

Pero pagkatapos kong marinig ang usapan ninyo ni Marco, naunawaan kong hindi sapat ang maging unang taong makita mo kung hindi naman ako ang taong gusto mong makasama.

Napahinto si Adrian.

Parang biglang bumigat ang papel sa kaniyang mga kamay.

Nagpatuloy siya sa pagbabasa.

Hindi ako galit dahil hindi mo ako mahal.

Wala namang taong obligadong suklian ang pagmamahal ng iba.

Ang masakit ay hinayaan mong umasa ako sa mga salitang hindi mo pala sineryoso.

Naalala mo ba ang gabing sinabi mong pupunta tayo sa Baguio para panoorin ang pagsikat ng araw?

Sinabi mong baka puwede na tayong maging tayo kapag gumaling ka.

Para sa iyo, baka isa lang iyong gabing mahina ka.

Para sa akin, iyon ang pangakong pinanghawakan ko sa loob ng tatlong taon.

Napatakip si Adrian sa kaniyang bibig.

Bumalik sa alaala niya ang gabing iyon.

Ang ulan.

Ang lamig.

Ang takot na baka hindi na siya makakita.

At ang mainit na kamay ni Lia na hindi bumitaw sa kaniya.

Hindi niya lubusang nakalimutan ang sinabi niya.

Pinili lamang niyang huwag itong balikan.

Dahil mas madaling ituring na pagkakamali ang isang pangako kaysa harapin ang responsibilidad na kaakibat nito.

Huwag kang mag-alala. Hindi ko kailangan ang milyon-milyong pisong inaalok mo.

Hindi ko ibinebenta ang tatlong taon ng buhay ko.

Minahal kita dahil gusto kong mahalin ka, hindi dahil naghihintay ako ng kabayaran.

Pero ngayon, gusto ko namang piliin ang sarili ko.

May trabaho na akong naghihintay sa Cebu.

Sa unang pagkakataon, aalis ako nang hindi iniisip kung sino ang maghahanda ng gamot mo kinabukasan.

Gumaling ka nang tuluyan, Adrian.

At sana, kapag nakita mo na ang buong mundo, matutuhan mo ring makita ang halaga ng mga taong nasa tabi mo.

Paalam.

—Lia

Matagal na hindi nagsalita si Adrian.

Sa wakas, ibinaba niya ang liham.

“Nasaan siya ngayon?”

“Nasa airport na siguro.”

“Kunin mo ang kotse.”

“Adrian—”

“Sinabi kong kunin mo ang kotse!”

Hindi gumalaw si Marco.

“Bakit? Para pigilan mo siyang umalis?”

“Gusto ko siyang makausap.”

“Tatlong taon siyang nasa tabi mo. Bakit ngayon mo lang gustong makinig?”

Hindi nakasagot si Adrian.

“Alam mo ba,” patuloy ni Marco, “ilang beses niyang ipinagpaliban ang sariling mga plano dahil sa iyo?”

Tahimik ang silid.

“May scholarship siya noon para sa advanced training sa Cebu. Hindi niya tinuloy dahil kakasimula pa lang ng gamutan mo.”

Napatingin si Adrian.

“Hindi niya sinabi sa akin.”

“Sinabi niya. Pero noong gabing iyon, nagalit ka dahil wala siya nang tumawag ka. Kaya hindi na niya itinuloy ang kuwento.”

Naramdaman ni Adrian ang bigat ng bawat salita.

“Hindi ko alam…”

“Iyon ang problema mo. Hindi mo kailanman sinubukang alamin.”

Sa Ninoy Aquino International Airport, nakaupo ako malapit sa boarding gate.

Nasa tabi ko ang isang maliit na maleta.

Hindi ko dinala ang karamihan sa mga gamit ko.

Ang mga damit na binili para sa akin sa bahay ng mga Villareal ay iniwan ko.

Ang mga regalong may kaugnayan kay Adrian ay ibinalik ko.

Ang tanging dala ko ay ang sarili kong mga damit, ilang libro, at isang lumang litrato ni Mama.

Tumunog ang cellphone ko.

Si Marco.

“Lia, nabasa na niya ang sulat.”

Napapikit ako.

“Okay ba ang mata niya?”

“Maayos. Nakakakita na siya.”

Napangiti ako.

Iyon ang balitang tatlong taon kong hinintay.

“Salamat, Marco.”

“Gusto ka niyang puntahan.”

Napatitig ako sa mga eroplanong nakaparada sa labas.

“Sabihin mo, huwag na.”

“Sigurado ka?”

Huminga ako nang malalim.

“Kung makita ko siya ngayon, baka makalimutan ko na naman kung bakit kailangan kong umalis.”

Tahimik si Marco.

Pagkatapos ay mahina niyang sinabi, “Proud ako sa iyo, Lia.”

Napaluha ako.

Hindi dahil malungkot ako.

Kundi dahil sa wakas, may taong nagsabing tama lang na piliin ko rin ang sarili ko.

Samantala, hindi mapakali si Adrian sa ospital.

Sa bawat pagmulat niya, hinahanap niya ang isang pamilyar na presensiya.

Kapag may nagbubukas ng pinto, inaasahan niyang maririnig ang boses ni Lia.

“Oras na ng gamot mo.”

“Dahan-dahan kang tumayo.”

“Kumain ka muna bago magtrabaho.”

Ngunit walang Lia.

Nang makauwi siya, mas lalo niyang naramdaman ang pagkawala nito.

Nasa parehong lugar ang mga muwebles.

Pareho ang amoy ng bahay.

Pareho ang tanawin sa bintana.

Pero wala na ang babaeng tahimik na nag-aayos ng kaniyang buhay.

Sa bedside table, nakita niya ang isang maliit na notebook.

Nakasulat sa unang pahina:

Mga bagay na kailangang tandaan para kay Adrian.

Binuklat niya iyon.

May iskedyul ng gamot, mga follow-up appointment, at mga paalala tungkol sa kaniyang rehabilitasyon.

Sa huling pahina, may isang pangungusap.

Kapag nakakita na siya, hindi na niya ako kailangan.

Hindi niya alam kung bakit, pero doon siya unang umiyak.

Hindi noong naaksidente siya.

Hindi noong sinabi ng doktor na maaari siyang manatiling bulag.

Kundi ngayong nakakakita na siya.

Dahil sa unang pagkakataon, malinaw niyang nakita kung gaano siya naging malupit.

Lumipas ang dalawang linggo.

Sinubukan niyang tawagan si Lia.

Hindi ito sumagot.

Nagpadala siya ng mensahe.

Lia, kailangan nating mag-usap.

Walang sagot.

Hindi ko sinasadyang saktan ka.

Wala pa rin.

Hanggang isang gabi, may dumating na maikling reply.

Adrian, hindi aksidente ang mga salitang sinabi mo. Pinag-isipan mo ang mga iyon. Sana respetuhin mo ang desisyon kong umalis.

Matagal niyang tinitigan ang screen.

Sa unang pagkakataon, wala siyang maisip na paraan para makuha ang gusto niya.

Hindi pera.

Hindi impluwensiya.

Hindi pangalan ng pamilya.

Walang makapagpapabalik kay Lia kung ayaw na nitong bumalik.

Pagkaraan ng tatlong buwan, nagpunta si Adrian sa Cebu.

Hindi niya sinabi kay Lia na darating siya.

Nalaman lamang niya mula kay Marco na nagtatrabaho ito sa isang rehabilitation center.

Nang makita niya si Lia sa hardin ng pasilidad, halos hindi niya ito nakilala.

Naka-light blue na uniporme ito, nakapusod ang buhok, at nakangiti habang tinutulungan ang isang pasyenteng maglakad.

Iba ang ngiti niya.

Hindi iyon ang maingat na ngiting nakasanayan niya.

Hindi iyon ngiti ng isang babaeng laging naghihintay kung magiging maganda ang kaniyang pakiramdam.

Malaya iyon.

At masakit para kay Adrian na mapagtantong mas masaya si Lia nang wala siya.

Nang matapos ang trabaho nito, lumapit siya.

“Lia.”

Natigilan ako.

Tatlong buwan.

Akala ko handa na akong makita siya.

Pero nang marinig ko ang boses niya, bumilis pa rin ang tibok ng puso ko.

“Adrian?”

Tumango siya.

“Gusto lang kitang makita.”

Napatingin ako sa kaniyang mga mata.

Malinaw na ang mga iyon.

“Maganda ang resulta ng operasyon mo,” sabi ko.

“Salamat sa iyo.”

Umiling ako.

“Sa mga doktor ka magpasalamat.”

“Lia, patawarin mo ako.”

Hindi ako nagsalita.

“Akala ko noong una, kaya kong bayaran ang lahat ng ginawa mo. Akala ko sapat na ang pera para wala akong utang na loob.”

Bumaba ang kaniyang tingin.

“Pero ngayon alam kong hindi pera ang nawala sa akin.”

Huminga siya nang malalim.

“Kung bibigyan mo ako ng pagkakataon, gusto kong magsimula tayo ulit.”

Matagal ko siyang tiningnan.

Ito ang mga salitang pinangarap kong marinig.

Noon, handa akong ibigay ang lahat para lamang sabihin niya iyon.

Pero iba na ako ngayon.

“Adrian,” mahina kong sabi, “mahal na mahal kita noon.”

Napapikit siya.

“Alam ko.”

“Hindi. Hindi mo alam.”

Nanginginig ang boses ko, pero hindi ako umiwas.

“Minahal kita noong galit ka sa buong mundo. Minahal kita noong ayaw mong bumangon sa kama. Minahal kita kahit paulit-ulit mong ipinadama na pabigat ako.”

Pumatak ang luha ko.

“Pero hindi ibig sabihin noon, dapat kong tanggapin ang lahat.”

“Alam ko. Kaya gusto kong bumawi.”

“Hindi lahat ng nasira, kailangang ayusin para maibalik sa dati.”

Napatingin siya sa akin.

“May iba ka na ba?”

Umiling ako.

“Wala.”

Saglit na lumiwanag ang kaniyang mukha.

Pero ipinagpatuloy ko ang sinabi ko.

“Wala akong ibang lalaki. Pero mayroon na akong ibang buhay.”

Tahimik siya.

“At sa buhay na iyon, hindi na ako naghihintay na piliin mo.”

Matagal kaming nakatayo sa hardin.

Sa wakas, tumango si Adrian.

“Kung ganoon… hindi na kita pipilitin.”

“Salamat.”

“May isang bagay lang akong gustong itanong.”

“Ano iyon?”

“Masaya ka ba rito?”

Tumingin ako sa mga punong gumagalaw sa hangin.

Sa mga pasyenteng unti-unting natututong lumakad muli.

Sa gusaling pinapasukan ko araw-araw nang may sariling pangarap.

“Oo,” sagot ko. “Masaya ako.”

Ngumiti siya nang malungkot.

“Iyon pala ang dapat kong hiniling para sa iyo noon.”

Bago siya umalis, huminto siya sandali.

“Lia, naaalala mo ba ang pangako kong manonood tayo ng sunrise sa Baguio?”

Tumango ako.

“Pumunta ako roon noong nakaraang buwan,” sabi niya. “Mag-isa.”

Hindi ako nagsalita.

“Maganda pala talaga ang pagsikat ng araw.”

Bahagya akong ngumiti.

“Alam ko.”

Nagulat siya.

“Paano?”

“Noong unang linggo ko rito, gumising ako nang maaga at pumunta sa tabing-dagat.”

Tumingin ako sa malayo.

“Pinanood ko ang araw na sumikat sa ibabaw ng dagat.”

“Mag-isa?”

“Oo.”

Ngumiti ako nang mas maluwag.

“At doon ko naintindihan na hindi ko pala kailangang hintayin kang gumaling para makita ang isang magandang umaga.”

Wala nang sinabi si Adrian.

Tahimik siyang nagpaalam.

At sa pagkakataong iyon, hindi ko siya hinabol.

Makalipas ang isang taon, naging regular na empleyado ako sa rehabilitation center.

Nakakuha rin ako ng pagkakataong magpatuloy sa advanced training na matagal ko nang pangarap.

Si Mama ay nagretiro na sa pagtatrabaho sa bahay ng mga Villareal at lumipat sa Cebu upang makasama ako.

Hindi naging madali ang lahat.

May mga gabing naiisip ko pa rin si Adrian.

May mga kantang nagpapaalala sa akin ng mga taon naming magkasama.

Pero hindi na masakit gaya ng dati.

Isang araw, nakatanggap ako ng mensahe mula kay Marco.

Lia, kumusta ka?

Okay naman. Ikaw?

Okay rin. May pupuntahan akong conference sa Cebu next month. Puwede ba kitang ilibre ng kape?

Napangiti ako.

Puwede. Basta walang usapang trabaho.

Mabilis ang sagot niya.

Deal. At walang usapang Adrian.

Napatawa ako.

Hindi ko alam kung ano ang mangyayari sa amin ni Marco.

Hindi ko rin kailangang malaman agad.

Sa unang pagkakataon, hindi ako nagmamadaling gawing sentro ng buhay ko ang isang tao.

May sarili akong pangarap.

May sariling direksiyon.

At may mga umagang hindi na kailangang ipangako sa akin ng iba.

Isang Linggo, dinala ko si Mama sa tabing-dagat.

Maaga pa, at malamig ang simoy ng hangin.

Habang unti-unting lumilitaw ang araw sa abot-tanaw, hinawakan ni Mama ang kamay ko.

“Anak, may pinagsisisihan ka ba sa tatlong taon mong pag-aalaga kay Adrian?”

Matagal akong nag-isip.

Pagkatapos ay umiling ako.

“Wala, Ma.”

“Talaga?”

“Opo. Dahil minahal ko siya nang totoo. Hindi ko kailangang ikahiya iyon.”

Ngumiti si Mama.

“Pero kung maibabalik ang panahon?”

Tumingin ako sa sumisikat na araw.

“Mas maaga ko sanang natutuhang mahalin ang sarili ko.”

Niyakap ako ni Mama.

At sa yakap na iyon, naramdaman kong tuluyan nang natapos ang isang mahabang kabanata ng buhay ko.

Hindi ko na kailangang patunayan na karapat-dapat akong mahalin.

Hindi ko na kailangang maging pinakamatiyagang babae para lamang mapansin.

Hindi ko na kailangang tumayo sa kaliwa ng sinuman para magkaroon ng lugar sa kaniyang mundo.

Dahil may sarili na akong lugar.

At sa wakas, nakikita ko na rin iyon.

Mensahe ng Kuwento

Hindi nasusukat ang tunay na pagmamahal sa dami ng taon mong nagtiis, kundi sa kakayahan mong magmahal nang hindi tuluyang nawawala ang respeto mo sa sarili.

Walang sinuman ang obligadong suklian ang ating pagmamahal. Ngunit walang sinuman ang may karapatang maliitin ang ating pagkatao dahil lamang sa ating pinagmulan, trabaho, o katayuan sa buhay.

Minsan, ang pinakamalaking tagumpay ay hindi ang mapili ng taong matagal mong minahal.

Kundi ang magkaroon ng lakas ng loob na piliin ang sarili mo.

Tandaan: Hindi mo kailangang maghintay na makita ng ibang tao ang halaga mo bago mo kilalanin ang sarili mong liwanag.